De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Altera propositio, quae negat, Ecclesiasticum regimen ad saeculares Principes pertinere, adversus duos Brentii errores pugnat. Primus error Brentii est, Optimates Ecclesiae esse Principes saeculares : Episcopos vero adeo Brentius deprimit, ut velit esse Principum mancipia. Secundus est, ad hos Optimates curam et regimen Ecclesiae praecipue pertinere. Quos errores habuit etiam Henricus VIII, Angliae Rex : is enim se caput Ecclesiae Anglicanae constituit, et eodem modo censuit, alios Principes capita suprema Ecclesiae in suis ditionibus esse debere.

Ac primus quidem error facile refutatur : Primo ex illis propheticis verbis, Psal. XLIV : Pro patribus tuis nati sunt tibi filii, constitues eos Principes super omnem terram ¹.

Sic enim hunc locum B. Aug. exponit, pro patribus, id est Apostolis nati sunt filii, id est Fideles multi, quos Deus constituit Episcopos, et eo modo Principes super omnem terram. Et S. Hieron. in eundem locum : « Fuerunt, inquit, o Ecclesia, Apostoli patres tui, quia ipsi te genuerunt, nunc autem quia illi recesserunt a Mundo, habes pro his Episcopos filios. » Et infra : « Principes Ecclesiae, id est, Episcopi constituti sunt. » Nec multo aliter Graeci Patres, Chrysostomus et Theodoretus exponunt, qui per Patres Patriarchas ; per filios Principes Apostolos intelligunt. Item Apost. I. Cor. XII. et Eph. IV. Deus, inquit, in Ecclesia posuit primum Apostolos, secundo Prophetas, tertio et Doctores ².

Si primi sunt Apostoli, qui Episcopi fuerunt, et quibus Episcopi succedunt : certe primi non sunt Reges et Principes saeculares ; imo, ut recte annotavit Damascen. in 2. Orat. pro imagin., Apostolus Reges non solum non posuit primo loco, sed nec ullo alio, ut indicaret, non esse Reges Ecclesiae Magistratus, sed tantum saeculi.

Secundo refutatur ex Patribus. Ignatius in epist. 7. ad Smyrnen., nihil esse dicit honorabilius Episcopo in Ecclesia : et addit, primum honorem deberi Deo, secundum Episcopo, tertium Regi. Nazianzenus in Orat. ad cives timore perculsos. Chrysost. lib III de sacerdot., et hom. 4. in cap. VI Isaiae et Ambrosius lib. de dignit. sacerd., cap. 2. Episcopum Regi apertissime anteponunt.

Quin etiam Chrysost. hom. 83. in Matth. Reges non Episcopis solum, sed etiam Diaconis subiicit ; sic enim Diaconum suum loquitur : « Si dux, inquit, quispiam, si Consul, si is qui diademate ornatur, indigne adeat, cohibe et coerce, maiorem tu illo habes potestatem. » Aug. in Psal. XCVIII. probat, Mosem fuisse sacerdotem ea ratione, quia Moses maximus fuit, et nihil est maius sacerdote. Et Gelasius in epist. ad Anastasium : « Nosti, inquit, fili clementissime, quod licet praesideas humano generi dignitate rerum terrenarum, tamen praesulibus divinarum devota colla submittis. » Et infra : « Subdi, inquit, te debere cognoscis religionis ordine potius quam praeesse. Nosti itaque ex illorum te pendere iudicio, non illos ad tuam redigi posse voluntatem. »

Gregorius lib. XIII Moral. cap. 19. asserit, prima membra in corpore Domini esse sacerdotes, Et lib. IV, epist. 31. ad Mauritium docet, sacerdotes esse Deos quosdam inter homines, et propterea ab omnibus etiam Regibus honorandos : quod idem et docet et probat Nicolaus I. in epist. ad Michaelem.

