De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Restat postrema propositio, quae Ecclesiae regimen praecipue Monarchicum esse debere affirmat. Ac primum quidem ratio, qua id probetur, ex iis quae dicta sunt deduci potest : nam si tres sunt regiminis formae, Monarchia, Aristocratia, Democratia, et iam probatum est, Ecclesiae gubernationem, nec Democraticam, nec Aristocraticam esse debere : quid aliud superest, quam ut sit Monarchica. Deinde, si Monarchia est optimum ac praestantissimum regimen, ut supra docuimus, et certum est, Ecclesiam Dei a sapientissimo Principe Christo institutam optime gubernari : quis inficiari potest, eius regimen debere esse Monarchicum ?

Sed occurrit Calvinus lib IV Instit. cap. 6, §. 9. ac negat, si Monarchia sit optimum regimen, inde sequi, debere Ecclesiam ab uno aliquo homine gubernari, cum constet, eius Regem ac Monarcham esse Christum.

Sed facile refellitur, nam etsi Christus unus sit ac proprius Ecclesiae Catholicae Rex et Monarcha, eamque spiritualiter ac invisibiliter regat, et moderetur ; tamen eget Ecclesia, quae corporalis et visibilis est, uno aliquo visibili summo Iudice, a quo lites de religione exortae componantur, quique omnes inferiores praefectos in officio et unitate contineat. Alioqui non solum summus Pontifex, sed etiam Episcopi, Pastores, Doctores, ac Ministri omnes supervacanei essent : Christus enim pastor est, Et Episcopus animarum nostrarum, I. Petr. II. Ipse est unicus magister, quem audire iubet Pater coelestis, Matth. XVII. Ipse est, qui baptizat in Spiritu sancto, Jo. I ¹.

Quemadmodum igitur Episcopi, Doctores, caeterique Ministri supervacanei non sunt, tametsi quod ipsi ut ministri faciunt, Christus principaliter faciat : sic etiam non est e medio tollendus is, qui totius Ecclesiae curam, ut summus OEconomus gerit, quamvis eamdem curam Christus principaliter gerat.

Secunda ratio ab ea similitudine ducitur, quam habet Ecclesia mortalium hominum, cum Ecclesia immortalium Angelorum. Qua ratione utitur etiam S. Greg. lib. IV, epist. 52. Siquidem certum est, istam illius exemplar, et quasi ideam quamdam esse, ut Apost. indicare videtur ad Hebr. VIII et S. Bernardus diserte affirmat in lib. III de consider. ad Eugen., ubi militantem Ecclesiam in Apoc. Hierusalem novam descendentem de coelo ², appellatam esse dicit, propterea quod ad exemplum coelestis illius civitatis instituta et conformata sit.

Nec minus certum et exploratum est, inter Angelos, praeter summum Regem omnium, Deum, esse unum qui aliis omnibus praesit. At initio quidem hac dignitate praeditum fuisse eum, qui nunc Diabolus dicitur ; testes sunt Tertull. lib. II cont. Marcion., Gregor. hom. 34. in Evang. et lib. XXXII Moral. cap. 24. Hieronymus, seu potius, Beda in cap. XL Job. Isidor. lib. I de sum. bon. cap. 12. et deduci potest ex Scriptura, Job. XL, ubi Behemoth, id est, Diabolus dicitur principium viarum Domini, et Isaiae XIV, ubi comparatur Lucifero, id est, stellarum maximae et pulcherrimae, saltem quoad apparentiam, et vulgi opinionem, ad quam se Scripturae accommodare solent. Hunc autem Luciferum esse Diabolum, docent Hieronymus et Cyrillus in hunc locum, et Augustinus lib. XI de Civit. Dei, cap. 15. Et Ezech. XXVIII, ubi dicitur : Omnis lapis pretiosus operimentum tuum ³ ; et mox enumerantur novem lapides, quibus significantur, ut Gregor. exponit cap. XXXII Moral. cap. 25, novem Chori Angelorum, qui hunc Angelum tanquam Principem suum circumstabant.

Post casum vero Diaboli S. Michaelem principem esse omnium Angelorum, colligitur ex cap. XII Apocal. ubi dicitur : Michael et Angeli eius ⁴. Quid enim est, Michael et Angeli eius, nisi Michael et exercitus eius ? ut enim, cum ibidem dicitur, Diabolus et Angeli eius, intelligimus omnes Angelos malos Diabolo esse subiectos, ut milites Imperatori : ita cum dicitur Michael et Angeli eius, intelligere debemus omnes Angelos bonos Michaelem Principem suum agnoscere, quocirca recte in Ecclesiastico officio S. Michael Paradisi Praepositus, et Princeps coelestis militiae nominatur.

Calvinus nihil respondet aliud lib. IV Institut. cap. 6, §. 10. quam non oportere, nisi valde sobrie loqui de rebus coelestibus, et non esse quaerendum alium typum Ecclesiae, quam qui expressus est in Evangelio et Epistolis sanctorum Apostolorum. Quasi vero non sobrie loquatur, qui nihil ex capite suo dicit, sed Apostolum et sanctos Patres sequitur.

Tertia ratio sumitur ex Ecclesia Testamenti veteris. Constat enim Testamentum vetus fuisse figuram novi, dicente Apostolo I. Corinth. X : Haec omnia in figura contingebant illis ⁵ : tempore autem Testamenti veteris semper fuit unus, qui omnibus praeerat in iis, quae ad Legem et religionem pertinebant ; ac praesertim ab eo tempore, quo coeperunt Hebraei redigi ad formam populi, et gubernari legibus, et Magistratibus, quod fuit post egressionem ab Aegypto : tunc enim Moses ordinavit Rempublicam Iudaeorum, scripsit eis leges quas a Deo acceperat, Aaronem consecravit Pontificem, eique uni Sacerdotes et Levitas subiecit. Ac deinde usque ad Christi tempora nunquam defuit unus Princeps sacerdotum, qui omnes Synagogas totius Mundi gubernaret : id quod facile probari posset, nisi ab adversariis concederetur. Sic enim loquuntur Magdeburgenses Centur. I, lib. I, cap. 7, col. 257. « In Ecclesia populi Iudaici unus tantum erat lege divina Sacerdos summus, quem omnes cogebantur agnoscere, eique parere. » Idem fatetur Calvinus Institut. lib. IV, cap. 6, §. 2.

