De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Atque hactenus quidem ex divino iure, ex Generalibus Conciliis, ex Pontificum sanctorum testimonio, ex consensu Patrum Graecorum et Latinorum ostendimus, Romani Pontificis Ecclesiasticum principatum ab ipso Christo, principium accepisse ; quod genus argumenti, quod ad impossibile ducens appellatur, id ipsum demonstrare aggrediemur. Nam si non est, ut dicimus ; igitur alio tempore, et alio auctore coepit Romani Pontificis Ecclesiasticus principatus : at nullum tempus assignari, nullus auctor notari potest, quin eo antiquiorem hunc primatum fuisse demonstremus, nisi ad Christum auctorem, et Christi tempora veniatur ; eo igitur veniamus necesse est.

Respondent adversarii, se tempus et auctorem assignare posse. Et quidem Ioan. de Turrecremata lib. II, cap. 39. Sum. de Eccl. quatuor opiniones haereticorum ponit.

Primam, eorum qui dicunt, Romani Pontificis auctoritatem esse ab Apostolis.

Secundam, eorum qui asserunt, esse a generali Concilio ; quam sententiam Nilus sequitur.

Tertiam, eorum qui existimant, ab electoribus Cardinalibus tribui ; quam, vel certe similem, docet etiam libellus Smalchaldicus, de Primatu. Inde enim probat, Papam non esse supra Ecclesiam iure divino, quia Ecclesia eligit Papam.

Quartam, eorum qui docent, esse ab Imperatoribus introductam : quam ultimam multi haeretici amplectuntur. Discutiamus ergo breviter singulas.

Prima opinio tria pro se habet testimonia. Unum Anacleti in epist. 2. ubi dicit : « Caeteri Apostoli cum eo (Petro) pari consortio honorem, et potestatem acceperunt, ipsumque principem suum esse voluerunt. »

Alterum est Iulii I. in epist. 1. ubi de Apostolis loquens : « Sanctam, inquit, Romanam Ecclesiam primatum omnium Ecclesiarum habere voluerunt. » Tertium est ex can. Ego Ludovicus, dist. 63. ubi Romanus Pontifex Vicarius dicitur B. Petri. Ex quo sequi videtur, ut non Christus, sed Petrus Romano Pontifici auctoritatem tribuerit.

Sed haec sententia nullo negotio refutatur. Nam idem Anacletus in epist. 3. sic ait : « Sacrosancta Romana Ecclesia non ab Apostolis, sed ab ipso Domino, et Salvatore nostro primatum obtinuit, sicut B. Petro ait : Tu es Petrus etc. »

Quare cum idem auctor scribit, Apostolos Petrum principem suum esse voluisse, non loquitur de voluntate instituente, sed de approbante, et agnoscente quod Dominus instituerat : quemadmodum etiam locutus videtur Iulius Papa. Quamquam potest quoque aliter ad testimonium illud Iulii responderi : nimirum, Petrum a solo Christo primatum habuisse : tamen Romanam Ecclesiam, de qua ibi Iulius loquitur, aliquo modo habuisse ab Apostolis.

Nam (ut supra docuimus) Romanus Pontifex, ut est successor Petri, a Christo primatum habet : tamen ratio successionis ex facto Petri orta est. Quocirca B. Gregor. lib. VI, epist. 37. ad Eulog. « Ipse, inquit, sublimavit sedem, in qua etiam quiescere et praesentem vitam finire dignatus est. »

Quod vero de nomine Vicarii additur, non habet difficultatem : nam si uno in loco Romanus Pontifex Petri Vicarius dicitur, in sexcentis locis dicitur successor, ut ex testimoniis supra citatis perspicuum est. Porro Vicarius Petri dicitur summus Pontifex, quoniam S. Petrus adhuc vivit, et gubernacula Ecclesiae non reliquit, ut ait Leo serm. 2. de annivers. assumpt. suae : quia tamen S. Petrus non proprie fungitur munere pastorali, sed meritis ac precibus suis Ecclesiam regit et protegit ; impropriae sunt illae locutiones, et solum ob reverentiam B. Petri aliquando usurpantur. Quare S. Leo loco notato, se etiam haeredem B. Petri esse dicit.

