De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Sequuntur nunc argumenta, quae ex veteribus haeretici Io. de Turrecremata, et alii quidam proponunt. Primum argumentum. Dominus ipse Iesus Christus Imperatoriam potestatem supra se agnovit, cum ait Pilato Ioan. XIX : Non haberes potestatem adversus me ullam, nisi tibi datum esset desuper¹. Multo igitur magis Papa Romanus, qui se Christi Vicarium nominat, Imperatoriae potestati subiici deberet. Confirmatur ex Augustino in hunc locum, ubi aperte docet, potestatem Pilati in Christum fuisse a Deo, iuxta illud Apostoli : Non est potestas nisi a Deo, Rom. XIII². Item, ex Bernardo qui in epist. 42. ad Henric. Episc. Senens. : « Dicite, inquit, si audetis, sui praesulis Deum ordinationem nescire, cum Romani praesidis potestatem Christus super se quoque fateatur fuisse caelitus ordinatam. »

Respondeo : Christum sine dubio non fuisse subiectum de iure ulli homini, cum esset Deus ac Dei Filius, sed tamen sponte se subiecisse propter nos Pilati iudicio, non committendo ei super se aliquam auctoritatem, sed tolerando humiliter eam, quam habuit de facto, non de iure. Id quod ostendit Matt. XVII cum rogatus tributum docuit primum se non teneri, et deinde iussit dari propter scandalum tollendum.

Ad locum illum Ioan. XIX. dupliciter respondetur. Primum cum Cyrillo et Chrysostomo in hunc locum, loqui Dominum non de potestate iurisdictionis, sed de permissione divina, sine qua ne peccata quidem fieri possunt, ut sit sensus : « Non posses quidquam in me facere, nisi Deus permittere decrevisset, » de qua potestate intelligitur etiam illud Luc. XXII : Haec est hora vestra, et potestas tenebrarum ³.

Sed dices : Si de permissione Dominus loquitur , quomodo statim subiungit : Propterea qui me tradidit tibi, maius peccatum habet⁴? Num Pilatum permisit Deus sententiam dicere in Christum, et Iudaeos non permisit, ut illum Pilato traderent, et tamen invito Deo tradiderunt, et propterea magis peccaverunt? Respondeo : optime sequi posteriorem sententiam ex priore, siquidem Dominus cum ait Propterea, non reddidit rationem solum cur Iudaei magis peccarent quam Pilatus, sed etiam cur Pilatus ipse peccaret, etsi levius quam Iudaei. Itaque hic est sensus eorum verborum. Quia non iustitia exigente, sed Deo solum permittente me crucifigis; propterea tu quidem peccas, sed magis tamen ille peccat, qui non solum iustitia non exigente, sed etiam odio impellente me tradidit tibi, teque clamoribus suis impulit, ut me crucifigeres.

Altera expositio est Augustini et Bernardi, qui docent, Christum loqui de vera potestate iurisdictionis, iuxta quam sententiam optime etiam cohaerent cum superioribus illa verba : Propterea qui me tradidit tibi, maius peccatum habet. Est enim sensus : Tu me crucifigis, quia metuis offendere Caesarem, a quo habes tuam potestatem : et peccas quidem, quia magis Deo obedire deberes, quam hominibus; tamen magis peccat Iudaeus, qui me tradidit tibi, quoniam ille non metu superioris potestatis, sed ex odio et invidentia me crucifigit.

Et quamquam prior expositio videtur magis litteralis, tamen etiam haec posterior nihil habet adversum nos. Nam Pilatus dicitur habuisse in Christum potestatem, et revera habuit, non per se, sed per accidens ; habuit enim ille per se potestatem in omnes Iudaeos, qui Romano Imperio subiecti erant : porro Dominus oblatus ei fuerat ut unus aliquis de numero privatorum Iudaeorum; propterea etiam in ipsum ut sic oblatum potestatem habuit. Etsi enim suspicabatur Pilatus, Christum Dei Filium esse, non tamen ut Dei Filium, sed ut privatum Iudaeum iudicavit. Quemadmodum si hoc tempore clericus quispiam mutato habitu Praetori offerretur iudicandus, posset Praetor ex auctoritate in eum animadvertere, et a culpa excusaretur, si ignorantia vere esset probabilis.

