De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Argumentum decimum. Pontifex in casu haeresis potest ab Ecclesia iudicari et deponi, ut patet dist. 40. can. Si Papa ; igitur subiectus est Pontifex humano iudicio, saltem in aliquo casu.

Respondeo : sunt de hac re quinque opiniones. Prima est Alberti Pighii lib. IV, cap. 8. hierarch. Eccles. ubi contendit, Papam non posse esse haereticum ; proinde nec deponi in ullo casu, quae sententia probabilis est, et defendi potest facile, ut postea suo loco ostendemus. Quia tamen non est certa, et communis opinio est in contrarium, operae pretium erit videre, quid sit respondendum, si Papa haereticus esse possit.

Est ergo secunda opinio, Papam eo ipso quo in haeresim incidit, etiam interiorem tantum, esse extra Ecclesiam et depositum a Deo, quocirca ab Ecclesia posse iudicari, id est, declarari depositum iure divino, si adhuc recuset cedere. Haec est Ioan. de Turrecremata lib. IV, par. 2, cap. 20, sed mihi non probatur. Nam iurisdictio datur quidem Pontifici a Deo, sed hominum opera concurrente, ut patet, quia ab hominibus habet iste homo qui antea non erat Papa, ut incipiat esse Papa ; igitur non aufertur a Deo nisi per hominem : at haereticus occultus non potest ab homine iudicari ; nec ipse sponte eam potestatem vult relinquere. Adde, quod fundamentum huius opinionis est, quod haeretici occulti sint extra Ecclesiam, quod esse falsum nos prolixe ostendimus in lib. I de Eccl.

Tertia opinio est in altero extremo, nimirum, Papam neque per haeresim occultam, neque per manifestam, esse depositum aut deponi posse. Hanc refert et refellit Turrecremata loc. not. et sane est opinio valde improbabilis. Primo, quoniam haereticum Papam posse iudicari, expresse habetur can. Si Papa dist. 40. et apud Innocentium serm. 2 de consecr. Pontif. Et quod maius est in VIII Synodo, act. 7. recitantur acta Concilii Romani sub Adriano, et in iis contineba-tur, Honorium Papam iure videri anathematizatum, quia de haeresi fuerat convictus, ob quam solam causam licet minoribus iudicare maiores. Ubi notandum est, quod etsi probabile sit, Honorium non fuisse haereticum, et Adrianum II Papam deceptum ex corruptis exemplaribus VI Synodi, falso putasse Honorium fuisse haereticum : tamen non possumus negare, quin Adrianus cum Romano Concilio, imo et tota Synodus VIII generalis senserit, in causa haeresis posse Romanum Pontificem iudicari. Adde, quod esset miserrima conditio Ecclesiae, si lupum manifeste grassantem, pro Pastore agnoscere cogeretur.

Quarta opinio est Caietani in tract. de auctor. Papae et Conc. cap. 20 et 21, ubi docet, Papam haereticum manifestum non esse ipso facto depositum sed posse, ac debere deponi ab Ecclesia : quae sententia meo iudicio defendi non potest. Nam in primis, quod haereticus manifestus ipso facto sit depositus, probatur auctoritate et ratione. Auctoritas est B. Pauli, qui in epist. ad Titum III iubet, haereticum post duas correptiones, id est, postquam manifeste apparet pertinax, vitari, et intelligit ante omnem excommunicationem, et sententiam iudicis ; ut ibidem scribit Hieronymus, ubi dicit, alios peccatores per sententiam excommunicationis excludi ab Ecclesia ; haereticos autem per se discedere et praecidi a corpore Christi : at non potest vitari Papa manens Papa ; quomodo enim vitabimus Caput nostrum ? quomodo recedemus a membro nobis coniuncto ?

Ratio vero et quidem certissima haec est. Non Christianus non potest ullo modo esse Papa, ut Caietanus fatetur in eod. lib. cap. 26 et ratio est, quia non potest esse Caput id quod non est membrum ; et non est membrum Ecclesiae is qui non est Christianus : at haereticus manifestus non est Christianus, ut aperte docet Cyprianus lib. IV, epist. 2. Athanasius ser. 2. cont. Arian. Augustinus lib. de grat. Christ. cap. 20. Hieronymus cont. Lucifer. et alii ; haereticus igitur manifestus Papa esse non potest.

Respondet Caietanus in Apol. pro tract. praedicto cap. 25. et in ipso tract. cap. 22. haereticum non esse Christianum simpliciter, sed esse secundum quid : nam cum duo faciant Christianum, Fides et character, haereticus amissa Fide, adhuc retinet characterem et ratione illius adhuc adhaeret aliquo modo Ecclesiae, et capax est iurisdictionis ; proinde adhuc est Papa, sed deponendus ; quia per haeresim est dispositus, dispositione ultima, ad non esse Papam : qualis est homo, non quidem mortuus, sed in extremis constitutus.