Igitur cum illius temporis Ecclesia Ecclesiae huius temporis figura fuerit, ratio omnino exigit, ut sicut illa praeter Deum invisibilem Rectorem, unum habuit Rectorem visibilem : ita quoque et ista habeat ; nulla siquidem perfectio in figura reperiri debet, quae non reperiatur, et quidem exactius, in exemplari.

Ioannes Calvinus lib. IV, cap. 6. Institut. duas adhibet solutiones ad hoc argumentum. Prior est, non esse eamdem rationem unius exigui populi Iudaici, et universi Orbis Christiani : « Debuit enim, ait, unus populus Iudaeorum, obsessus circumcirca ab idololatris, habere unum summum Principem, qui omnes in unitate contineret, ne variis religionibus distraheretur. At populo Christiano toto Orbe diffuso velle dare unum Caput, absurdissimum est. » Et addit similitudinem : « Sicut, inquit, non propterea debet totus Mundus committi uni homini, quia unus ager ab uno homine colitur. »

Verum haec solutio prima non tam solvere, quam magis ac magis ligare nodum argumenti mihi videtur. Nam si ratio cur habuerit unum Caput populus Iudaeorum fuit, ut Calvinus dicit, ut in unitate contineretur, et non deficeret ad idololatras, qui eum obsidebant ; maiori ratione habere debet unum Caput Ecclesia Christianorum. Nam ibi magis requiritur unum Caput, ubi difficilius servatur unitas, et ubi maius periculum est, ne distrahatur populus variis religionibus : difficilius autem servatur unitas in maiori multitudine, quam in minori, et maius periculum est, ubi plures sunt hostes Fidei, quam ubi sunt pauciores. At multo maior est populus Christianorum, quam fuerit unquam Iudaeorum, et plures hostes habent Christiani, qui non solum obsidentur a Turcis, Tartaris, Mauris, Iudaeis, aliisque Infidelibus, sed etiam versantur inter innumeras sectas haereticorum. Igitur apud Christianos difficilius unitas conservatur, et maius periculum imminet ab hostibus religionis, quam apud Iudaeos olim, vel unitas servaretur, vel periculum immineret.

Proinde qua ratione Calvinus populo Iudaeorum unum Caput attribuit, eadem vel maiori attribuere debet populo Christianorum. Neque similitudo illa de agro aliquid efficit : nec enim volumus ut universum Orbem Christianum unus Praefectus per se regat, quemadmodum agrum unum unus agricola per se colit : sed ita uni summo Pastori totum Orbem Christianum regendum committimus, ut per multos alios minores Pastores regat ; quemadmodum unus dives paterfamilias colit multos agros per multos agricolas, et unus Rex multas civitates et provincias per multos Proreges et Praesides administrat.

Subiicit deinde Calvinus aliam solutionem, ac dicit, Aaron figuram gessisse non Pontificis testamenti novi, sed Christi ; proinde cum Christus eam figuram in seipso iam expleverit, nihil ex ea sibi Papam vendicare posse.

At nos non tam urgemus figuram Aaronis, quam totius Testamenti veteris : cum enim Testamentum vetus sit figura novi, sicut in veteri fuit regimen Monarchicum, ita dicimus esse debere in novo. Addo praeterea, ipsum etiam Aaronem, non solum Christi gessisse figuram, sed Petri quoque, ac successorum eius : sicut enim veteris Legis sacrificia, et sacrificium crucis significabant, et simul typi erant eius sacrificii, quod nunc offertur in Ecclesia : ita summus Sacerdos Testamenti veteris, et Christum summum Sacerdotem referebat, et simul typus erat eius sacerdotii, quod nunc esse videmus in Ecclesia ; eadem enim sacrificii et sacerdotii ratio est.

Negabunt fortasse, sacrificia vetera Christi passionem, et simul nostram oblationem designasse, at id docet B. August. lib. XX, cont. Faustum, c. 18 : « Hebraei, inquit, in victimis pecorum, quas offerebant Deo, multis et variis modis, sicut re tanta dignum erat, prophetiam celebrabant futurae victimae, quam Christus obtulit. Unde iam Christiani, peracti eius sacrificii memoriam celebrant, sacrosancta oblatione et participatione corporis et sanguinis Domini. » Et lib. I cont. adversar. Leg. et Prophet. cap. 18 : « Quod totum, inquit, Fideles in Ecclesiae sacrificio sciunt, cuius umbrae fuerunt omnia priorum genera sacrificiorum. » Lib. III de Baptis. cap. 19 : « Ipse Dominus quos mundavit a lepra ad eadem sacramenta ut offerrent pro se sacrificium sacerdotibus misit, quia nondum eis sacrificium successerat, quod ipse post in Ecclesia voluit celebrari pro illis omnibus, quia illis omnibus ipse praenuntiabatur. »

Nec alia ratio est, cur B. Gregorius in lib. de cur. pastor. pa.. II, cap. 4. omnia quae dicuntur de vestibus et ornatu Aaronis interpretetur de iis virtutibus, quae requiruntur in Pontificibus Christianis : et Cyprianus lib. I, ep. 7. exponat de sacerdotibus nostris quae dicuntur in Testamento veteri de Aronicis sacerdotibus, quod frequenter omnes alii Patres faciunt ; nisi quia sacerdotium novum veteri sacerdotio, et Pontifices Christiani Iudaicis Pontificibus, tanquam suis quibusdam typis et adumbrationibus successerunt.