Altera sententia, quae a Conciliis primatum institutum esse docet, probatur a Nilo duobus argumentis. Primum est in Concilio Chalcedonensi can. 28. (ut ipse citat) vel act. 16. in nostro codice : ibi enim Concilium dicit, Romanam Ecclesiam a Patribus habuisse Primatum, eo quod illa civitas Imperio Orbis terrae eo tempore potiretur.

Secundum est in Constit. Novel. 100 Iustin., quae tamen 131. est apud nos, ubi sic legimus : « Decernimus secundum sacrarum Synodorum decreta sanctissimum veteris Romae Episcopum, primum esse omnium sacerdotum. » Quae Nili rationes confirmari possunt ex Concilio IV sub Symmacho, ubi sic legimus : « Apostolicae sedi primo meritum Beati Petri, deinde Conciliorum venerandorum auctoritas singularem in Ecclesiis tradidit potestatem. » Hanc eamdem sententiam Illyricus in lib. cont. Prim. et in hist. de Prim. quatuor in locis probat testimonio epist. 301. (ut ipse citat, est tamen 288.) Aeneae Sylvii, qui Pius II Papa postea dictus est ; siquidem in ea epistola ita Aeneas loquitur : « Ante Nicaenum Concilium sibi quisque vivebat, et ad Romanam Ecclesiam parvus habebatur respectus. »

Sed haec argumenta facile solvi possunt. Et Romanum Pontificem non a Conciliis, sed a Christo primatum habere, praeter tot argumenta iam adducta, testatur Gelasius in Concil. 70 Episcopor. his verbis : « Sancta Romana Ecclesia nullis synodicis constitutis caeteris Ecclesiis praelata est, sed Evangelica voce Domini, et Salvatoris nostri, primatum obtinuit. »

Quare ad primum Nili argumentum respondeo : decretum illud magni quidem esse Concilii, sed non legitime factum ; proinde nullius esse roboris, vel auctoritatis. Nam ex ipsa act. 16. eiusdem Concilii constat, decretum illud absentibus Legatis Apostolicae Sedis, qui Concilio praesidebant, esse factum : constat item, eosdem Legatos postea apertissime reclamasse.

Non esse autem legitimum decretum generalis Concilii, quod sine Romano Pontifice aut eius Legato fit, testatur VII Synodus (quam Nilus ibidem recipit) act. 6, ut alia testamenta interim omittam. Nec solum Legati S. Leonis in Synodo restiterunt, quantum ad illud decretum attinebat : sed ipse etiam S. Leo, qui reliqua decreta Concilii confirmavit, illud unum damnavit, ac reprobavit in epist. 51. ad Anatol. et seq. ad Martian. ad Pulcheriam, ad Maximam, ad Iuvenalem.

Quid ? quod in eo decreto duo sunt manifeste falsa. Alterum est, Romano Pontifici a Patribus Nicaenis primatum esse attributum. Nam Concilium Nicaenum non attribuit Romano Pontifici primatum, quasi antea non habuerit, sed agnovit eum habere, ac semper habuisse : sic enim incipit 6. can. Nicaeni Concilii (ut in eodem Concilio Chalcedonensi, act. 16. recitatur) : « Ecclesia Romana semper habuit primatum. » Deinde, si ante Nicaenum Concilium Papa non habuit primatum : quo iure Alexandrinus Patriarcha Dionysius, annis circiter 60 ante Nicaenam Synodum, accusatur apud Romanum Pontificem Dionysium ? et nec Romanus Pontifex iudicem se esse negavit, nec Alexandrinus iudicium illud recusavit, cum tamen uterque sanctus esset ? Haec autem ita esse, scribit Athanasius in lib. de sent. Dionys. Alexandr. Denique nullum est verbum in tota Nicaena Synodo, quo nova aliqua potestas Romano Pontifici tribuatur, ut supra satis ostendimus.

