De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Explicatum est hactenus, et satis diligenter, ni fallor, probatum, Monarchiam esse optimum regimen, et eiusmodi regimen in Ecclesia Christi esse debere. Restat nunc quaestio tertia : fueritne Apostolus Petrus Ecclesiae totius Caput et Princeps loco Christi ab ipso Christo constitutus ?

Haeretici omnes, quos initio citavimus, diserte hoc negant : Catholici e contrario, quos citavimus, id affirmant. Est enim revera non simplex error, sed perniciosa haeresis, negare B. Petri primatum a Christo institutum. Eum nos triplici ratione et via confirmare aggredimur. Primum ex duobus locis Evangelii, in quorum altero promittitur, in altero exhibetur. Deinde ex plurimis B. Petri praerogativis. Postremo ex apertissimis Graecorum et Latinorum veterum testimoniis.

Ac ut a primo incipiamus, prior locus est, Matth. XVI, ubi sic legimus : Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et tibi dabo claves regni caelorum, et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis ¹. Quorum verborum planus et obvius sensus est, ut intelligamus, sub duabus metaphoris promissum Petro totius Ecclesiae principatum. Prior metaphora est fundamenti ac aedificii : quod enim est in aedificio fundamentum, id est in corpore caput, in civitate Rector, Rex in regno, paterfamilias in domo. Posterior est clavium : cui enim traduntur claves civitatis, ille instituitur Rex, vel certe Gubernator civitatis, qui quos vult admittat, quos vult excludat.

Verum haeretici totum hunc locum miris modis depravant : nam nec Petrum per petram intelligi volunt ; nec Petro claves esse promissas concedunt ; nec per meaphoras fundamenti et clavium summam potestatem Ecclesiasticam significatam esse sibi persuadere possunt.

Quaestiones igitur quatuor nobis explicandae sunt. Prima : an Petrus sit illa petra, super quam fundatur Ecclesia. Secunda : an esse fundamentum sit esse Gubernatorem totius Ecclesiae. Tertia : an Petrus sit ille cui dantur claves. Quarta : an per claves intelligatur potestas plena Ecclesiam gubernandi.

De prima quaestione quatuor sententiae sunt. Prima Catholicorum communis, petram illam esse Petrum, id est, illam personam quae dicebatur Petrus : non tamen ut persona erat particularis, sed ut Pastor et Caput Ecclesiae. Secunda est Erasmi in hunc locum, omnem hominem Fidelem esse hanc petram. Tertia Calvini lib. IV Instit. cap. 6, §. 6. petram illam esse Christum. Quarta Lutheri lib. de potest. Papae, et Centuriatorum lib. I. Centur. I, cap. 4, col. 175. et lib. I Smalchaldici de primatu Papae, Fidem seu Fidei confessionem esse petram, de qua Dominus hoc loco loquitur.

Prima sententia, quae verissima est, primum ex ipso textu aperte deducitur. Nam illud pronomen, Hanc, cum dicitur Et super hanc petram, demonstrat aliquam petram, de qua paulo ante Dominus sit locutus : proxime autem Dominus Petrum vocaverat petram ; Syriace enim loquebatur, et Syriaca lingua Petrus dicitur Cephas, ut habemus Io. I, Cephas autem petram significat, ut Hieronymus docet in cap. II ad Galat. et res certissima est : nam ubicumque in textu Hebraeo est סלע, id est, petra, in Syriaco est Cepha ; quin etiam כף, Hebraice saxum seu rupem significat : ubi enim Hierem. IV legimus, ascenderant rupes ², in Hebraeo est, נִכְפִים עָלוּ.

Dixit ergo Dominus : Tu es Cepha, et super hoc Cepha : vel Latine Tu es petra et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam ; ex quo sequitur, illud hanc non posse referri nisi ad Petrum, qui eo loco vocatus est petra.