Quarta ratio ab iis similitudinibus petitur, quibus in Scriptura describitur Ecclesia : omnes enim ostendunt, necessario debere esse in Ecclesia unum Caput. Comparatur Ecclesia exercitui ordinato, Cantic. VI. Corpori humano seu mulieri speciosae, Can. VII. Regno, Daniel II. Ovili, Jo. X. Domui, I. Timot. III. Navi seu Arcae Noe, I. Pet. III. Iam nulla sunt castra ordinata, ubi non sit unus Imperator, multi Tribuni, plures Centuriones etc. Hieronymus in epist. ad Rustic. Monach. : « In quamvis grandi exercitu unius signum expectatur. » Quomodo ergo Ecclesia est exercitus ordinatus, si omnes Episcopi, imo omnes Presbyteri sunt pares, pari ratione in quolibet corpore humano unum est caput.

Ac ne forte dicas : habet Ecclesia suum Caput Christum ; propterea non comparamus hoc loco Ecclesiam cum Christo ut membra cum capite, sed ut sponsam cum sponso : qua similitudine Scripturae utuntur Apoc. XXI, II. Cor. XI, Ephes. V, et in Can. frequentissime. Ac profecto si Ecclesia quae est in terris, Christo secluso, non inepte comparatur sponsae : secluso etiam Christo, unum Caput habere debet, praesertim cum diserte Cantic. VII inter alia eius membra etiam Caput numeretur : Caput tuum, inquit sponsus ad sponsam, sicut Carmelus. Et sponsa de sponso : Caput eius aurum optimum ⁶. Cant. V. Et sponsus quidem comparat caput sponsae monti Carmelo, quoniam etsi summus Pontifex ingens est mons : tamen nihil aliud est quam terra, id est, homo. Comparat autem sponsa sponsi caput auro optimo, quia caput Christi Deus est.

Iam vero, quod unquam regnum fuit, quod non regeretur ab uno ? et quamquam Rex Ecclesiae Christus est ; tamen ex eo colligimus, Ecclesiam habere debere praeter Christum aliquem unum a quo regatur, quod Regna semper administrantur regie, id est, per unum qui omnibus praesit : et siquidem Rex praesens est, per se id facit ; si abest, per alium, qui dicitur Prorex : saepe etiam Rege praesente, generalis aliquis Vicarius constituitur.

Quod vero ovile unum, pastorem quoque unum requirat, ex Evangelio colligitur : Fiet unum ovile, inquit Dominus, Jo. X, et unus pastor. Ubi est obiter annotandum, posse illud et unus pastor intelligi de pastore secundario, id est, de Petro, eiusque successoribus, ut Cyprianus exponit. Nam cum Dominus alias oves habere se dicit, quae non sunt ex hoc ovili ⁷, de populo Gentili et populo Iudaeorum loquitur : at docet habere se inter gentes multos electos, qui vel iam Fideles sint, vel certe futuri sint, et tamen ad populum illum Iudaicum non pertineant.

Quamvis autem, si de Pastore Deo agatur, semper fuerint populus Iudaeorum et populus Gentilium unum ovile, et Deus unus eorum pastor : non tamen semper fuerunt unum ovile, et unus pastor respectu gubernationis humanae ; nec enim Gentiles, vel qui inter eos ad Ecclesiam pertinebant, a Iudaeorum Pontifice regebantur. At voluit post adventum suum Christus ex utroque populo unum ovile fieri, omnesque homines ab uno pastore homine gubernari. Hinc Cyprianus lib. I, epist. 6. ad Magnum, loquens de Novatiano, qui voluit fieri Episcopus Romae, cum iam creatus esset, et sederet Cornelius : « Idcirco, inquit, Dominus insinuans nobis unitatem de divina auctoritate venientem, ponit et dicit : Ego et Pater unum sumus : ad quam unitatem redigens Ecclesiam suam denuo dicit : Et erit unus grex et unus pastor. Si autem grex unus, quomodo potest gregi annumerari, qui in numero gregis non est ? aut pastor haberi quomodo potest, qui manente vero pastore, et in Ecclesia Dei ordinatione succedanea praesidente, nemini succedens, et a se ipso incipiens, alienus fit et profanus ? »

Restat domus ac navis : et quidem omnis domus unum habet Dominum et unum OEconomum, iuxta illud Lucae XII : Quis putas est fidelis dispensator, et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam? Quae verba dicuntur Petro, et de ipso Petro ; nam paulo ante cum Dominus dixisset : Beati servi illi, quos cum venerit Dominus invenerit vigilantes; quaesivit Petrus : Domine ad nos dicis hanc parabolam, an et ad omnes? Respondit Dominus Petro : Quis putas est fidelis dispensator et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam ⁸? Quasi diceret : tibi, o Petre, in primis dico ; tibi enim incumbit cogitare, quid requiratur in OEconomo fideli et prudenti, quem constituet Dominus super familiam suam.

Et paulo post, ut ostendat se loqui de uno, qui praesit omnibus conservis, et qui soli Domino subiiciatur, subiungit : Quod si dixerit servus ille in corde suo moram facit Dominus meus venire, et coeperit percutere servos et ancillas, et edere, et bibere, et inebriari : veniet Dominus servi illius in die qua non sperat, et hora qua nescit, et dividet eum, partemque eius cum infidelibus ponet ⁹. Quibus verbis Dominus aperte indicat, se unum servum toti domui suae praepositurum, qui a se solo iudicari possit. Certe hunc locum diserte explicat Chrysostomus de Petro, et successoribus eius, lib. II de sacerd., cir. princ., cui Ambrosius assentiens, vel quicumque est auctor illius Comment. in cap. III ad Tim. : « Domus Dei, inquit, est Ecclesia, cuius hodie rector est Damasus. »

Denique de navi Hieronymus in epist. ad Rustic. « In navi, inquit, unus gubernator » : et Cyprianus lib. I, epist. 6. posteaquam docuit, arcam Noe typum fuisse Ecclesiae, inde probat Novatianum non potuisse fieri huius arcae gubernatorem, quia iam Cornelius factus erat, et navis una unum rectorem postulabat, non plures.