Argumentum secundum. Paulus Act. XXV Caesarem appellavit : Ad tribunal, inquit, Caesaris sto, ibi me oportet iudicari. Et infra : Caesarem appello⁵. Si Paulus Caesarem agnovit iudicem, certe etiam Petrus : pares enim Petrus et Paulus fuerunt.

Respondeo, Paulum appellasse ad Caesarem, quia de facto erat iudex ipsius, etsi non de iure. Ita enim respondet Ioan. de Turrecremata lib. II, cap. 96. Sum. de Eccl.

Addi potest quod appellavit ad Caesarem non tanquam superiorem Praesidis Iudaeae, a quo accipiebat iniuriam, neque enim aliter poterat liberare se ab iniusto illo iudicio, nisi recurrendo ad superiorem Praesidi, et hoc ipse indicavit cum ait Act. XXVIII coactus sum appellare Caesarem.

Argumentum tertium. Paulus Rom. XIII. ait : Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit ; Et Petrus I. Pet. II : Subiecti estote omni humanae creaturae propter Deum, sive Regi tanquam praecellenti etc.⁶ In quibus locis sermo est de saecularibus Potestatibus, et nullus excipitur a subiectione, non Clericus, non Episcopus, non Papa, cum dicatur : Omnis anima subdita sit. Neque responderi potest, loqui Apostolos solum de Principibus sui temporis, qui Ethnici erant : nam Ecclesia, quae easdem lectiones semper repetit, satis aperte indicat, Paulum et Petrum loqui de Principibus omnibus, qui erant, et qui futuri erant.

Respondeo : tam Petrum, quam Paulum loqui generaliter, et hortari omnes subditos, ut suis superioribus pareant, tam spiritualibus, quam temporalibus. Ex qua sententia non potest deduci, Papam subiectum esse Regi, sed solum eum qui est subiectus, debere suo superiori obedientiam.

Quod sententiae illae generales sint, probatur ; nam Paulus ait : Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Ubi non restringit sermonem ad Potestatem saecularem, sed de omni potestate loquitur. Neque obstat exemplum de Regibus, qui gladium portabant : nam diligentius et expressius voluit Paulus de Rege loqui, quia eo tempore accusabantur Christiani seditionis et rebellionis, a calumniatoribus. Quocirca in fine generaliter concludit : Reddite ergo omnibus debita, cui tributum, tributum, cui honorem, honorem, cui timorem, timorem etc.⁷ Pari ratione Petrus generaliter loquitur : Subiecti, inquit, estote omni humanae creaturae, id est, omni creaturae potestatem habenti, quamvis mox exemplum ponat de Rege, et Ducibus, propter eamdem rationem, quam Paulus. Itaque B. Bernardus (ut supra citavimus) in epist. 183. ad Conrad. Imp. : « Legi, inquit, omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit, quam sententiam cupio vos custodire in exhibenda reverentia Petri Vicario, sicut ipsam vobis vultis ab universo servari Imperio. »

Argumentum quartum. In veteri Lege Rex iudicabat, et deponebat Pontificem, nam Salomon, III. Reg. III, deposuit Abiathar, et constituit in eius locum Sadoch ; pari igitur ratione in novo Testamento Imperatoris Christiani erit, Christianum Pontificem iudicare.

Respondeo : Primum negari potest similitudo, nam cum in veteri Testamento promissiones tantum temporales fuerint, et in novo spirituales et aeternae, ut docent Hieronymus lib. I cont. Pelagian. et in epist. ad Dard. de terra promiss. et Augustinus quae. 33. in lib. Num. et lib. XIX cont. Faustum cap. 31. non mirum esset, si in testamento veteri summa potestas fuisset temporalis, in novo spiritualis.

