De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Tertia restat quaestio, num per Oves meas, intelligatur Ecclesia universa. Negant id Lutherani omnes, et praecipue Lutherus, lib. de pot. Papae : Illyricus in lib. cont. primat. Papae, Magdeburgenses Cent. I, lib. II, cap. 7. col. 525. Liber Smalchaldicus de prim. Papae, et Calvinus lib. IV Institut. c. 6. §. 7.

Nobis autem exploratum certumque est, omnes omnino Christianos, etiam Apostolos ipsos, Petro tanquam oviculas commendari, cum ei dicitur : Pasce oves meas.

Est autem observandum, Christum bis dixisse : Pasce agnos meos, et semel : Pasce oves meas. Tametsi enim in Graeco textu semel est pasce agnos, et bis pasce oves : tamen corruptus videtur locus vitio Librariorum, qui in secundo loco scripserunt πρόβατα, cum scribere debuissent προβάτια, id est, oviculas seu agnos : facile autem fuit excidere unum Iota.

Ita esse colligo, primum ex Ambrosio et Maximo. Ambrosius enim in cap. ult. Lucae, dicit, Christum primum commendasse Petro agnos, Graece ἀρνία. Secundo oviculas, quae dicuntur Graece προβάτια. Tertio oves, Graece πρόβατα. Maximus serm. de S. Petro et Paulo dicit, Petro oviculas et oves commendatas : qui certe hoc non diceret, nisi legisset προβάτια et πρόβατα. Deinde idem colligo ex nostra versione ; nam si fuisset in Graeco bis πρόβατα, ne indoctissimus quidem puer secundo loco vertisset Agnos : quis enim ignorat, agnos dici ἀρνία, non πρόβατα ?

Cum ergo omnes Latini codices legant Agnos, nec unquam fuerit haec lectio a Hieronymo, vel ullo alio improbata ; necesse est dicere, Interpretem legisse προβάτια, id est, oviculas, et vertisse Agnos, quia oviculae et agni saepe pro eisdem accipiuntur.

His notatis, ex hac variatione, quae mysterio non videtur carere, probamus, Petro omnes Christianos esse subiectos. Nam si per oviculas intelligamus agnos, dicemus agnos bis repetitos esse ad significandum duos populos, Iudaicum et Gentilem : oves autem semel nominatas significare Episcopos, qui sunt veluti matres agnorum. Itaque commisit Dominus Petro curam agnorum, id est, populi Iudaici, et agnorum, id est, populi gentilis, et ovium, id est, eorum qui agnos istos pepererunt in Christo, qui sunt Apostoli et Episcopi.

Si vero per oviculas intelligimus oves parvas maiores agnis, minores perfectis ovibus ; dicendum erit cum S. Ambrosio, loco notato, Petro committi agnos, oviculas, et oves, id est, incipientes, proficientes, et perfectos, ita ut nulli sint in Ecclesia, quantumvis spirituales, eruditi, et sancti, qui Petro non subsint. Vel per agnos intelligemus populos, qui nullum habent curam pastoralem, quique solum filii sunt, non parentes : per oviculas accipiemus sacerdotes minores, id est, Presbyteros, et Parochos, qui sic parentes sunt populorum, ut sunt filii Episcoporum : per oves denique interpretabimur sacerdotes maiores, id est, Episcopos, qui et agnis et oviculis praesunt ; et tamen etiam ipsi Petro subiiciuntur. Atque huc videtur respexisse S. Leo, cum in 3. serm. de anniv. assumpt. suae dicit, Petrum esse a Christo praepositum omnibus Gentibus, omnibus Patribus, et omnibus Apostolis : Gentes enim agni sunt, Patres oviculae, Apostoli oves magnae atque perfectae.

Deinde aliam rationem, eamque insignem, nobis subpeditat pronomen illud Meas. Nam cum absque ulla restrictione addatur ad nomen Oves pronomen Meas, manifeste significatur, eas omnes oves Petro commendari, ad quas extenditur pronomen Meas : certum autem est illud Meas extendi ad omnes simpliciter : nec enim ullus est in Ecclesia, qui se Christi ovem esse non glorietur ; igitur omnes omnino Christianos, nullo excepto, Petri Dominus commendavit.