Quinta ratio ducitur a primordiis gubernationis Ecclesiae. Constat enim, Ecclesiam a Christo congregatam coepisse initio regimen visibile et externum habere Monarchicum, non Aristocraticum, aut Democraticum. Christus enim, cum in terris degeret, eam visibiliter administrabat, ut summus eius Pastor, et Rector, ut etiam fatentur Magdeburgenses, Cent. I, lib. I, cap. 7, col. 268. et sequentibus ; igitur etiam nunc habere debet Ecclesia externum et visibile regimen Monarchicum, alioqui non esset Ecclesia quae nunc est, eadem civitas Dei cum illa. Ut enim Philosophus docet, lib. III pol. cap. 2. Civitas dicitur eadem specie, donec remanet eadem forma Reipublicae, id est, idem communis gubernationis modus, quo mutato, mutatur etiam civitas.

Sexta ratio ducitur a simili. Recte in locis singulis singuli constituuntur Episcopi, qui caeteris omnibus eius loci ministris et pastoribus praesint : quod Calvinus in lib. IV Instit. c. 6, §. 7. his verbis confitetur : « Quid aliud evincent, quam singulis Ecclesiis debere suos Episcopos attribui ? »

Rursum in provinciis singulis recte constituuntur singuli Metropolitani, qui suae provinciae Episcopis praesideant ; et in maioribus urbibus Primates seu Patriarchae, qui, ut loquitur S. Leo in epist. ad Anastas. Thessal. Archiep., curam suscipiant ampliorem ; (neque id Calvinus negare ausus est ; sic enim loquitur, c. 4, §. 4, l. IV Inst. « Quid autem, inquit, singulae provinciae unum habebant inter Episcopos Archiepiscopum, quod item in Nicaena Synodo constituti sunt Patriarchae, qui essent ordine et dignitate Archiepiscopis superiores ; id ad disciplinae conservationem pertinebat » : igitur aequum est, ut sit etiam unus aliquis, qui toti Ecclesiae praesit, et cui Primates quoque et Patriarchae subiiciantur. Nam si Monarchicus principatus convenit uni civitati, uni provinciae, uni nationi ; cur non etiam Ecclesiae universae ? quae ratio postulat, ut partes Monarchice, totum autem Aristocratice gubernetur ?

Deinde quibus rationibus probatur, debere unum Episcopum praeesse Parochis, Archiepiscopum Episcopis, Patriarcham Archiepiscopis ; iisdem probari potest, unum Pontificem summum praeesse debere Patriarchis. Cur necessarius est in singulis Ecclesiis unus Episcopus, nisi quia una civitas non potest bene regi, nisi ab uno ? at etiam una est Ecclesia universa. Item cur unus requiritur Archiepiscopus, nisi ut contineantur Episcopi in unitate, ut dissolvantur eorum lites, ut ad Synodum convocentur, ut cogantur fungi suo munere ? at propter easdem causas requiritur unus qui Archiepiscopis et Primatibus omnibus praesit.

Respondebit Calvinus : Episcopos Presbyteris, caeteris Episcopis Archiepiscopos, atque istis Primatem maiorem esse honore et dignitate, non auctoritate et potestate. Sic enim ipse docet lib. IV Instit. cap. 4, §. 2.

Sed certe fallitur aut fallit : nam (ut omittam alia) I. Timoth. V, cum Apostolus ait : Adversus Presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus aut tribus testibus ¹⁰, Episcopum Iudicem Presbyterorum facit, Iudex autem sine potestate nullus est. Praeterea, in Concilio Antiocheno, can. 16. statuitur, ut si quis Presbyter aut Diaconus a proprio Episcopo damnatus, et honore privatus ad alium Episcopum accesserit, nullo modo recipiatur. Potest igitur Episcopus Presbyterum damnare, et honore privare, quod certe potestatis et iurisdictionis est.

Item, in Concilio III Carthaginiensi, cap. 45. asserunt Patres, licere Primati ex quavis dioecesi Episcoporum assumere Clericos et ordinare Episcopos, ubi fuerit opus, etiam invito Episcopo, cui clericus ille subiectus erat. An non aperte hic videmus, Primatem potestate maiorem esse caeteris Episcopis ? Denique Leo in epist. ad Anastas. Thessal., quae est 84. et Gregorius lib. IV, epist. 52. aperte docent, non esse omnes Episcopos pares potestate, sed esse alios aliis vere subiectos ; et inde S. Leo recte deducit, ad unam Petri Sedem universalis Ecclesiae regimen pertinere.

Septima ratio ex propagatione Ecclesiae sumi potest. Nam Ecclesia semper crevit et crescere debet, donec in toto Mundo praedicatum sit Evangelium, ut patet Matth. XXIV : Praedicabitur hoc Evangelium regni in universo Mundo, et tunc veniet consummatio ¹¹. Non autem potest id fieri, nisi sit unus summus Ecclesiae Praesul, cui sollicitudo incumbat totius huius corporis conservandi, et propagandi : nam nemo debet praedicare, nisi mittatur. Rom. X : Quomodo praedicabunt nisi mittantur ¹² ? Mittere autem in alienas provincias non est Episcoporum particularium : illi enim habent suos certos fines Episcopatus sui, extra quos nullum ius habent, nec ad eos pertinet cura, nisi tuendi gregis sibi assignati.