Alterum, quod in eo decreto asseritur, non minus est falsum : causam, videlicet, cur Patres Romanae urbi primatum concesserint esse, quia ea civitas sedes esset Imperii. Nam id refellunt disertis verbis S. Leo in epist. 52. ad Martian. et S. Gelasius in epist. ad Episc. Dard. et ratio in promptu est. Nam, ut recte Gelasius annotavit, Mediolanum quoque, et Ravenna, et Sirmium, et Treveri, et Nicomedia sedes Imperii multis temporibus fuerunt : nec tamen Patres illis Episcopis primatum ullum dederunt. Maneat igitur, quod Patres omnes communi consensu docent, Romanam Sedem idcirco primam sedium esse, quod Principis Apostolorum Sedes sit. Quod certe nec Imperatoris praesentia conferre, nec absentia potuit auferre.

Ad alterum argumentum respondeo : Canones Conciliorum quodammodo tribuisse Romanae Ecclesiae auctoritatem, quia eam declararunt, et asseruerunt : quemadmodum etiam dicitur Nicaenum Concilium definivisse, Filium Dei esse Patri consubstantialem. Unde Ioannes II in epist. ad Iustin. postquam dixerat Romanam Ecclesiam esse Caput Ecclesiarum ; subiungit : « Sicut Patrum regulae et statuta declarant. » Et Nicolaus I in epist. ad Michael. Imper. « Ista, inquit, privilegia huic S. Ecclesiae a Christo sunt donata, a Synodis non donata, sed celebrata, et honorata, etc. »

Et in IV Synodo sub Symmacho tres causae numerantur, si quis prudenter advertat, primatus Romanae Ecclesiae ; sic enim legimus : « Eius, id est, Symmachi, sedi primum Petri Apostoli meritum, deinde secuta iussione Domini Conciliorum venerandorum auctoritas, singularem in Ecclesiis tradidit potestatem. »

Ubi primo ponitur Petri meritum, quia ob meritum confessionis obtinuit Petrus primatum, Matth. XVI. Secundo ponitur Domini iussio, qua institutus est Primatus et Petro collatus, cum ei dictum est : Pasce oves meas, Io. ult. Tertio ponitur Conciliorum auctoritas, quae hanc Domini iussionem declaravit.

Ad Illyricum facile est respondere. Nam Aeneas Sylvius in ea epistola nihil aliud demonstrare nititur, quam Romani Pontificis primatum a Christo fuisse institutum ; sic enim incipit epistola ad Martinum Mayer : « Sunt nonnulli nationis tuae homines, parum pensi habentes, quibus Romani Pontificis auctoritas neque necessaria esse videtur, neque a Christo instituta. Contra quos hanc epistolam scribere, et tibi transmittere decrevimus, ut si quando tales homines te adierint, habeas ex nobis, quo gladio eorum temeritatem confodias. »

Cum igitur postea dicit, ante Nicaenum Concilium quemque sibi vixisse, et ad Romanam Ecclesiam parvum respectum fuisse : nihil aliud significat, quam propter persecutiones continuas non potuisse Romanos Pontifices libere exercere eam, quam a Christo acceperant auctoritatem ; et propterea coactos fuisse Episcopos caeteros sibi vivere, et non multum respicere ad Romanam Ecclesiam. Quae sententia Aeneae Sylvii, partim est vera, partim non est vera.

Verum enim est, impeditam fuisse eo tempore non parum Pontificis auctoritatem, ut patet ex persecutionibus, quae eo tempore exortae sunt : non tamen est verum, adeo parvum respectum ad Romanam Ecclesiam habitum fuisse, ut exempla quae nos infra adferemus, declarabunt.

Tertia opinio nullum fere fundamentum habet. Nam constat prius fuisse Pontifices, quam Cardinales : et saltem aliquos veros Pontifices, non a Cardinalibus creatos. Certe Petrum non Cardinales, sed Christus creavit Pontificem, et Clementem non Cardinales, sed Petrus elegit. Praeterea, si Cardinales conferrent Pontifici potestatem, iidem possent auferre : hoc autem est falsum omnium consensu ; nam etiam dubium Pontificem non Cardinales, sed Concilium generale deponit.

Sed dices : quidquid de Cardinalibus sit, constat Romanum Pontificem ab hominibus eligi, et creari ; ab illis igitur accipit potestatem.