At cur Latinus Interpres non vertit : Tu es petra, et super hanc petram? Quod Graecum codicem sit secutus : non enim vertit ex Syriaco, sed ex Graeco, in quo legimus, σὺ εἶς Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω τὴν ἐκκλησίαν μου. Cur vero Graecus non vertit, σὺ εἶς πέτρα, καὶ ἐπὶ ταύτῃ πέτρᾳ, causa est, quoniam cum apud Graecos tam πέτρος quam πέτρα significet lapidem, visum est Interpreti commodius homini nomen masculinum quam femininum tribuere. Deinde vero ad explicandam meaphoram, secundo loco non voluit dicere, ἐπὶ τῷ πέτρῳ, quod fuisset ambiguum, sed ἐπὶ τῇ πέτρᾳ, quod nihil aliud quam saxum significat.

Accedat consensus Ecclesiae totius, et Graecorum ac Latinorum Patrum : totum Chalcedonense Concilium 630 Patrum act. III, appellat Petrum petram et crepidinem Ecclesiae Catholicae. Item in Ecclesia canuntur hodie omnium ore, et cantati sunt a 1200 annis illi versus B. Ambrosii in hymno laudum diei dominici : Hoc ipsa petra Ecclesiae canente culpam diluit. Testatur enim B. Augustinus lib. I retract. cap. 21. iam suo tempore coeptum cani ex versibus Ambrosii, Petrum esse petram, super quam Dominus Ecclesiam aedificavit.

Praeterea ex Patribus Graecis Origenes ho. 5. in Exod. « Vide, inquit, magno illi Ecclesiae fundamento et petrae solidissimae, super quam Christus fundavit Ecclesiam, quid dicatur a Domino : modicae fidei, quare dubitasti ? »

Athanasius in epist. ad Felicem, quam scripsit nomine suo et Synodi Alexandrinae : « Tu es, inquit, Petrus, et super fundamentum tuum Ecclesiae columnae, id est, Episcopi, sunt confirmatae etc. » Eleganter Athanasius Petrum facit fundamentum, quo nituntur Episcopi super quos ut columnas totum aedificium collocatur.

Basilius lib. II in Eunom. : « Petrus, inquit, propter Fidei excellentiam Ecclesiae aedificationem in seipsum suscepit. » Gregorius Nazianzenus in Orat. de moderat. servan. in disputat. : « Petrus, inquit, petra vocatur, atque Ecclesiae fundamenta fidei suae credita habet. » Epiphanius in Ancor. : « Dominus, inquit, constituit Petrum primum Apostolorum petram firmam, super quam Ecclesia Dei aedificata est. »

Chrysostomus hom. 55. in Matth. : « Dominus ait, inquit, tu es Petrus, et ego super te aedificabo Ecclesiam meam. » Et hom. 4. in cap. VI Isaiae : « Quid autem, inquit, Petrus, basis Ecclesiae ; ille vehemens amator Christi ; ille sermone indoctus et Rhetorum victor ; ille imperitus qui tamen Philosophis obturavit os ; ille qui Graecanicam sapientiam non aliter, quam aranearum telam dissolvit ; ille qui sagenam misit in mare, et piscatus est Orbem ? » Cyrillus lib. II, cap. 12. in Io. « Nec Simon fore iam nomen illi, sed Petrus, praedicit : vocabulo ipso commode significans, quod in eo tanquam in petra, lapideque firmissimo suam esset aedificaturus Ecclesiam. »

Psellus in cap. V Cant. in illud : Crura eius sicut columnae marmoreae ³ : « Per crura, inquit, Petrum intellige Apostolorum Principem, super quem Dominus in Evangelio se Ecclesiam suam aedificaturum promisit. » Habentur Commentaria Pselli in Commentariis Theodoreti in Cantic. Theophylactus in cap. XXII Luc. : « Post me, inquit, Ecclesiae petra es, et fundamentum. » Euthymius in cap. XVI Matth. : « Te ponam, inquit, fundamentum credentium, aedificabo super te Ecclesiam meam. »

Ex Latinis. Tertullianus lib. de praescrip. cap. 22 : « Latuit, inquit, aliquid Petrum, aedificandae Ecclesiae petram dictum ? » Cyprianus in epist. ad Quintum : « Petrus quem primum Dominus elegit et super eum aedificavit Ecclesiam suam » ; similia passim repetit.