Tertio ex gestis Episcoporum et Regum. Nam Fabianus Papa primum Imperatorem Christianum Philippum exclusit a communione Sacramenti altaris in die Paschalis, propter quaedam eius peccata publica : nec antea eum admisit, quam ille confessione et poenitentia peccata purgavit. Scribit hoc Eusebius lib. VI, cap. 25. hist. Item Constantinus aperte professus est, de Episcopis se iudicare non posse, ut qui Dii quidem sint : sed contra potius eorum se stare subiectum iudicio ; scribit Ruffinus, lib. I, c. 2. hist.

Theodosium Seniorem B. Ambrosius ab Ecclesiae liminibus expulit, et poenitentiam publicam subire coegit : ac deinde cum Imperator in Ecclesia ad loca sacerdotum ascendere atque ibidem sedere vellet, iussiteum Ambrosius descendere, et cum plebe consistere : id quod ille libenter fecit : scribit Theodoretus lib. V hist. cap. 17.

Denique Maximus Imperator, cum in convivio sederet, assidente quoque B. Martino, et pincerna primum calicem Imperatori ut omnium nobilissimo vellet offerre, ille ad Episcopum misit, qui non recusavit, sed primus bibit, et postea non Imperatori, sed Presbytero suo calicem tradidit : nullum scilicet existimans digniorem qui post se biberet ; nec integrum sibi fore, si aut Regem, aut eos qui a Rege erant proximi, Presbytero praetulisset, ut scribit Sulpitius in vita S. Martini.

Postremo refellitur idem error duplici ratione. Primum, Episcopus Regem inungit, docet, ligat, solvit, benedicit : ait autem Apostolus ad Hebr. VII : Sine contradictione est minus quod a meliore benedicitur ³.

Praeterea, principatus saecularis institutus est ab hominibus, estque de iure gentium : at principatus Ecclesiasticus est a solo Deo, et de iure divino ; ille regit homines, ut homines sunt, et magis ratione corporum quam animarum ; iste vero regit homines, ut Christiani sunt, et magis ratione animarum quam corporum ; ille habet pro fine temporalem quietem et salutem populi ; iste vitam et felicitatem sempiternam ; ille utitur naturalibus legibus et institutis humanis ; iste legibus divinis et Sacramentis divinitus institutis ; ille gerit bella cum hostibus paucis et visibilibus ; iste cum invisibilibus et infinitis.

Sed contra obiicit Brentius : Episcopi servi sunt Ecclesiae, II. Cor. IV : Non nosmetipsos praedicamus, sed Iesum Christum, nos autem servos vestros per Iesum. Quanto igitur magis Regum servi erunt, praesertim cum de Regibus dicat B. Petrus, I. Pet. II : Subiecti estote omni humanae creaturae propter Deum, sive Regi tanquam praecellenti, sive ducibus tanquam ab eo missis ⁴.

Respondeo ; duplex esse genus servitutis : omnes enim qui laborant in alterius commodum, dicuntur ei servire ; sed quidam laborant et serviunt alteri eum regendo, eique praesidendo ; quidam laborant et serviunt obediendo et parendo ; qualia proprie sunt mancipia : Episcopi autem servi sunt Ecclesiae, sed ad priorem modum ; quemadmodum etiam Magistratus servit Reipublicae, et Rex populo (si Rex, non tyrannus sit) et pater filiis et magister discipulis.

Quare B. Paulus, I. Corin. IV, quorum se dixerat servum, eorum patrem se esse dicit : Per Evangelium, inquit, ego vos genui, Et addit : Quid vultis? in virga veniam ad vos, an in charitate, et spiritu mansuetudinis? Et Heb. XIII : Obedite praepositis vestris, et subiacete eis. Et Act. XX : Spiritus sanctus posuit Episcopos regere Ecclesiam Dei ⁵. Hac ratione B. Gregor. servum servorum Dei se vocat. Et B. August. lib. IX confess. capit. ult. « Inspira, Domine, inquit, servis tuis fratribus meis, filiis tuis dominis meis, quibus voce, et corde, et litteris servio. » Et B. Bernardus lib. II de consider. ait, Eugenium, cum factus esset Pontifex, elevatum super gentes et regna, sed ad ministrandum, non ad dominandum.