Quocirca in historiis Magdeburgensium vix invenimus Ecclesiam propagatam post Apostolorum tempora per alios, quam per eos quos in opus Dei miserant Romani Pontifices. Germanos convertit S. Bonifacius a Papa Gregorio II missus. Francones S. Kilianus missus a Papa Conone. Anglos Augustinus a Papa Gregorio I. destinatus. Innocent. vero I. in epist. 1. constanter affirmat, per omnem Hispaniam, Galliam, Africam, Ecclesias esse fundatas per eos, quos Petrus aut eius successores in hoc opus miserant.

Octava ratio ducitur ex unitate Fidei. Necesse est enim, ut omnes Fideles idem omnino sentiant in rebus Fidei : Est enim unus Deus, una Fides, unum Baptisma ¹³, Ephes. IV, at una Fides in Ecclesia esse non potest, si non sit unus summus Iudex, cui omnes acquiescere teneantur. Quod certe satis aperte docet, quando nulla esset alia ratio, dissensio ipsa Lutheranorum, quos videmus, quia non habent unum, cui omnes iudicium suum subiicere teneantur, in mille sectas esse divisos, cum tamen omnes ab uno Luthero descenderint : neque adhuc potuisse unum Concilium cogere, in quo omnes convenirent. Sed et apertissima ratio id suadet. Cum enim multi sunt pares, vix fieri potest, ut in rebus obscuris et difficilibus ullus velit alterius iudicium suo iudicio anteponi.

Respondent Magdeburgenses Centur. I, lib. II, cap. 7. col. 522. et sequent., posse conservari unitatem Fidei per consociationem multarum Ecclesiarum, quae se invicem iuvent, et per litteras inter se agant de quaestionibus Fidei. Verum id certe non sufficit : nam ad unitatem Fidei conservandam, non sat est consilium ; imperium requiritur : quid enim fiet, si Episcopus errans nolit scribere ad alios, vel si postquam scripserit, nolit consilium aliorum sequi ? Nonne ipse Illyricus a collegis admonitus, ut Manichaeum errorem de peccato originis, a se iterum excitatum ab inferis, retractaret, nunquam adduci potuit, ut vel patienter eos audiret ? Et si ista consociatio tam efficax est ; cur pacem et concordiam non efficit tandem aliquando inter molles et rigidos Lutheranos ?

Dices : terminabuntur quaestiones a Concilio generali : omnes enim maiori parti Episcoporum acquiescent. At etiam in Concilio generali maior pars potest errare, si auctoritas desit summi Pastoris, ut experimento comprobatum est Ariminensis et Ephesini II Concilii. Adde, quod non semper cogi possunt Concilia generalia : primis enim 300 annis, nullum fieri potuit generale Concilium, et tamen plurimae tunc haereses exstiterunt.

Superest ut objectiones eorum diluamus. Ac primum obiicit Calvinus in Instit. lib. IV, cap. 20. §. 7. locum Evangelii Luc. XXII, ubi sic legimus : Facta est contentio inter eos, quis eorum videretur esse major? Dixit autem eis : Reges gentium dominantur eorum; vos autem non sic ¹⁴. Ubi Calvinus : « Hanc variam eorum ambitionem, inquit, ut compesceret Dominus, eorum ministerium non esse regnis simile docuit, in quibus inter caeteros unus eminet. »

Respondeo : tum hoc loco, tum Matth. XX, Dominum non removisse Monarchiam ab Ecclesia, sed potius eam instituisse, atque admonuisse diversam esse a Monarchia civili gentium. Primum enim non ait Dominus : Vos non praesidebitis ullo modo, sed non sic ut Reges gentium. Qui autem dicit : Tu non sic praeeris ut ille, id significat, praeeris quidem, sed aliter quam ille. Deinde, nonne clare hoc loco subiungitur : Qui major est in vobis, fiat sicut junior, et praecessor, Graece ἡγούμενος, id est, Dux et Princeps : sicut ministrator? unus igitur erat a Domino dux designatus.

Denique, exemplo suo rem declaravit : Sicut ego, inquit, non veni ministrari, sed ministrare. Et : Ego in medio vestrum sum, sicut qui ministrat. Et tamen de se dicit, Io. XIII : Vocatis me magister et Domine, et bene dicitis, sum etenim ¹⁵. Sicut ergo Christus non dominabatur, nec praeerat sicut Reges gentium, sed ministrabat et laborabat, et tamen vere praeerat, imo et Dominus erat : ita quoque vult, unum ex suis vere praeesse, sed absque libidine dominandi, qualis est in Regibus gentium, qui tyranni sunt plerumque, imperantque subiectis ut servis, et omnia referunt ad suum commodum et gloriam. Vult enim suum Vicarium praeesse Ecclesiae ut pastorem et patrem, qui non lucrum et honorem quaerat, sed commodum subiectorum ; et ideo praeter caeteros laboret et serviat omnium utilitati.

Praeterea Reges gentium, etiam illi qui tyranni non sunt, ita regna sua administrant, ut propriam haereditatem quam filiis derelinquant : at Praelati Ecclesiae non sic ; non enim Reges, sed Vicarii sunt, non patresfamilias, sed oeconomi. Hinc Bernardus lib. III de consider. : « Quid, inquit, praesse non negas, et dominari vetas ? plane sic, quasi non bene praesit qui praest in sollicitudine : praesis ut provideas, ut consulas, ut procures, ut serves : praesis ut prosis, praesis ut fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam. »

Secunda obiectio Calvini in Instit. lib. IV, cap. 6. §. 1. talis est. Ad Ephes. IV delineavit nobis Apostolus totam Ecclesiasticam hierarchiam, quam Christus post ascensionem suam in terris reliquit : ibi autem nusquam est mentio unius Capitis, sed multis in commune traditur Ecclesiae regimen. Sic enim ait : Et ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem Pastores, et Doctores ¹⁶. Et non dixit : « primum quidem unum summum Pontificem, deinde Episcopos, Parochos etc. »