Hilarius in cap. XVI Matth. : « O in nuncupatione novi nominis felix Ecclesiae fundamentum, dignaque aedificatione illius petra, quae inferorum leges dissolverit. O beatus coeli ianitor etc. » Hic tamen ad marginem annotavit Erasmus : « Fides Ecclesiae fundamentum ; » quasi Fidei sit nomen mutatum, et non Simoni, et Fides sit beatus coeli ianitor. Quid quod Hilarius hoc loco Fidem ne nominavit quidem ? Ambrosius serm. 47 : « Denique, inquit, pro soliditate devotionis Ecclesiarum petra dicitur, sicut ait Dominus : Tu es Petrus etc. Petra enim dicitur eo quod primus in actionibus Fidei fundamenta posuerit, et saxum immobile totius operis Christiani compagem molemque contineat. »

Hieronymus in cap. XVI Matth. : « Secundum metaphoram petrae, recte dicitur ei, aedificabo Ecclesiam meam super te. » Et in epist. ad Damas. de nom. hypost., de Sede Petri loquens : « Super illam petram, inquit, aedificatam Ecclesiam scio. »

Augustinus in Psal. contra partem Donati : « Numerate sacerdotes vel ab ipsa Petri Sede : ipsa est petra quam non vincunt superbae inferorum portae. » Ubi nota, tam Hieronymum quam Augustinum, non tam Petrum quam eius Sedem vocare petram, super quam fundatur Ecclesia, et contra quam non praevalent portae inferorum, quia Petrus est petra, non ut particularis homo, sed ut Pontifex. Idem Augustinus serm. 15. de Sanctis : « Petrum itaque fundamentum Ecclesiae Dominus nominavit ; et ideo digne fundamentum hoc Ecclesia colit, supra quod Ecclesiastici aedificii altitudo consurgit. »

Maximus serm. 1. de SS. Petro et Paulo : « Per Christum Petrus factus est petra, dicente ei Domino : Tu es Petrus, et super hanc petram etc. » Paulinus epist. 4 ad Severum : « Petra est Christus, sed etiam discipulo suo huius vocabuli gratiam non negavit, cui ait : Super hanc petram etc. »

Leo serm. 2. de annivers. Assumpt. suae ad Pontif. die : « Manet ergo dispositio Veritatis, et B. Petrus in accepta fortitudine petrae perseverans, suscepta Ecclesiae gubernacula non reliquit. Sic enim prae caeteris est ordinatus, ut dum petra dicitur, dum fundamentum pronuntiatur, dum regni coelorum ianitor constituitur ; qualis ipsi cum Christo esset societas, per ipsa appellationum mysteria nosceremus. » Gregorius lib. VI, epist. 37. ad Eulogium : « Quis nesciat, sanctam Ecclesiam in Apostolorum Principis soliditate firmatam etc. ? »

Ex his apparet, quanta sit quorumdam haereticorum impudentia. Calvinus enim loco notato dicit, se nolle Patres adducere, non quod non possit, sed quod nolit de re tam clara disceptando molestus esse Lectoribus. Erasmus autem in hunc locum Matthaei miratur, aliquos fuisse qui hunc locum ad Romanam Ecclesiam detorserint, nititurque excusare Cyprianum et Hieronymum, quod dixerint, super Petrum fundatam esse Ecclesiam, quasi hoc sit paradoxum inauditum ; cum tamen omnes Patres id doceant, et plurimi recentiores tam Theologi, quam Canonistae, necnon antiquissimi Pontifices, Clemens, Anacletus, Marcellus, Pius, Iulius, et alii, quos omisi, tum gratia brevitatis, tum quia ab adversariis non recipiuntur.