Vere autem, et proprie summum Pontificem ab hominibus fieri, testatur dec. de elect. Gregor. VII, quod habetur in vita eius apud Platinam his verbis : « Nos sanctae Romanae Ecclesiae Cardinales, Clerici, Accolyti, Subdiaconi, Presbyteri, praesentibus Episcopis, Abbatibus, multisque, tum Ecclesiastici, tum Laici ordinis, eligimus hodie, X. Kalend. Maii, in Basilica S. Petri ad Vincula, Anno salutis 1073. in verum Christi Vicarium Hildebrandum Archidiaconum, virum multae doctrinae, magnae pietatis, prudentiae, iustitiae, constantiae, religionis, modestum, sobrium, continentem, domum suam gubernantem, pauperibus hospitalem, in gremio sanctae matris Ecclesiae libere a teneris annis usque ad hanc aetatem educatum, doctum, quem quidem cum ea potestate Ecclesiae Dei praeesse volumus, qua Petrus Dei mandato quondam praefuit. »

Ex quo duo quaedam deduci posse videntur. Unum, non esse Pontificem supra Ecclesiam, sed Ecclesiae esse subiectum, quandoquidem Ecclesia facit Papam, non Papa facit Ecclesiam : quae est consequentia Synodi Smalchaldicae in lib. Cont. Prim. Alterum, Pontificem iure humano, non divino habere eam omnem quam habet potestatem. Ac prima quidem consequentia nulla est : nam etiam electores Imperii creant Imperatorem, et populus creat Regem : et tamen Imperator est supra electores, et Rex est supra populum. Sed nec secunda aliquid valet.

Observandum est enim, in Pontifice esse tria : « Pontificatum ipsum », qui est quasi forma quaedam : « personam », quae est subiectum Pontificatus : « et coniunctionem » unius cum altero. Ex quibus rebus, prima, hoc est, ipse Pontificatus, a solo Christo est : persona autem est quidem a suis causis naturalibus absolute ; tamen ut est persona, electa et designata ad Pontificatum est ab electoribus : illorum est enim designare personam. Ipsa vera coniunctio est a Christo, mediante actu humano electorum : dum enim eligunt, et designant certam personam, concurrunt ad coniunctionem Pontificatus cum illa persona.

Itaque electores vere dicuntur creare Pontificem, et esse causa ut talis sit Pontifex, et ut habeat eam potestatem : non tamen dant ipsi eam potestatem, neque sunt causa eius potestatis. Sicut in generatione hominis, quia anima infunditur a solo Deo, et tamen pater generans, disponendo materiam, est causa coniunctionis animae cum corpore ; dicitur homo generare hominem, et tamen non dicitur producere animam hominis. Porro illa verba electorum : « Quem quidem cum ea potestate praeesse volumus etc. » solum declarant, et exprimunt perfectam electionem hominis in successorem Petri.

Quarta sententia est haereticorum multorum, qui tamen non conveniunt inter se. Nam Marsilius de Padua, et postea Ioannes Wiclef, et Ioannes Huss, qui dixerunt Pontificem a Caesare accepisse auctoritatem, videntur intellexisse nomine Caesaris Constantinum Magnum, propter Canonem, qui incipit Constantinus, dist. 96, ubi Constantinus decrevit, Romanum Pontificem esse habendum eo loco ab omnibus sacerdotibus, quo habetur Rex ab inferioribus iudicibus totius regni. Vide de horum opinione Ioan. de Turrecremata lib. II, cap. 42 et lib. IV, cap. ult. et penult.

Ioannes Calvinus lib. IV, cap. 7, §. 17. dicit primatum Pontifici in Graecos donatum a Phoca Imperatore fuisse : in Gallos autem et Germanos primum a Pipino, deinde a Carolo Regibus Francorum.

Lutherus lib. de potest. Papae dicit, Constantinum IV fuisse qui Pontifici primatum detulit, et in huius rei testimonium Platinam citat in vita Benedicti II. Idem tamen Lutherus in lib. de supputat. tempor. a Phoca primatum Papae introductum fuisse docet ; quod idem habent Centuriatores, Cent. VI, cap. 1. Illyricus in hist. de Prim. liber Smalchaldicus de Primatu Papae ; Theodorus Bibliander in Chron. tab. 11 et alii permulti.