Et similes locutiones vulgo passim usurpari videmus. Nam qui dicit : « Relinquo mea bona filiis meis, » sine dubio nihil ex suis bonis, nec ullum ex suis filiis excludit. Et Dominus cum ait Io. X : Cognosco oves meas, et oves meae vocem meam audiunt, et ego pono animam meam pro ovibus meis ¹ : tametsi non dicat, omnes oves, et omnibus ovibus ; tamen nemo negare potest, quin de omnibus sit locutus.

Praeterea, quid aliud est Pasce oves meas, quam habe curam mei ovilis ? Est autem unum tantum Christi ovile, Io. X : Erit unum ovile et unus pastor ; igitur universum gregem suum Petro Christus commisit.

Ad haec, cum Dominus ait Pasce oves meas, vel commendavit Petro oves suas omnes, vel nullas, vel aliquas certas ac definitas, vel aliquas indefinitas. At nemo dixerit, nullas aut aliquas certas esse commendatas, id enim est manifeste falsum : nec etiam aliquas indefinitas, quia non est sapientis provisoris relinquere indefinitam curam, cum possit eam definire, praesertim cum certa confusio et perturbatio ex illa indeterminatione oriatur.

Praeterea commendare aliquas, et non indicare quas, idem esse videtur, ac si commendarentur nullae. Quas enim, quaeso, pascet, qui gregem suum non cognoscit ? Restat igitur, ut omnes omnino suas oves Petro Christus pascendas assignaverit.

Atque haec est sententia omnium veterum Patrum. Epiphanius in Ancor. : « Hic est, inquit, qui audivit, Pasce oves meas, cui concreditum est ovile. » Unum autem solum esse Christi ovile, paulo ante ex Evangelio demonstravimus. Ioannes Chrysostomus in hunc locum : « Aliis, inquit, omissis, Petrum dumtaxat affatur, fratrum ei curam committit. » Et infra : « Nam, inquit, cum magna Dominus Petro communicasset, Orbis terrarum curam demandasset etc. »

Ambrosius in cap. ult. Lucae dicit, Dominum per haec verba Pasce oves meas reliquisse nobis Petrum tanquam Vicarium amoris sui : « Quem, inquit, elevandus in coelum amoris sui Vicarium relinquebat » : ut nimirum haberemus Petrum, qui nos amore paterno et pastorali foveret, quemadmodum Christus ipse fecerat : et ibidem : « Quia, inquit, solus profitetur ex omnibus, omnibus antefertur. »

Leo serm. 3. de assumpt. sua ad Pont. : « De toto Mundo, inquit, unus Petrus eligitur, qui et universarum gentium vocationi, et omnibus Apostolis, cunctisque Ecclesiae Patribus praeponatur : ut quamvis in populo Dei multi sacerdotes sint, multique Pastores, omnes tamen proprie regat Petrus, quos principaliter regit et Christus. » Gregorius lib. IV, epist. 32. cum dixisset, Petro totius Ecclesiae curam esse commissam, rationem reddidit, dicens : « Ipsi quippe dicitur : Pasce oves meas. »

Theophylactus in cap. ult. Io. : « Finito, inquit, prandio, praefecturam ovium totius Mundi Petro commendabat, non autem alii, sed huic tradidit. » Et in cap. XXII. Luc. « Tu, inquit, Petre conversus, bonum exemplum poenitentiae omnibus eris, qui cum Apostolus fueris, et negaveris, iterum receperis primatum omnium, et praefecturam Orbis. » Bernardus lib. II de consid. : « Cui, inquit, non dico Episcoporum, sed etiam Apostolorum, sic absolute et indiscrete totae commissae sunt oves ? Si me amas, Petre, pasce oves meas. Quas ? illius, vel illius populos civitatis, aut regionis, aut certe regni ? Oves meas, inquit. » Cui non planum non designasse aliquas, sed assignasse omnes ? nihil excipitur, ubi distinguitur nihil.