At, inquies, Reges sunt Reges etiam in Ecclesia, et illis Christiani subiecti esse debent, tanquam praecellentibus. Verum est id quidem, sed in iis rebus tantum, quae ad statum politicum pertinent. Praesunt enim Christiani Reges hominibus Christianis, non ut Christiani, sed ut homines sunt, quemadmodum etiam Iudaeis et Turcis interdum praesunt : et ipsi Reges, non ut Christiani sunt, praesunt, sed ut homines politici ; nam ut Christiani oves sunt pastoribus Episcopis subiecti, ut Nazianzenus docet in Orat. ad cives timore perculsos, et ut S. ait Ambrosius in Orat. de traden. Basil. nihil honorificentius dici potest, quod ut Imperator Ecclesiae filius esse dicitur : Imperator enim bonus intra Ecclesiam non supra Ecclesiam est.

Posterior Brentii error ex iis quae dicta sunt facile refutatur. Si enim Principes non Ecclesiae Optimates ; ad eos non pertinet Aristocratia Ecclesiae. Sed possunt praeterea adiungi haec argumenta.

Primum. Regimen Ecclesiae supernaturale est ; nemini igitur convenit nisi cui Deus commisit : legimus autem in Scripturis commissum Apostolis et Episcopis eorum successoribus. Nam Petro Apostolo dictum est : Pasce oves, Jo. ult. et de Episcopis dicitur, Act. XX : Quos posuit Deus Episcopos regere Ecclesiam Dei ⁶. De Regibus nihil eiusmodi usquam legimus.

Deinde ad annos ferme 300 nullus fuit in Ecclesia saecularis Princeps, excepto solum Philippo Imperatore, qui brevissimo tempore supervixit : et forte aliquis in provinciis non subiectis Imperio Romano ; et tamen eamdem habuit regiminis formam, non igitur Principes saeculi Christi Ecclesiam regunt.

Item qui habent summam potestatem in Republica, ii possunt omnia, quae inferiores Magistratus possunt. Quis enim prohibere posset Regem, si eas causas per se cognoscere et iudicare vellet, quas Proregibus, et Praetoribus, et iudicibus minoribus commisit? At non possunt Reges officium Episcopi, Presbyteri, Diaconi sibi usurpare, qualia sunt, verbum Dei praedicare, baptizare, consecrare etc. non igitur sunt Reges supremi Ecclesiae magistratus.

Non posse autem Reges officia sacerdotum invadere, ita probamus. In primis Reges non solum viri, sed etiam foeminae esse possunt : at foeminas publice docere Apostolus prohibet, I. Corinth. XIV, et I. Tim. II, et Pepuzitae ab Epiphanio haer. 49. et August. haer. 27. inter haereticos numerantur, quod foeminis sacerdotium attribuerint.

Deinde in II. Paral. XIX Iosaphat Rex optimus : Amarias, inquit, Sacerdos et Pontifex in his quae ad Deum pertinent, praesidebit: porro Zabadias super ea opera erit, quae ad Regis officium pertinent. Et II. Paral. XXVI, cum Ozias Rex vellet thus adolere, prohibuit eum Pontifex, dicens : Non est tui officii, Ozia, ut adoleas incensum Domino, sed sacerdotum ⁷. Et cum ille perseveraret, continuo gravissima lepra divinitus percussus est. Quod si in testamento veteri non poterat Rex fungi munere sacerdotum, multo minus in novo, ubi sunt munera sacerdotalia longe augustiora.