Excutiamus nunc secundam opinionem quae est Erasmi. Probat Erasmus nomine Petrae, intelligi omnes Fideles, ex Origene, qui tract. 1. in Matth. hunc locum exponens, sic ait : « Petra est omnis qui imitator est Christi, et super omni eiusmodi petra aedificatur Ecclesia Dei. In singulis enim quibusque perfectis, qui habent in se congregationem verborum et operum, et sensuum omnium, consistit Ecclesia, cui portae non praevalent inferorum. »

At Origenes allegorice exponit hunc locum, non litteraliter ut Erasmus somniat : ad litteram autem exposuit in loco supra citato. Et sane ad litteram non posse hunc locum intelligi de omnibus Fidelibus, patet ex eo quod Dominus, ut de solo Petro se loqui indicaret, descripsit illum multis modis : vocavit enim eum Simonem, quod erat illi nomen a parentibus impositum, et addidit nomen patris, vocans eum Filium Ionae seu Ioannis, ut distingueret a Simone fratre Thaddaei : Beatus es, inquit, Simon Bariona ; addidit etiam nomen Petri, quod ipse illi indiderat : usus est praeterea pronominibus certam personam designantibus, dicens : Ego dico tibi, quia tu es Petrus etc. Si ergo adhuc licet asserere, nihil hinc Petro peculiare esse collatum, vel promissum, quod non aliis omnibus, certe omnia loca Scripturae depravari potuerunt.

Deinde, si omnes Fideles sunt ista petra, super quam fundatur Ecclesia ; omnes erunt fundamentum : si omnes fundamentum, ubi erunt parietes et tectum huius aedificii ? quemadmodum si totum corpus oculus, ubi auditus ? ubi caeteri membra ? I Corin. XII. Adde, quod ibidem Erasmus absurdum esse censet, super hominem Petrum aedificari Ecclesiam : quomodo igitur super singulos Fideles aedificabitur ? nonne caeteri quoque homines sunt ?

Iam tertia explicatio Calvini est, qui etsi paulo obscurius loquatur, videtur tamen per petram Christum intelligere. At enim rem esse perspicuam, super quam petram aedificetur Ecclesia, cum Apostolus dicat I. Corin. III : Fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Iesus ⁴.

Accedit etiam Augustinus, qui tract. ult. in Io. : « Super hanc, inquit, petram, quam confessus es, aedificabo Ecclesiam meam. » Et serm. 13. de verb. Dom. idem habet, et lib. I Retract. cap. 21. ubi retractat quod dixerat alicubi, super Petrum aedificatam Ecclesiam, et docet super Christum potius aedificatam dici debere, et sic intelligendum hunc locum de quo agimus.

Nemo dubitat, quin Christus sit petra, et primum fundamentum Ecclesiae, et quod etiam ex hoc loco id aliquo modo colligitur : nam si Petrus est fundamentum Ecclesiae loco Christi, multo magis Christus est fundamentum. At nihilominus sensus proprius, et ut sic loquar, immediatus et litteralis est, super Petrum aedificandam Ecclesiam : id quod praeter rationes supra allatas, probatur propriis argumentis.

Primo pronomen Hanc non potest referri ad Christum petram, sed ad Petrum petram ; debet enim referri ad aliquid proximum, non ad remotum : proxime autem dictum fuerat non Christo, sed Petro : Tu es Cephas, id est, petra. Deinde licet Christus dici possit petra, tamen hoc loco non est vocatus petra a Petro confitente, sed Christus filius Dei vivi : debet autem referri illud Hanc ad eum qui nominatus est petra, non ad eum qui non est appellatus hoc nomine. Item si referretur ad Christum, quorsum dictum fuisset : Ego dico tibi quia tu es Petrus ? plane frustra, nisi id quod sequitur ad Petrum referatur. Denique si ad Christum referretur, non diceret Dominus aedificabo, sed aedifico Ecclesiam meam : nam in se iam aedificaverat Apostolos et discipulos multos. Dicit autem aedificabo, quia nondum constituerat Petrum fundamentum, sed post resurrectionem suam id facturus erat.