Item : Solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis, unum corpus, et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae, unus Dominus, una Fides, et non dixit : « Unus Pontifex Maximus, qui Ecclesiam in unitate contineat. » Et ibidem : Unicuique nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi. Et non dixit : « Uni data est plenitudo potestatis, et ut vices Christi gerat, sed data est, inquit, singulis sua portio. »

Respondeo : Pontificatum summum diserte positum ab Apostolo in illis verbis : Et ipse dedit quosdam quidem Apostolos : et clarius I. Corint. XII, ubi ait : Et ipse posuit in Ecclesia primum Apostolos, secundo Prophetas ¹⁷. Siquidem summa potestas Ecclesiastica non solum data est Petro, sed etiam aliis Apostolis : omnes enim poterant dicere illud Pauli : Instantia mea cotidiana, sollicitudo omnium Ecclesiarum, II. Cor. XI ¹⁸, sed Petro data est ut ordinario Pastori, cui perpetuo succederetur, aliis vero tanquam Delegatis, quibus non succederetur. Fuit enim in illis Ecclesiae primordiis necessarium ad Fidem toto Orbe terrarum celeriter disseminandam, ut primis praedicatoribus, et Ecclesiarum fundatoribus summa potestas et libertas concederetur : mortuis autem Apostolis, Apostolica auctoritas in solo Petri successore permansit ; nullus enim Episcopus praeter Romanum sollicitudinem habuit unquam omnium Ecclesiarum, et solus ipse vocatus est ab omnibus Apostolicus Pontifex, et Sedes eius Apostolica simpliciter, et per antonomasiam, et munus eius Apostolatus. Cuius rei pauca quaedam testimonia subiiciemus.

Hieronymus in epist. 2. ad Damas. de nom. hypost. : « Qui Apostolos, inquit, honore sequeris, sequaris et merito. » Et lib. II cont. Ruffin. « Miror, inquit, quomodo Episcopi receperint, quod Sedes Apostolica condemnavit. » Et in epist. plur. Episcopor. Gallor. ad Leonem, quae est inter epistolas Leonis 52 : « Det, inquiunt, Apostolatus vester nostrae veniam tarditati. » Et in fine epistolae : « Ora pro me Domine beatissime, merito et Apostolico honore venerande Papa. » Item : « Apostolatum vestrum in Domino veneror et saluto. » Augustinus epist. 162. « In Romana Ecclesia semper Apostolicae Cathedrae viguit principatus. »

Denique (ut omittam infinita similia) Concilium Chalcedonense in epist. ad Leonem, quae habetur post III act. : « Et post haec omnia, inquiunt, insuper et contra ipsum cui vineae custodia a Salvatore commissa est, extendit insaniam, id est, contra tuam quoque Apostolicam sanctitatem. » Hinc B. Bernardus lib. III de Consider. cir. init. loquens de Apostolis omnibus, de quibus dicitur, Psalm. XLIV : Constitues eos principes super omnem terram ¹⁹, ait Eugenio Papae : « Eis tu successisti in haereditatem : ita tu haeres, et Orbis haereditas. » Et infra, hunc ipsum locum : Et ipse dedit quosdam quidem Apostolos, intelligit de Pontificia auctoritate.

Potest etiam responderi : Apostolum hoc loco non delineasse hierarchiam Ecclesiae, sed tantum enumerasse varia dona, quae sunt in Ecclesia. Primum enim posuit Apostolos, id est, eos qui primi a Deo missi sunt. Secundo Prophetas, id est, qui futura praedicunt, ut exponunt Chrysostomus, OEcumenius, Theophylactus. Tertio, Evangelistas, id est, eos qui Evangelia scripserunt, ut exponunt OEcumenius, et Theophylactus. Ultimo, Pastores et Doctores, quo uno verbo significavit confuse totam hierarchiam ministrorum Ecclesiae. Et I. Corinth. XII addidit genera linguarum, curationes, et alia, quae non Ecclesiastica ministeria, sed Spiritus sancti charismata sunt.

Ad illud autem, de uno corpore, uno spiritu, una Fide, uno Deo, in quibus non est annumeratus unus Papa ; respondeo : unum Papam in illis verbis esse comprehensum : Unum corpus, et unus spiritus : ut enim in corpore naturali ideo servatur unitas membrorum, quia omnia parent capiti ; ita quoque tunc in Ecclesia servatur unitas, cum omnes obediunt uni.

Et quamquam Caput Ecclesiae totius est Christus : tamen quia ipse a militante Ecclesia abest secundum visibilem praesentiam, exigitur necessario unus aliquis Christi loco, qui visibilem hanc Ecclesiam in unitate contineat. Quare Optatus lib. II Petrum Caput appellat, et unitatem Ecclesiae in eo ponit, ut omnes cohaereant cum isto Capite. Ioannes quoque Chrysostomus hom. 55. in Mat. ita loquitur de Ecclesia : « Cuius pastor et Caput piscator homo atque ignobilis etc. »

Ad illud de plenitudine potestatis, respondeo : summum Pontificem, si conferatur cum Christo, non habere plenitudinem potestatis, sed tantum suam quamdam portionem, secundum mensuram donationis Christi ; Christus enim regit omnem Ecclesiam, quae est in coelo, in purgatorio, in terris, et quae fuit ab initio Mundi, et erit usque ad finem : ac praeterea pro arbitrio potest leges condere, Sacramenta instituere, gratiam tribuere, etiam sine Sacramentis.

At Papa solum regit eam Ecclesiae partem quae est in terris, dum ipse vivit, nec potest leges Christi mutare, aut Sacramenta instituere, aut peccata sine Sacramento remittere. Si tamen summus Pontifex cum Episcopis caeteris comparetur, merito habere dicitur plenitudinem potestatis, quia caeteri definitas habent regiones quibus praesint, definitam etiam potestatem : ipse vero toti orbi Christiano praepositus est, et totam ac plenam habet eam potestatem, quam Christus ad Ecclesiae utilitatem in terris reliquit.