Sed iam adversariorum argumenta refellamus. Prima Lutheri obiectio est. Non ait Christus : Pasce omnes oves meas : quemadmodum dixerat alio loco : Docete omnes gentes ; igitur non omnes oves suas Petro pascendas tradidit. Respondeo : pronomen illud Meas aequipollere signo universali, ut supra demonstravimus.

Secunda obiectio eiusdem Lutheri, atque etiam Illyrici est. Si Petro omnium ovium pascendarum cura commissa est ; debuit igitur Petrus omnes pascere : atqui hoc ipse non fecit ; paverunt enim et Apostoli caeteri partem suam gregis Domini, et non a Petro, sed a Christo missi sunt. Respondeo : S. Petrum partim per se, partim per alios universum Dominicum gregem, ut sibi imperatum fuerat, pavisse : nam etsi Apostolos omnes Dominus ad praedicandum et ad pascendum gregem suum miserit ; tamen hoc ipso, quod eorum curam (ut Chrysostomus ait) Petro commisit, quod illi agebant, Petrus per illos agebat, a quo illi tanquam a Capite et Imperatore suo pendebant.

Tertia obiectio communis est Luthero cum caeteris, quorum loca init. cap. annotavimus. Apostolus Paulus cap. II epist. ad Galatas, nullam agnoscit subiectionem ad Petrum, aut Iacobum, aut Ioannem : Quibus, inquit, neque ad horam cessimus subiectioni. Item : Mea nihil refert, quales fuerint, qui aliquid esse videntur. Item : Qui videbantur esse aliquid, nulla mihi mandata dederunt. Item : Nihil mihi contulerunt. Item : Dexteram dederunt societatis ².

Respondeo : propositum Pauli in epist. ad Galatas, non fuisse, ostendere se non esse Petro subiectum, quod attinet ad gubernationem ; nullam enim huius rei mentionem facit : sed Evangelium suum aeque verum et divinum esse, et a Christo ipso immediate acceptum, atque Evangelium Petri, et Iacobi, et Ioannis. Id enim est, quod Pseudoapostoli iactaverant, nimirum, Petrum, Iacobum et Ioannem a Christo doctos, Paulum, hominum esse discipulum ; proinde verius existimandum illorum, quam Pauli Evangelium.

Itaque adversus hasce Pseudoapostolorum calumnias ita Paulus orditur epistolam suam : Paulus Apostolus, non ab hominibus, neque per hominem, sed per Iesum Christum et Deum Patrem. Et infra : Notum facio vobis Evangelium, quod evangelizatum est a me, quia non est secundum hominem. Neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Iesu Christi ³.

Atque huc pertinet illud : Qui videbantur esse aliquid, nihil mihi contulerunt. Significat enim his verbis Paulus, nihil se doctrinae ab Apostolis caeteris accepisse, sed de omnibus a Christo diligenter instructum. Quod autem addit : Dexteram mihi dederunt societatis : cogit quidem, ut credamus, Petrum et Paulum socios fuisse in officio praedicandi, sed non prohibet, ut intelligamus Petrum Paulo fuisse maiorem in officio gubernandi. Nam etiam lib. I. Regum, cap. XXIII Scriptura dicit : Ivit Saul et socii eius ⁴ : et tamen eamdem Scriptura Saulem Regem, caeteros autem servos eius facit.

Illud vero : Quibus nec ad horam cessimus subiectioni, non ad Petrum et Iacobum, sed ad Pseudoapostolos ab ipso Paulo refertur. Sic enim legimus : Sed propter subintroductos falsos fratres, qui subintroierunt explorare libertatem nostram, quam habemus in Christo Iesu, ut nos in servitutem redigerent. Quibus nec ad horam cessimus subiectioni ⁵.