Ad argumentum Calvini dico : B. Paulum loqui non de quocumque, sed de primario fundamento : alioqui pugnaret secum, cum ait : Superaedificati super fundamentum Apostolorum, et Prophetarum, ad Ephes. II. Et Ioanni etiam repugnaret, qui Apocal. XXI describit fundamenta duodecim in aedificio Ecclesiae, et explicat, per ea fundamenta Apostolos designari.

Ad Augustinum dico : in primis eum non reprobare nostram sententiam, sed tantum anteponere aliam. Sic enim loquitur lib. I retract. cap. 21 : « Dixi in quodam loco de Apostolo Petro, quod in eo tanquam in petra fundata sit Ecclesia, qui sensus etiam cantatur ore multorum in versibus beatissimi Ambrosii, ubi de gallo gallinaceo ait : Hoc, ipsa petra Ecclesiae canente culpam diluit. Sed scio me postea saepissime sic exposuisse, ut super hunc intelligeretur quem confessus est Petrus ; non enim dictum est illi : Tu es petra, sed tu es Petrus : petra autem erat Christus. Harum autem duarum sententiarum, quae sit probabilior, eligat Lector. » Haec ille. Non igitur Augustinus putat blasphemum, ut censet Calvinus, asserere, super Petrum aedificatam esse Ecclesiam.

Addo : Augustinum ex sola ignorantia linguae Hebraeae esse deceptum. Nam argumentum ipsius est (ut hoc loco indicat) quia non est dictum : Tu es petra, sed : Tu es Petrus. Itaque existimavit petram, super quam aedificatur Ecclesia, non esse Petrum, quia credidit, Cepham non significare petram, sed aliquid a petra derivatum, ut si diceremus, petrinum vel petreium : quomodo Christianus non significat Christum, sed aliquid a Christo derivatum. Quia igitur Ecclesia super petram, non super aliquem petrinum vel petreium aedificanda est ; ideo existimavit Augustinum, per illam petram intelligi non Petrum, sed Christum. At si advertisset, Cepham nihil aliud significare quam petram, et Dominum dixisse : Tu es petra, et super hanc petram : nihil dubitasset de veritate nostrae sententiae.

Quarta restat sententia, quae omnium fere Lutheranorum communis est, et veterum Patrum testimoniis confirmari posse videtur. Siquidem Hilarius lib. VI de Trinit. : « Super hanc, inquit, confessionis petram, Ecclesiae aedificatio est. » Item : « Haec Fides Ecclesiae est fundamentum : per hanc Fidem infirmae adversus eam sunt portae inferorum : haec Fides regni coelestis habet claves etc. » Ambrosius lib. VI, cap. 9 in Lucam : « Fundamentum, inquit, Ecclesiae Fides est » Chrysostomus hom. 55. in Matth. : « Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, id est, Fidem atque confessionem. » Eodem modo exponit hom. 83. in Matth. Item Cyrillus lib. IV de Trinit. : « Petram, inquit, hunc locum exponens, opinor nihil aliud quam inconcussam, et firmissimam discipuli Fidem vocavit. »

Addit Illyricus : si super Petrum, et non potius super Fidei confessionem fundata esset Ecclesia, continuo corruisset : Petrus enim mox incurrit in articulum de passione Domini, et corruit ; in eodem enim cap. XVI Matth. dicitur ei : Vade post me Satana, scandalum es mihi, quia non sapis quae Dei sunt ⁵. Deinde etiam Christum tertio, nec sine magna execratione abnegavit, Matth. XXVI.

Respondeo : Fidem, sive confessionem duobus modis posse considerari : uno modo absolute secundum se, ac sine relatione ad personam Petri : altero modo cum relatione ad Petrum. Priore modo videntur velle adversarii, Fidem esse fundamentum Ecclesiae, sed certe falluntur : si enim ita esset, non diceret Dominus : Super hanc petram aedificabo, sed aedifico, vel aedificavi Ecclesiam meam. Iam enim multi crediderant eum esse Filium Dei vivi, ut prisci Prophetae, B. Virgo, Simeon, Zacharias, Io. Baptista, Apostoli, et discipuli caeteri.