At contra. Nam in primis si ratione characteris haereticus maneret actu coniunctus cum Ecclesia, nunquam posset praecidi et separari actu ab ea, quia character est indelebilis : at omnes fatentur, quosdam posse praecidi de facto ab Ecclesia ; igitur character non facit hominem haereticum esse actu in Ecclesia, sed solum esse signum quod fuerit in Ecclesia, et quod debeat esse in Ecclesia. Quomodo character ovi impressus, quando illa errat in montibus, non facit eam esse in ovili, sed indicat ex quo ovili fugerit, et quo iterum compelli possit. Et confirmatur ex B. Thoma, qui III par. q. VIII, artic. 3. dicit, eos qui Fide carent non esse unitos Christo actu, sed in potentia tantum : ubi loquitur de unione interna, non externa, quae fit per confessionem Fidei, et visibilia Sacramenta. Cum ergo character ad interna pertineat non ad externa secundum B. Thomam, solus character non unit actu hominem cum Christo.

Deinde. Vel Fides est dispositio necessaria simpliciter ad hoc ut aliquis sit Papa, vel tantum ad bene esse. Si primum ; ergo ista dispositione sublata per contrariam quae est haeresis, mox Papa desinit esse : neque enim potest forma conservari sine necessariis dispositionibus. Si secundum : ergo non potest deponi Papa propter haeresim : nam alioquin deberet deponi etiam propter ignorantiam et improbitatem et similia, quae tollunt scientiam et probitatem, et alias dispositiones necessarias ad bene esse Papae. Et praeterea fatetur Caiet. in tract. praed. cap. 26. ex defectu dispositionum non necessariarum simpliciter, sed tantum ad bene esse, Papam non posse deponi.

Respondet Caietanus, Fidem esse dispositionem necessariam simpliciter, sed partialem, non totalem ; et proinde Fide remota, adhuc Papam manere Papam propter aliam partem dispositionis, quae dicitur character, et adhuc remanet.

At contra. Vel totalis dispositio, quae est character et Fides, est necessaria simpliciter, vel non, sed sufficit partialis. Si primum ; ergo remota Fide, non amplius remanet dispositio necessaria simpliciter, quia totalis erat necessaria simpliciter, et iam non est amplius totalis. Si secundum ; ergo Fides non requiritur nisi ad bene esse, et proinde propter eius defectum Papa deponi non potest. Deinde quae habent ultimam dispositionem ad interitum, paulo post desinunt esse sine alia vi externa, ut patet ; igitur et Papa haereticus sine alia depositione per se desinit esse Papa.

Denique SS. Patres concorditer docent, non solum haereticos esse extra Ecclesiam ; sed etiam ipso facto carere omni iurisdictione et dignitate Ecclesiastica. Cyprianus lib. II, epist. 6 : « Dicimus, inquit, omnes omnino haereticos atque schismaticos nihil habere potestatis ac iuris » : et lib. II, epist. 1 docet, haereticos ad Ecclesiam redeuntes suscipiendos ut laicos, etsi antea in Ecclesia presbyteri, vel Episcopi fuerint. Optatus lib. I cont. Parmen. docet, haereticos et schismaticos claves regni caelorum habere non posse, nec solvere aut ligare. Ambrosius lib. I de poenit. cap. 2. et Augustinus in Enchir. cap. 65. Idem docet Hieronymus lib. cont. Lucifer. : « Non quod Episcopi, inquit, esse possint qui haeretici fuerant, sed quod constaret, eos, qui reciperentur, haereticos non fuisse. »

Caelestinus Papa I in epist. ad Io. Antioch. quae habetur in Concil. Ephes. tom. I, cap. 19 : « Si quis, inquit, ab Episcopo Nestorio aut ab aliis qui eum sequuntur, ex quo talia praedicare coeperunt, vel excommunicatus vel exutus est, seu antistitis seu cleri dignitate, hunc in nostra communione et durasse et durare manifestum est, nec iudicamus eum remotum : quia non poterat quemquam eius removere sententia, qui se iam praebuerat ipse removendum. » Et in epistol. ad Cler. Constantinopol. : « Sedis, inquit, nostrae sanxit auctoritas, nullum sive Episcopum, sive Clericum seu professione aliqua Christianum, qui a Nestorio vel eius similibus, ex quo talia praedicare coeperunt, vel loco suo, vel communione detecti sunt, vel deiectum, vel excommunicatum videri : quia neminem deicere vel removere poterat, qui praedicans talia titubavit. » Idem repetit et confirmat Nicolaus I in epist. ad Michael. Denique etiam B. Thomas II, II, q. XXXIX, art. 3 docet, schismaticos mox perdere omnem iurisdictionem, et irrita esse, si quae ex iurisdictione agere conentur.