Secundo dico : etiam in Testamento veteri fuisse Pontificem Rege maiorem, ut docent Philo lib. de victimis, Theodoretus quaest. 1. in Levit. et Procopius in IV cap. Levit. et deducitur hoc tum ex cap. XXVII Num. ubi dicitur, quod ad Verbum Pontificis Eleazari, tam Princeps Iosue, quam omnis populus ingredi, et egredi deberet : tum ex Levit. IV, ubi quatuor sacrificia instituuntur, ex quorum ordine et magnitudine colligitur ordo et dignitas personarum, pro quibus fiebant. Primum erat vituli pro Pontifice. Secundum etiam vituli pro toto populo. Tertium hirci, id est, vilius, pro Rege. Quartum caprae pro quolibet privato.

Ad illud de Salomone dico : eum non ut Regem, sed ut Prophetam et executorem divinae iustitiae deposuisse Abiathar, substituto Sadoch. Nam ibidem III. Reg. II, dicitur Salomon amovisse Abiathar, ut impleretur sermo Domini etc.⁸

Argumentum quintum. Christiani Imperatores saepe iudicaverunt, ac deposuerunt Pontifices : nam Constantius in exilium misit Liberium Papam : Iustinianus, Sylverium : Theodoricus Rex Ioannem I in carcerem coniecit. Otho I Ioannem XII deposuit ; et in eius locum Leonem VIII substituit. Henricus III Gregorium VI deposuit, et Clementem II ordinari iussit ; de quibus omnibus plenae sunt historiae illorum temporum.

Respondeo : haec quidem facta sunt, sed quo iure, ipsi viderint. Certe Liberium iniuste pulsum in exilium, testatur Athanasius in epist. ad solit. vit. agent. Idem de Sylverio Liberatus in Breviar. cap. 22. De Ioanne I B. Gregorius lib. IV Dialog. cap. 30. et certum est Constantium, ac Theodoricum Arianos, Iustinianum Eutychianistam fuisse. Itaque non magis mirum est, quod haeretici Principes Christianos Pontifices deposuerint tyrannico iure, quam quod Ethnici Imperatores eosdem passim occiderint.

Ab Othone I satis constat bono zelo, sed non secundum scientiam depositum esse Ioannem XII. Fuit enim iste Ioannes omnium Pontificum fere deterrimus. Atque ideo non mirum, si pius Imperator, qualis fuit Otho I, sed minus peritus rerum Ecclesiasticarum, iudicaverit, eum potuisse deponi ; praesertim cum multi Doctores idem senserint. Quocirca Otho Frisingensis lib. VI, cap. 23. ubi historiam hanc exposuit, modeste taxat Imperatorem : « Utrum, inquit, licite fecerit an non, non est huius temporis dicere. » Adde quod Otho non deposuit proprie Pontificem, sed a Concilio Episcoporum deponi curavit, quod Concilium non tam concilium quam conciliabulum fuit, et ideo paulo post abrogatum, ut probat ex historicis illius temporis Card. Baronius tom. X. Annalium, de Henrico III, etc.

De Henrico III minor est difficultas, nam ut constat ex eodem Othone Frisingensi lib. VI, cap. 32. Imperator Henricus non deposuit Gregorium, sed persuasit illi ut cederet, quia videbatur simoniace ingressus : illo vero sponte cedente, electus fuit Clemens. Addit praeterea Leo Ostiensis, qui ipso tempore floruit lib. II Chron. Cassinen. cap. 80, Concilium Episcoporum fuisse coactum, et ab Imperatore invitatum fuisse Pontificem, ut Synodo praesideret, ut quamvis ipsius Pontificis causa ageretur, ipse tamen summus iudex esset : ipsum autem graviter compunctum erratorum veniam postulasse, et se sponte Pontificatu abdicasse.

Argumentum sextum. Pontifices ipsi se Imperatoribus subiectos fatentur. Nam Gregorius apud Gratian. can. Si quis II, quaest. 7 : « Si quis, inquit, nos super his redarguere voluerit, veniat ad sedem Apostolicam, ut ibi ante confessionem B. Petri mecum iuste decertet, quatenus ibi unus ex nobis sententiam suscipiat suam. » Item Adrianus Papa I Carolo Magno concessit ius eligendi Romanum Pontificem, et ordinandi Apostolicam Sedem, ut habetur distinct. 63. can. Adrianus; quod idem diu postea iterum concessit Leo VIII, Othoni I, ut habetur eadem dist. 63. can. in Synodo. Item Leo IV petit iudices a Ludovico Imperatore, et eorum sententiae se pariturum promittit, ut habetur can. Nos si incompetenter II. q. 7.