Deinde Fides absolute sumpta, recte quidem dicitur fundamentum iustificationis, et omnium virtutum : ut enim ait Augustinus Serm. 22. de verb. Apost. : « Domus Dei credendo fundatur, sperando erigitur, et diligendo perficitur. » At Ecclesiae non proprie est fundamentum Fides ; debent enim eiusdem generis esse fundamentum, et reliquum aedificium : est autem Ecclesia hominum congregatio, quasi lapidum vivorum, ut dicitur I. Petri II, debet ergo lapis qui est fundamentum, esse etiam aliquis homo, non aliqua virtus.

Denique illud pronomen Hanc clarissime ostendit, per petram non posse intelligi Fidem absolute : nam refertur ad petram proxime nominatam : proxime autem dictum fuerat Simoni : Tu es petra, non Fidei ; oportet igitur posteriore modo accipere Fidem, ac dicere, non quamlibet Fidem, sed Petri Fidem, et Petri non ut hominis privati, sed ut Pastoris Ecclesiae esse fundamentum. Id quod coincidit cum eo, quod hactenus diximus, Petrum esse fundamentum.

Dicitur enim Petri Fides fundamentum Ecclesiae duplici ratione. Primum, quia ob meritum eius Fidei consecutus est Petrus, ut sit fundamentum Ecclesiae, ut exponunt Hierony. Hilarius, Chrysostomus, et alii hoc loco. Secundo, quia Petrus in eo potissimum est Ecclesiae fundamentum, quod cum Fides eius deficere non possit, ipse omnes alios in Fide confirmare et sustentare debet. Sic enim ad eum Dominus ait, Lucae XXII : Rogavi pro te, ut non deficiat Fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos ⁶.

Itaque cum ratione Fidei suae indefectibilis Petrus sit petra firmissima, totam Ecclesiam sustentans, idem est dicere, super Petrum et super eius Fidem Ecclesiam esse fundatam, atque hoc modo locuti sunt Patres citati. Nam S. Hilarius loco notato, postquam dixerat Petri Fidem esse fundamentum Ecclesiae, et claves regni accepisse, subiungit de ipso Petro : « Supereminentem, inquit, beatae Fidei suae confessione locum meruit. » Et paulo post : « Hinc regni coelorum habet claves, hinc terrena eius iudicia coelestia sunt, etc. »

Sicut ergo dixerat, Fidem esse fundamentum et habere claves : ita nunc dicit, Petrum ratione eius Fidei meruisse locum supereminentem, id est, ut sit caput, seu fundamentum, et habeat claves. Et ipse idem in cap. XVI Matth. clarissime dicit de Petro : « O in nuncupatione novi nominis felix Ecclesiae fundamentum. »

Pari ratione Ambrosius in Luc. lib. VI, c. 9. ubi dicit, Fidem Petri esse fundamentum Ecclesiae, ibidem dicit : « Etiam discipulo suo huius vocabuli gratiam non negavit, ut et ipse sit Petrus, qui de petra habeat soliditatem constantiae, Fidei firmitatem. »

Chrysostomus in utroque loco citato, explicans quid sit aedificari Ecclesiam super confessionem Petri, introducit Dominum sic loquentem : « Ego super te aedificabo Ecclesiam meam. »

Denique Cyrillus etiam loco citato, non cuiuslibet Fidem, sed illam inconcussam et firmissimam B. Petri dicit esse fundamentum. Et lib. II, cap. 12. in Ioan. scribit, Petrum ipsum esse petram, super quam fundatur Ecclesia.

Ad illud Illyrici respondeo in primis cum Hieronymo in commentario huius capitis : Petrum, quando audivit : Vade post me Satan, et quando negavit Christum, nondum fuisse fundamentum. Hoc enim loco Christus ei promisit, quod post resurrectionem suam daturus erat. Addo, Petrum non errasse circa Fidem, sed tantum aliquid ignorasse, cum audivit Vade Satan, et a charitate excidisse, non a Fide, quando Christum negavit. Quod in tractatu de Ecclesia suo loco docebimus.