Haec omnia facile possunt refutari, ac primum sententia prima nihil nobis obest. Nam Constantinus Magnus donavit quidem palatium suum Lateranense, et multa alia temporalia summo Pontifici ; ditionem tamen spiritualem neque dedit ullam, neque dare potuit. Nam in eodem canone fatetur Constantinus, B. Petrum Vicarium Christi fuisse, et idcirco successores eius, Principes, et Capita totius Ecclesiae haberi debere. Itaque solum declaravit ius antiquum, et ornavit Pontificem additis multis temporalibus donis.

Adde, quod Lutherani, et Calvinistae istum canonem suppositum esse contendunt ; proinde hoc tempore nulla est nobis de edicto Constantini cum haereticis contentio, quantum ad spiritualem iurisdictionem : fatentur enim illi non coepisse a Constantino.

Porro, opinio Lutheri nititur falso fundamento : Platina enim non dicit, Constantinum IV dedisse Pontifici primatum, sed remisisse ius suum quod habebat, vel habere se existimabat in confirmatione Pontificis. Consueverant enim praedeccessores Constantini IV, a temporibus Iustiniani, qui urbem a Gothis liberaverat, non permittere novi Pontificis electionem, nisi a se confirmatam ; et Pontifices hoc tolerabant propter bonum Ecclesiae, quia videbant se non posse invito Imperatore munus suum exequi : id quod ex uno S. Gregorio intelligi poterit.

Nam in explicatione IV Psalmi poenitentialis vehementer detestatur temeritatem Imperatorum, qui ius sibi in Romana Ecclesia usurpabant.

Et tamen idem ipse S. Greg. ut scribit Ioan. Diac. lib. I, cap. 40. vitae S. Greg. cum a clero et populo in Pontificem esset electus, clam ad Imperatorem scripsit supplicans, ut nullo modo consentiret : sed Praefectus urbis re cognita misit aliquos, qui nuntium Gregorii in itinere comprehenderent, et litteras eius lacerarent, quod et fecerunt : direxitque ipse alios nuntios, qui cleri et populi electionem Imperatori indicarent, et confirmationem peterent.

Scribit ergo Platina, Constantinum IV, permotum sanctitate Benedicti II misisse ad eum sanctionem, qua iubebat, ut is quem Clerus et populus elegisset, mox verus Christi Vicarius haberetur, non expectata ulla Imperatoris sententia. Itaque sanctio Constantini IV non fuit circa potestatem Papae, ut Lutherus putavit, sed circa electionem tantum.

Ad illud de Phoca respondeo : Phocam edidisse quidem sanctionem, qua declaravit Romanam Ecclesiam Caput esse omnium Ecclesiarum, ut Beda in lib. de sex aetat. in Phoca : et Ado in Chronico, ac Paulus Diaconus lib. XVIII de reb. Rom. testantur : sed non propterea a Phoca introductum esse hunc primatum ; nam Phocas id sanxit declarando et asserendo, non instituendo aliquid novi : id quod certissima ratione demonstrari potest.

Nam Gregorius lib. VII, epist. 63 ad Io. Syracus. : « De sede, inquit, Constantinopolitana, quis dubitet eam Apostolicae sedi esse subjectam ? quod et Dominus piissimus Imperator, et frater meus Eusebius eiusdem civitatis Episcopus assidue profitentur. » Scripta autem epistola est ante Phocae Imperium annis circiter quinque, ut ex indictionis numero aperte colligitur.

Deinde Iustinianus senior, qui ante Phocam 70 annis fuit, in epist. ad Ioan. II affirmat Romanam Ecclesiam esse Caput omnium Ecclesiarum : et Valentinianus qui Phocam 140 annis praecessit, in epist. ad Theodos. asserit, Romanum Pontificem principatum sacerdotii super omnes semper habuisse. Id ipsum ex testimoniis Irenaei, Athanasii, Cyrilli, Theodoreti, Sozomeni, et aliorum Graecorum, quos supra citavimus, comprobatur.

Causa autem cur Phocas rem tam certam iterum lege sua sanciendam putaverit, fuit superbia Episcoporum Constantinopolis, ut Beda, Ado, et Paulus Diaconus loc. cit. annotarunt. Quoniam enim illi se Patriarchas universales, et primos omnium Episcoporum scribebant contra omne ius et fas ; et excommunicationes, quas in eos tulerant Pelagius, et Gregorius Romani Pontifices, non poterant obstinationem eorum frangere ; visum est Imperatori bonum, ut ipse, quem Graeci magis timebant, se interponeret. Itaque declaravit, Romanam Ecclesiam Caput esse omnium Ecclesiarum : proinde Constantinopolitanum Episcopum non esse Episcopum universalem, sed particularem et subiectum Apostolicae Sedi.