Respondeo : illud Gregorii non invenitur in eius operibus. Deinde non provocat Gregorius ad iudicium hominum, sed Dei. Videtur enim loqui de disceptatione per iuramentum et de expectatione divinae sententiae, quae saepe statim contra periuros fertur. Adrianus et Leo non concesserunt Imperatori nisi ut confirmaret, vel infirmaret electionem novi Pontificis, et ordinaret Romanam Ecclesiam quoad temporalem principatum; ex quo non sequitur, eum habuisse potestatem super Pontificem. Et duo illa privilegia Imperatori concessa ob frequentia schismata quae tunc erant, et propter frequentes hostes Longobardos et Graecos, qui Ecclesiam Romanam assidue vexabant, causis illis cessantibus, revocata fuerunt. Adde quod canones illi non videntur legitimi, cum non aliunde eos Gratianus collegerit, quam ex simplici narratione Sigeberti historici, et contrarium probetur ex consuetudine illius temporis ut probat Card. Baronius tom. IV. Annalium. Leo IV. subiecit se iudicio discretivo, non coactivo Imperatoris, ut ex illo ipso capite aperte colligitur.

Argumentum septimum. Licet unicuique Pontificem occidere, si ab illo iniuste invadatur; multo igitur magis licebit Regibus vel Concilio deponere Pontificem, si is Rempublicam perturbet, vel animas malo suo exemplo nitatur occidere.

Respondeo : negando consequentiam, quoniam ad resistendum invasori et se defendendum, non requiritur ulla auctoritas; neque est opus ut qui invaditur sit iudex et superior eo a quo invaditur; at ad iudicandum et puniendum, requiritur auctoritas. Itaque sicut licet resistere Pontifici invadenti corpus, ita licet resistere invadenti animas, vel turbanti Rempublicam, et multo magis si Ecclesiam destruere niteretur : licet, inquam, ei resistere, non faciendo quod iubet, et impediendo ne exequatur voluntatem suam; non tamen licet eum iudicare, vel punire, vel deponere, quod non est nisi superioris. Vide de hac re Caietanum tract. de auctor. Papae et Conc. cap. 27. Et Ioan. de Turrecremata lib. II, cap. 106.

Argumentum octavum. Pontifex subiectus est vere in foro conscientiae suo confessario tanquam Dei ministro; cur ergo non poterit esse subiectus in foro exteriori alicui Principi, qui etiam est Dei minister ?

Respondeo : ratio diversitatis est, quia in foro conscientiae confessarius est merum instrumentum Dei, ita ut potius Deus per hominem iudicet, quam ipse homo; id quod apparet, tum ex eo, quod confessarius non potest poenitentem omnino invitum cogere ad poenam subeundam; tum ex eo quod in confessione iudicatur etiam de occultissimis criminibus, quae ad solius Dei cognitionem pertinent : at in foro exteriore homo est verus iudex, etiam ut homo, licet a Deo sit constitutus : et idcirco solum iudicat de manifestis, et potest invitum prorsus cogere ad poenam.

Argumentum nonum. Pontifex potest dare libellum repudii sponsae suae Ecclesiae per renuntiationem; ut patet in Sexto, de Renuntiat. cap. 1. ergo potest etiam Ecclesia dare libellum sponso suo Pontifici, et alium sibi eligere.

Respondeo primo : negando consequentiam : nam Pontifex est supra Ecclesiam, non e converso. Unde etiam Deuter. XXIV poterat vir dare libellum repudii uxori : at quod uxor posset dare libellum viro, nusquam legitur. Secundo dico : Pontificem non posse renuntiare Pontificatui sine consensu Ecclesiae; et proinde si Ecclesia posset dare libellum repudii Pontifici, non posset sine illius consensu; quando autem ipse consentiret, sponte abdicaret se, non cogeretur invitus.