Item in Synodo Matisconensi can. 9. in Concilio Milevitano, can 19. et Toletano III, can. 13. puniuntur gravissime clerici, qui causam Ecclesiae ad iudicem saecularem deferunt. Et Ambrosius epist. 33. ad Sororem, dicit, se Valentiniano dixisse : « Noli te gravare Imperator, ut putes te in ea, quae divina sunt, aliquod imperiale ius habere. Publicorum tibi moenium ius commissum est, non sacrorum etc. » Item Theodosio Imperatori dixisse eundem Ambrosium : « Purpura Imperatores facit, non sacerdotes ; » refert Theodoretus lib. V, cap. 18. hist. qui etiam lib. IV, cap. 18. scribit, Eulogium quemdam, cum ei Modestus Praefectus Valentis Imperatoris Ariani dixisset : « Coniungere cum Imperatore », facete respondisse : « Numquid una cum Imperio ille etiam Pontificatum est consecutus. »

Athanasius quoque in epist. ad solit. vit. agent., reprehendit Constantium, quod se rebus Ecclesiasticis admisceret, et addit, Hosium Episcopum Cordubae eidem Constantio dixisse : « Ne praecipe nobis in hoc genere, sed ea potius a nobis disce : tibi enim Deus imperium commisit, nobis ea quae sunt Ecclesiae concredidit. » Similia eidem Constantio Leontium Episcopum dixisse, testatur Suidas in voce Leontius. Sulpitius lib. II sac. hist. cir. fin. refert, S. Martinum Maximo Imperatori dixisse, novum esse et inauditum nefas, ut causam Ecclesiae Iudex saeculi iudicaret.

B. Augustinus epist. 48, 50 et 165. docet, piorum Regum munus esse, Ecclesiam defendere, severisque legibus ac poenis blasphemos, sacrilegos, et haereticos ab Ecclesia damnatos coercere : sed ibidem reprehendit Donatistas, quod causam Episcopalem non ad Coepiscopos, sed ad Regem terrenum iudicandam detulissent. S. Greg. lib. V, epist. 125. de Mauritio Imperatore loquens : « Notum est, inquit, piissimos dominos disciplinam diligere, et ordinem servare, Canones venerari, et in causis se sacerdotalibus non miscere. » Idem prolixe docet Ioannes Damascenus in 1 et 2. Orat. pro imag. Denique Basilius Imperator, in VIII Synodo diserte asseruit, nec sibi, nec ullis laicis licere negotia sacerdotalia tractare ; quod idem professum etiam Valentinianum Seniorem testatur Sozomenus, lib. VI, cap. 7.

Argumenta Brentii sumuntur ab exemplis Testamenti veteris, ubi legimus, Mosem, Iosue, Davidem, Salomonem, Iosiam, qui Duces aut Reges erant, saepe se in negotiis religionis miscuisse. Addit etiam Brentius ad argumenti confirmationem, Regibus a Deo commissam esse custodiam legis divinae, et idcirco ad eos curam Ecclesiae pertinere. Sic enim Apostolus ait, Rom. XIII : Non sine causa gladium portat. Minister enim Dei est, vindex in iram ei qui male agit ⁸.

Respondemus : Mosem non solum Ducem, sed etiam Sacerdotem summum fuisse, ut in quaestione de Iudice controversiarum lib. III de verbo Dei demonstratum est : caeteros autem quaedam interdum egisse extraordinaria auctoritate, non tam ut Reges, quam ut Prophetas. Sed non propterea delendam fuisse ex Deuteronom. legem illam, qua ordinarie in dubiis de religione, remittebantur homines, non ad Regem, sed ad Sacerdotem Levitici generis, Deuter. XVII ; quocirca, ut supra diximus, Ozias Rex punitus est lepra, quod munus Sacerdotis sibi assumpsisset.

Ad confirmationem autem respondemus : Reges custodes esse debere legum divinarum, sed non interpretes ; ipsorum est enim edictis et poenis impedire blasphemias, haereses, sacrilegia : quae sint autem haereses, et contra, quae sit Fides Orthodoxa, ab Episcopis discere debent ; quod Imperatores pios, Constantinum, Valentinianum, Gratianum, Theodosium, Martianum fecisse, ex ipso Codice cognosci potest l. cunctos populos, tit. de sum. Trinit. et Fid. Cathol. et in toto tit. de haeret. Vide plura in quaestione de Iudice controversiarum ; et in quaestione de Praeside Concilii generalis.