Ad illud de Pipino respondeo : Calvinum miro artificio veram quamdam historiam duobus mendaciis involutam in patrocinium suae haeresis advocasse. Nam quod ait, Pontificum suffragio Pipinum ad Regnum Francorum, et Carolum Magnum ad Imperium Romanorum pervenisse ; verum est, et a multis historicis litteris mandatum. Quod autem dicit, iniuste ac scelerate a Zacharia Pontifice et Pipino verum Regem Francorum regno spoliatum falsum est, et contumeliosum non solum in Pontificem, sed etiam in Reges Galliae, et in Imperatores Germaniae : utrique enim ab isto Pipino descendunt. Quod vero addit, propterea a Pipino et Carolo concessum Pontifici in Gallias et Germaniam primatum, et more latronum eos divisisse praedam, ita ut Pipino et Carolo cederet temporale dominium, Pontificibus autem sacerdotii principatus, non modo falsum est, sed etiam contrarium superiori mendacio : mendacia enim illa secum pugnant, et unum alterum destruit.

Ac primum quod Zacharias iuste et legitime deposuerit Childericum Regem, et creariiusserit Pipinum, affirmant omnes quotquot hanc historiam scribunt ¹, tam Graeci, quam Latini, exceptis Magdeburgensibus, Centur. VIII, cap. 10. in vita Zachariae, et Calvino loc. cit. Refert enim Eginhardus in vita Caroli Magni, Aimonius lib. IV, cap. 61 de rebus gestis Francorum, Cedrenus in vita Leonis Isauri, Paulus Diaconus lib. VI, cap. 5 de gest. Longobard. Blondus lib. X. Decadis I. Rhegino lib. II Chronicor. Marianus Scotus lib. III Chronol. Otho Frisingensis l. V histor. Ado Viennensis in Chron. aetat. VI. Abbas Urspergensis in Chron. Sigebertus item in Chron. et Paulus Aemilius lib. I et II de gest. Francor. paulo ante Pipini tempora, ita Reges Francorum degenerasse a suis maioribus, ut omni prorsus regni cura translata in Magistros equitum, seu Praefectos aulae, tantum semel in anno Kalendis Maii, se populo ostentarent : toto vero reliquo tempore deliciis et voluptati operam darent ; et propterea omnium Procerum consensu a Pontifice Maximo postulatum, ut eis permitteret regium titulum in eos transferre, qui vere ac re ipsa Reges erant, et regni negotia iamdudum feliciter administrarant. Quod sane iustissimum postulatum erat : laborabat enim Gallia propter illa monstra apud omnes nationes gravissima infamia, et similiter regnum innumeris dissensionibus replebatur.

Neque solum (ut isti auctores dicunt) nulla regni negotia Reges illi curabant, sed etiam propter eorum inertiam religio in Galliis ita laboravit, ut pene extincta sit, ut patet ex epist. S. Bonifacii Episc. Mogunt. ad Zachar. Rom. Pontif. ubi dicit, per 80. circiter annos, in Francia illis Sardanapalis regnantibus, nullam Synodum fuisse celebratam, Ecclesias Episcopales a laicis et publicanis possessas, clericos quatuor aut quinque simul concubinas habuisse, religionem denique omnem conculcatam et dissipatam.

Cum ergo Zacharias intelligeret iam per multos annos Reges Francorum solo titulo fuisse Reges, et Childericum, qui tunc regnabat, non solum more maiorum nihil curare, sed etiam omni prorsus ingenio carere, ac vere stupidum et dici et esse : et simul videret regnum et religionem in Galliis ruere, et omnes Proceres regni Pipinum Regem optare, tandem ut is ad quem spectabat providere omnium suorum saluti, iudicavit licere Francis regnum Childerici in Pipinum transferre, atque ipse eos iuramento, quo se Childerico obstrinxerant, solvit. Quod sane iustum fuisse nemo sanae mentis negabit : praesertim cum eventus docuerit mutationem illam felicissimam fuisse ; nunquam enim regnum Francorum potentius aut religio in Gallia florentior fuit, quam tempore Pipini et Caroli.