Tertia obiectio est Calvini lib. IV Instit. cap. 6. §. 9. ubi hoc argumento utitur : Christus est Caput Ecclesiae ²⁰, Ephes. IV, igitur iniuriam facit Christo qui aliud Caput nominat.

Respondeo : nullam fieri iniuriam Christo ex eo quod Papa sit Caput Ecclesiae, imo potius gloriam eius augeri. Non enim asserimus, Papam Caput Ecclesiae esse cum Christo, sed sub Christo, ut eius ministrum et Vicarium : non autem fit iniuria Regi, si dicatur Prorex esse caput regni sub Rege, quin potius augetur eius gloria ; omnes enim qui audiunt Proregem esse caput sub Rege, mox cogitant, Regem esse caput nobiliori modo.

Adde, quod in Scriptura Christus ipse, qui de se ait : Ego sum lux mundi, Io. VIII, idem dixit Matth. V Apostolis : Vos estis lux Mundi, nec tamen sibi ipse iniuriam fecit. Et Apostolus qui dixit : Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus, I. Cor. idem dixit : Superaedificati super fundamentum Apostolorum et Prophetarum, Ephes. II et cum Christus sit Pastor et Episcopus animarum nostrarum, I. Pet. II : et Apostolus confessionis nostrae, Heb. III : et vir Propheta, Luc. ult. : et doctor iustitiae, Joel. II ²¹, tamen non fecit illi iniuriam Paulus cum Ephes. IV scripsit, in Ecclesia esse Apostolos, Prophetas, Pastores et Doctores. Denique est nomen augustius quam Dei ? et tamen non semel in Scripturis homines dicuntur Dii sine ulla iniuria veri Dei. Psalm. LXXXI : Ego dixi, Dii estis ²². Cur ergo iniuria erit Christo Capiti Ecclesiae, si alius quidam sub ipso dicatur etiam Caput ?

At, inquiunt, nusquam Ecclesia dicitur corpus Petri, aut Papae, sed Christi. Respondeo : eius rei causam esse, quod solus Christus sit Caput principale et perpetuum totius Ecclesiae ; ut enim regnum non dicitur esse Proregis, sed Regis, et domus non est oeconomi, sed domini : sic Ecclesia non est corpus Petri aut Papae, qui solum ad tempus, et alterius loco eam gubernat, sed Christi, qui propria auctoritate, et perpetuo illam regit.

Praeterea cum dicitur Ecclesia corpus Christi, vox illa Christi potest commode referri, non tam ad Christum ut Caput, quam ad eumdem Christum ut hypostasim eius corporis, quemadmodum cum dicimus, illic iacet corpus Petri, illic Pauli, non significamus Petrum aut Paulum esse corpora, sed personas quarum illa sunt corpora. Christus enim non modo Caput est Ecclesiae, sed est ipse quasi magnum quoddam corpus ex multis et variis membris constans. Annotavit id S. Augustinus lib. I de peccat. mer. et remiss. cap. 31. ex eo quod Apostolus, I. Corinth. XII, cum ait : Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra cum sint multa, unum corpus sunt; non addit, ita et Christi corpus, sed, ita et Christus ²³. Iam igitur Ecclesia corpus est Christi, non Petri, quia Christus tanquam corporis huius hypostasis omnia membra sustentat, et omnia in omnibus operatur ; per oculum videt, per aures audit, ipse est enim qui per doctorem docet, per ministrum baptizat, per omnes denique omnia facit ; quod certe nec in Petrum, nec in ullum alium hominem convenit.

Obiectio quarta est Theodori Bezae, qui in confess., cap. 5, art. 5. Deum solum oneri totius Ecclesiae regendae parem esse posse dicit ; proinde rem impossibilem a nobis affirmari, cum summo Pontifici totius Ecclesiae regimen committimus. Quod idem ante Lutherus in lib. de potest. Papae scriptum reliquit, eique assensus est libellus de primatu Papae, in Synodo Smalcaldica conscriptus.

Respondeo : fieri non posse sine miraculo, ut unus homo solus totam Ecclesiam per se regat, neque id ullus Catholicorum docet : ut autem unus per multos sibi subiectos ministros et pastores id faciat, non modo possibile, sed etiam utile et commodum esse censemus. Nam in primis, nonne II. Cor. XI Apostolus dicit se habuisse sollicitudinem omnium Ecclesiarum ²⁴ ? neque loquitur solum de omnibus Ecclesiis quas ipse plantaverat, sed de omnibus simpliciter. Nam Chrysostomus in hunc locum scribit, Paulum totius Orbis terrae curam gessisse : et idem probari posset ex epist. ad Rom. et ad Coloss. et ad Hebr. scribit enim ad eos quibus non praedicaverat, et quos tamen ad curam suam pertinere arbitrabatur.

Et quamquam Apostoli inter se distribuerant quibus peculiari studio verbum Domini praedicarent : non tamen propterea unius provinciae finibus sollicitudinem suam concludebant, sed unusquisque eorum ita totius Ecclesiae curam gerebat, ac si ad se solum ea cura pertineret.

Deinde multi Principes saeculares habuerunt a Deo regna amplissima, et certe maiora quam nunc sit orbis Christianus universus, quae nisi administrare potuissent, data eis a Deo nunquam fuissent. Exempla habemus in Nabuchodonosor, de quo Daniel II hoc modo legimus : Tu Rex Regum es, et Deus caeli regnum et fortitudinem et imperium dedit tibi, et omnia in quibus habitant filii hominum, et sub ditione tua universa constituit. Item de Cyro Isaiae XLV : Haec dicit Dominus Christo meo Cyro, cuius apprehendi dexteram, ut subiiciam ante faciem eius gentes, et dorsa regum vertam etc. ²⁵

Quam amplum autem fuerit hoc regnum, patet ex cap. I Esther, ubi dicitur regnasse Rex Persarum Assuerus super 127 provincias ab India usque ad Aethiopiam. De Augusto legimus Lucae II : Exiit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus Orbis ²⁶. Et certe nunquam felicius administratus est Orbis terrarum, quam temporibus Augusti. Quod autem regnum eius a Deo praeparatum fuerit, ut facilius Evangelium per totum Mundum deferretur ; scribunt Eusebius lib. III, cap. 9. de demonstr. Ev. et Leo serm. 1. de sanctis Petro et Paulo.

