De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Sequitur tertia propositio, quae talis erat : Circumstantiis seclusis, Monarchia simplex omnibus aliis gubernandi formis absolute et simpliciter praestat. Nam si ea de causa mixtum regimen inter homines Monarchiae simplici anteponimus, quod nequeat unus homo omnibus locis adesse, et necessario cogatur aut per administros vicarios suos, aut per Principes negotia Reipublicae procurare ; certe hac circumstantia personae, et aliis si quae sunt eiusdem generis exclusis, nulla erit ratio, cur simplex Monarchia aliis formis regiminis non praeferatur.

Sed habemus praeterea aliud efficacius argumentum. Siquidem Monarchia simplex in imperio Dei et Christi locum habet : debent autem Deo et Christo optima quaeque attribui ; igitur optimum regimen simplicem Monarchiam esse necesse est. Si quis autem id negare voluerit, non video quemadmodum in Marcionis ac Manichaei, atque etiam Ethnicorum errorem non prolabatur. Nam cum Mundus ab effectore suo, et sine controversia, optime gubernetur ; si Aristocratia praestantissima est forma regiminis, multi erunt Mundi huius moderatores, et quod inde sequitur, multi effectores, multa principia prima, multi Dii.

Quocirca veteres Patres, S. Cyprian. in tract. de idol. vanit., S. Iustinus in Orat. exhortat., S. Athanasius in Orat. adver. idol., quibus etiam Philo Iudaeus adiungi potest in lib. de confus. lingu. unum esse Deum, qui res omnes creatas regit, et moderatur, eo potissimum argumento probant, quia Monarchia est optimum regimen : qua etiam de causa Iustinus et Philo libros inscriptos de Monarchia Dei posteris reliquerunt.

Quae cum ita sint, excusari non potest Ioannis Calvini error, qui excaecatus odio Ecclesiasticae hierarchiae, Aristocratiam praefert omnibus aliis gubernandi formis, etiam si per se et praecisis circumstantiis omnibus consideretur. Haec enim sunt ipsius verba lib. IV Institut. cap. 20, §. 6 : « Et si ipsos status citra circumstantias inter se compares, non facile sit discernere, quis utilitate praeponderet, adeo aequis conditionibus contendunt. » Et paulo post : « Equidem si in se considerentur tres illae, quas ponunt Philosophi, regiminis formae, minime negaverim, vel Aristocratiam, vel temperatum ex ipsa et Politia statum, aliis omnibus longe excellere. » Haec ille.

At inquies, lege quod sequitur, et solutionem tuae objectionis invenies. Sic enim Calvinus subiungit : « Non id quidem per se, sed quia rarissime contingit, Reges ita sibi moderari, ut nunquam a iusto et recto discrepet eorum voluntas : deinde tanto acumine et prudentia instructos esse, ut unusquisque videat quantum satis est. Facit ergo hominum vitium vel defectus, ut tutius sit, ac magis tolerabile, plures tenere gubernacula. »

Audio : sed quid fiet de editione anni 1554, ubi verba ista non habentur ? Sed, inquies, admonitus postea emendavit errorem. Omitto quod in tanto magistro in Israel ferendum non erat, ut unquam tam graviter laberetur : illud miror, non potuisse Calvinum errorem illum corrigere, nisi secum ipse pugnaret ; nam si, ut ipse dicit, non facile est discernere, quis status praeponderet, etiam si citra circumstantias inter se comparentur : et si dum in se considerantur tres illae, quas ponunt Philosophi, regiminis formae, Aristocratia indicatur excellere ; quomodo verum est, quod statim addit : « Non id quidem per se etc. » Et : « Facit ergo hominum vitium vel defectus, ut tutius sit ac magis tolerabile, plures tenere gubernacula ? » Pugnant enim ista, ni fallor : « Si in se considerentur formae illae tres ; Aristocratia excellit. » Et : « Non id quidem per se, sed quia rarissime contingit, Reges a recto non discrepare. »

Nec minus illa pugnant : « Non potest discerni quis status praeponderet, si citra circumstantias considerentur. » Et : « Facit vitium hominum, ut Aristocratia iudicetur utilior. » Nam secluso isto vitio hominum, atque omnibus aliis circumstantiis remotis, vel excellet Monarchia, vel non : si excellet ; qua ratione verum erit illud, non posse discerni quis status praeponderet, etiam si citra circumstantias inter se comparentur ? si non excellet ; quo pacto Dei Monarchiam adversus Manichaeos atque Ethnicos defendemus ? Sed iam ad alteram quaestionem veniendum est.