Adde postremo, quod, ut citati auctores fere omnes scribunt, qui iubente Pontifice Pipinum Regem inunxit et coronavit, vir sanctissimus fuit, B. videlicet Bonifacius Episcopus Martyr, qui certe auctor iniustitiae et sceleris publici nunquam fuisset.

Iam vero quod non propterea Pipinus, aut Carolus Pontifici primatum in Gallias et Germaniam detulerint, facillime ostendi potest.

Primum, quia nullus hoc scribit, praeter Calvinum, Auctores citati, ac praecipue Paulus Aemilius, dicunt quidem, Reges Francorum suscepisse Sedis Apostolicae protectionem contra Longobardos, aliosque hostes, et Pontifici donavisse exarchatum Ravennae, et quaedam alia temporalia : at de spirituali ditione nulla usquam mentio.

Deinde, si Proceres regni per Legatos a Pontifice petierunt absolvi a iuramento, et ut liceret sibi regnum transferre a Childerico in Pipinum, ut scribunt Paulus Aemilius lib. II et alii ; certe existimabant, Pontificem toti Ecclesiae, ac nominatim Francis praeesse : alioqui enim cur non a suis Episcopis hoc petebant, vel cur sine Papae licentia non faciebant quod volebant ? Imo cur expectarunt, ut Pontifex id iuberet, ut Rhegino et alii scribunt ? Si ergo Pontifex primatum in Francos exercebat antequam Pipinus Rex crearetur ; quomodo primatum istum a Rege Pipino accepit ? nonne ista inter se pugnant ?

Denique ante Pipini tempora constat, Francos et Germanos Romano Pontifici subiectos in spiritualibus fuisse. Nam S. Bonifacius Episcopus Moguntinus epistolam ad Zachariam Papam scripsit, Principe Carolomano, ut ipse ibidem indicat : proinde antequam Pipinus fieret Rex ; nam constat, Carolomanum deposito principatu Monachum esse factum ante Pipini exaltationem in regnum : in ea vero epistola aperte profitetur, Ecclesias Germaniae subiectas Pontifici tunc fuisse, atque inter alia a Pontifice petit, ut tres Episcopatus in Germania erigeret, et sibi auctoritatem daret Concilium Episcoporum in Francia congregandi, et alia multa eiusdem generis.

Item Beda, qui annis circiter centum Pipini tempora praecessit, lib. II hist. Anglor. cap. 1 : « Cum, inquit, Gregorius in toto Orbe gereret Pontificatum. » Credo non excipiet Calvinus Galliam et Germaniam ab Orbe terrarum universo.

S. Gregorius, qui fere 200 annis Pipinum praecessit, lib. IV, epist. 52 universis Episcopis Galliarum, committit vices suas Virgilio Episcopo Arelatensi, ac praecipit, ut graviores causas ad Sedis Apostolicae iudicium referat : « Quatenus, inquit, a nobis valeat congrua sine dubio sententia terminari. »

S. Leo, qui 350 annis Pipinum praecessit, in epist. 89. ad Episc. Galliae : « Nobiscum, inquit, vestra fraternitas recognoscat, Apostolicam Sedem a vestrae etiam provinciae sacerdotibus innumeris relationibus esse consultam, et pro diversarum appellatione causarum, aut retractata, aut confirmata fuisse iudicia. »

S. Cyprianus, qui annis amplius 500 ante Pipinum floruit, epist. 13. lib. III scribit ad Stephanum Papam ut Episcopum Arelatensem deponat, et alium ei substituat. Denique Irenaeus, qui 600 annis eadem Pipini tempora antecessit, lib. III, cap. 3. cum ait : « Ad Romanam Ecclesiam, propter potentiorem principalitatem, necesse est omnem convenire Ecclesiam, hoc est, omnes, qui sunt undique fideles » : non excipit Gallos, cum ipse Gallus Episcopus esset : ut illud omittam, quod cum Dominus Petro, et in Petro successoribus ait : Pasce oves meas ; Germanos et Gallos in ovibus suis sine dubio numeravit.