Cum igitur Deus totum fere Orbem terrarum unius hominis imperio parere voluerit, cur non potuit etiam Ecclesiam universam unius hominis prudentiae ac sollicitudini commendare ? praesertim cum facilior sit gubernatio Ecclesiastica, quam politica et Reges illi non alia praesidia haberent, quam humanam prudentiam et generalem Dei providentiam : Pontifex autem noster habeat supernaturale lumen Fidei, Scripturas sacras, coelestia Sacramenta, et particularem divini Spiritus assistentiam.

Adde, quod longe difficilior est Democratia, vel Aristocratia in Ecclesia, quam Monarchia. Nam Democratia Ecclesiae non talis esset qualis erat Romanorum, vel Atheniensium, ubi solum dominabantur homines unius civitatis, qui non difficulter in unum convenire, et ad plura suffragia statuere poterant quidquid volebant : in Ecclesia enim si popularis gubernatio esset, omnes Christiani totius Mundi suffragii ius haberent ; quis autem posset congregare omnes Christianos ad aliquid commune toti Ecclesiae statuendum ?

Pari ratione Aristocratia Ecclesiae non esset talis, qualis nunc est Venetorum, in qua soli Patricii unius urbis dominantur, qui facile congregari et decernere possunt quod volunt : sed esset talis qualis nunquam fuit ; in qua videlicet omnes Magistratus totius Mundi, id est, omnes Episcopi et Presbyteri totius Orbis Christiani aequale ius gubernationis haberent, quos etiam congregare, aut difficillimum, aut impossibile sine divino miraculo esset.

Obiectio quinta eius libelli est, quem de primatu Papae in Synodo Smalcaldica Lutherani ediderunt. Paulus, inquiunt, I Cor. III ministros omnes exaequat, et Ecclesiam super ministros esse docet, cum ait : omnia vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas.

Respondeo : me non esse tam acutum, ut vim huius argumenti percipiam. Nam si propterea exaequantur ministri, quia simul numerantur, cum dicitur, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas : pares quoque erunt Duces, Consules, Imperatores, quia Chrysostomus hom. 83 in Matth. ait : « Si Dux quispiam, si Consul, si is qui diademate ornatur, indigne adeat, cohibe et coerce etc. » Neque sequitur, Ecclesiam auctoritate et potestate esse supra ministros, quia sunt instituti propter Ecclesiae utilitatem, quod illis verbis Paulus significavit Omnia vestra sunt : alioqui et pueri paedagogos regerent, et populi Regibus auctoritate praestarent, quia sunt paedagogi propter pueros, et Reges propter populos, non contra.

Obiectio sexta est in eodem libello : Christus omnes Apostolos pariter misit, cum ait, Io. XX : Ego mitto vos ²⁷, non igitur unum caeteris praeposuit.

Respondeo : illis verbis non esse unum aliis praepositum, sed non deesse alia loca, quibus unus aliis praeponatur. Certe Io. XXI uni dicitur : Pasce oves meas ²⁸.

Ultimo obiiciunt alii : si Mundus debet gubernari ab uno in iis quae ad religionem pertinent ; utile etiam esset, ut regeretur ab uno in iis quae ad politicum ordinem spectant : at hoc neque factum est unquam, neque expedit ut fiat ; ut enim docet Augustinus lib. IV de Civit. Dei cap. 15. : « Felicioribus sic rebus humanis, omnia regna essent parva, et concordi vicinitate laetantia. »

Respondeo : non esse eamdem rationem politici et Ecclesiastici regiminis. Siquidem Orbis terrarum non necessario debet esse unum regnum ; proinde non necessario postulat unum qui omnibus praesit : at Ecclesia tota unum est regnum, una civitas, una domus, et ideo ab uno tota regi debet. Cuius differentiae illa est ratio, quod ad conservationem politicorum regnorum non necessario requiratur, ut omnes provinciae servent easdem leges civiles, et eosdem ritus : possunt enim pro locorum et personarum varietate diversis uti legibus et institutis ; et idcirco non requiritur unus, qui omnes in unitate contineat. Ad conservationem vero Ecclesiae necesse est, ut omnes conveniant in eadem Fide, iisdem Sacramentis, iisdemque praeceptis divinitus traditis ; quod sane fieri non potest, nisi sint unus populus, et ab uno in unitate contineantur.

Utrum autem expediret, omnes provincias Mundi ab uno summo Rege gubernari in rebus politicis, quamvis id non sit necesse, posset esse quaestio. Mihi tamen omnino expedire videtur, si possit eo perveniri sine iniustitia et bellicis cladibus : praesertim si summus Monarcha sub se haberet non Vicarios et Proreges, sed veros Principes, quomodo summus Pontifex sub se habet Episcopos.

Quia tamen non videtur posse fieri talis Monarchia, nisi adhibita magna vi et multis ac magnis bellis ; ideo recte B. Augustinus dicit, feliciores fore res humanas, si essent ubique parva regna concordi vicinitate laetantia, quam si unusquisque Regum per fas et nefas imperium suum extendere et propagare contendat. Adde, quod S. Augustinus probat quidem parva regna, sed non negat utile futurum, si parvis istis Regibus unus aliquis summus Imperator praesit ; quin potius id affirmare videtur, cum ait, parva illa regna concordi vicinitate laetantia esse debere, quemadmodum multae domus se habent in civitate : constat enim, unum esse cui omnes domus parent, tametsi quaelibet suum proprium habet patremfamilias.