Neque valet quod quidam respondent : istos Patres loqui secundum antiqua Iura ; nunc autem ex decreto Concilii Constantiensis non amittere iurisdictionem, nisi nominatim excommunicatos, et percussores clericorum. Hoc, inquam, nihil valet : nam Patres illi cum dicunt haereticos amittere iurisdictionem, non allegant, ulla iura humana, quae etiam forte tunc nulla exstabant de hac re ; sed argumentantur ex natura haeresis. Concilium autem Constantiense non loquitur nisi de excommunicatis, id est, de his qui per sententiam Ecclesiae amiserunt iurisdictionem : haeretici autem etiam ante excommunicationem sunt extra Ecclesiam, et privati omni iurisdictione, sunt enim proprio iudicio condemnati, ut docet Apostolus ad Titum III, hoc est, praecisi a corpore Ecclesiae sine excommunicatione, ut Hieronymus exponit.

Deinde quod secundo Caietanus dicit, posse Papam haereticum ab Ecclesia deponi vere et ex auctoritate, non minus videtur falsum, quam primum. Nam si Ecclesia invitum Papam deponit ; certe est supra Papam, cuius oppositum in illo tractatu idem Caietanus defendit. Sed respondet ipse : Ecclesiam ex eo quod Papam deponit, non habere auctoritatem in Papam, sed solum in illam coniunctionem personae cum Pontificatu : ut enim Ecclesia potest coniungere Pontificatum cum tali persona, et tamen non dicitur propterea esse supra Pontificem ; ita potest separare Pontificatum a tali persona in casu haeresis, et tamen non dicetur esse supra Pontificem.

At contra. Nam primo, ex eo quod Papa deponit Episcopos, deducunt, Papam esse supra Episcopos omnes, et tamen Papa deponens Episcopum non destruit Episcopatum, sed solum separat ab illa persona. Secundo, deponi invitum a Pontificatu sine dubio est poena ; igitur Ecclesia invitum Papam deponens, sine dubio ipsum punit : at punire est superioris et iudicis. Tertio, quia secundum Caietanum et caeteros Thomistas, re idem sunt totum et partes simul sumptae ; igitur qui habet auctoritatem in partes simul sumptas, ita ut eas superare possit, habet etiam in ipsum totum, quod ex partibus illis consurgit.

Neque valet Caietani exemplum de electoribus, qui habent potestatem applicandi Pontificatum certae personae, et tamen non habent potestatem in Papam. Nam dum res fit, actio exercetur circa materiam rei futurae, non circa compositum quod nondum est : at dum res destruitur, exercetur circa compositum, ut patet in rebus naturalibus. Itaque Cardinales dum Pontificem creant, exercent suam auctoritatem, non supra Pontificem quia nondum est, sed circa materiam, id est, circa personam quam per electionem quodammodo disponunt, ut a Deo Pontificatus formam recipiat ; at si Pontificem deponerent, necessario exercerent auctoritatem supra compositum, id est, supra personam Pontificia dignitate praeditam, id est, supra Pontificem.

Est ergo quinta opinio vera, Papam haereticum manifestum per se desinere esse Papam et Caput, sicut per se desinit esse Christianus et membrum corporis Ecclesiae ; quare ab Ecclesia posse eum iudicari et puniri. Haec est sententia omnium veterum Patrum, qui docent, haereticos manifestos mox amittere omnem iurisdictionem, et nominatim Cypriani lib. IV, epist. 2, ubi sic loquitur de Novatiano, qui fuit Papa in schismate cum Cornelio : « Episcopatum, inquit, tenere non posset, et si Episcopus primus factus, a Coepiscoporum suorum corpore et ab Ecclesiae unitate discederet. » Ubi dicit Novatianum, etsi verus ac legitimus Papa fuisset, tamen eo ipso casurum fuisse a Pontificatu, si se ab Ecclesia separaret.

Eadem est sententia doctissimorum Recentiorum, ut Io. Driedonis, qui lib. IV de Script. et dogmat. Eccles. cap. 2, par. 2, sent. 2. docet, eos tantum ab Ecclesia separari, qui vel eiiciuntur, ut excommunicati, vel per se discedunt et oppugnant Ecclesiam, ut haeretici et schismatici. Et sententia septima dicit, in iis, qui ab Ecclesia discesserunt, nullam prorsus remanere spiritualem potestatem super eos, qui sunt de Ecclesia. Idem Melchior Canus, qui lib. IV de loc. cap. 2 docet, haereticos non esse partes Ecclesiae, nec membra, et cap. ult. ad argument. 12. dicit, non posse vel cogitatione informari, ut aliquis sit Caput et Papa, qui non est membrum neque pars. Et ibidem disertis verbis docet, haereticos occultos adhuc esse de Ecclesia, et partes, ac membra, atque adeo Papam haereticum occultum adhuc esse Papam. Eadem est aliorum etiam, quos citavimus in lib. I de Ecclesia.

Fundamentum huius sententiae est, quoniam haereticus manifestus nullo modo est membrum Ecclesiae, id est, neque animo neque corpore, sive neque unione interna, neque externa. Nam Catholici etiam mali sunt uniti et sunt membra, animo per Fidem, corpore per confessionem Fidei, et visibilium Sacramentorum participationem : haeretici occulti, sunt uniti et sunt membra, solum externa unione, sicut e contrario, boni Cathecumeni sunt de Ecclesia, interna unione tantum, non autem externa : haeretici manifesti nullo modo, ut iam probatum est.