Illud autem : Mea nihil refert quales fuerint qui aliquid esse videntur, non ad contemptionem Petri et Ioannis dicitur, ut liber Smalchaldicus existimari voluit, sed ad laudem et honorem. Causam enim Paulus reddit, cur cum illis Apostolis, qui erant Hierosolymis, conferre voluerit Evangelium suum, tametsi aliquando imperiti homines, vilissimique piscatores fuerint ; ac dicit, parum sua interesse, quales illi fuerint aliquando, Deus enim personas non accipit, sed se ad eos profectum, qui iam Dei gratia magni Apostoli, et columnae quaedam Ecclesiae videbantur.

Illud denique : Qui videbantur esse aliquid, nulla mihi mandata dederunt ; viderit Smalchaldica Synodus Lutheranorum, ubi legerit, et unde in suum libellum de primatu Papae, illa verba transtulerit ; nam certum est, in Paulo non inveniri. Sed nimirum ista est familiaritas, quam adversarii habent cum Deo, ut ad verbum eius audacter addant, nec metuant plagas, quas Deus ad verbum suum addentibus comminatur.

Quarta obiectio eorundem. Apostolus in epist. ad Galatas cap. II docet, iure divino et humano, divisam fuisse iurisdictionem inter Petrum et Paulum : ac Petro quidem attributum populum Iudaeorum, Paulo autem Gentium ; non igitur Petro omnes Christi oves commendatae fuerunt. Apostoli verba haec sunt : Cum vidissent, inquit, quod creditum est mihi Evangelium praeputii, sicut et Petro circumcisionis (qui enim operatus est Petro in Apostolatu circumcisionis, operatus est et mihi inter Gentes) dexteras dederunt mihi et Barnabae societatis, ut nos in Gentes, ipsi autem in circumcisionem ⁶. Itaque Petri Apostolatus nihil ad nos pertinet, quippe qui Gentes sumus.

Respondeo : divisionem, de qua Paulus loquitur in epist. ad Gal., non esse iurisdictionis, sed provinciarum, ad commodius praedicandum Christi Evangelium. Quamquam enim poterant Apostoli omnes, et etiam singuli in universo Orbe terrarum Evangelium praedicare ; tamen ut celerius et facilius id fieret, duplex distributio provinciarum inter Apostolos facta est : una inter Apostolos duodecim, qui, ut ex Origene refert Eusebius lib. III hist. cap. 1. ita inter se provincias diviserunt, ut Andreas Scythiam, Thomas Parthiam, Indiam Bartholomaeus, Matthaeus Aethiopiam, Ioannes Asiam, atque alias alii Christi Evangelio susciperent imbuendas.

Altera distributio inter Petrum et Paulum facta est, nimirum, ut Petrus praecipuam operam in conversione Iudaeorum poneret, nec tamen a Gentilium conversione prohiberetur : Paulus e contrario Gentilium conversioni potissimum studeret, nec tamen ab Hebraeorum conversione penitus vacaret. Quae omnia ex divinis litteris parvo negotio confirmabimus.

Ac primum, quod Petro licuerit Gentibus praedicare, tametsi Iudaeorum Apostolus esset, constat ex multis locis. Ipse enim praedicavit Cornelio et toti domui eius, Actor. X, de qua re sic ipse loquitur Actor. XV : Vos, inquit, scitis, quoniam ab antiquis diebus Deus elegit per os meum Gentes audire verbum Evangelii, et credere ⁷. Denique Matth. ult. Dominus omnibus Apostolis dixit : Euntes ergo, docete omnes Gentes. Et Marci ult. : Praedicate Evangelium omni creaturae ⁸. Poterant igitur iure divino praedicare omnes Apostoli omnibus Gentibus : Et certe non excluditur Princeps Apostolorum ab eo iure, quod omnibus Apostolis datur.

Praeterea Innocentius I. in epist. 1. ad Decentium, cap. 1. docet, in tota Italia, Gallia, Hispania, Africa, Sicilia, Ecclesias constitutas a Petro, vel ab iis, quos partim ipse, partim successores eius miserunt : has autem Ecclesias Gentilium praecipue fuisse, negari non potest.

Denique, si Petrus tantum Iudaeorum, et non Gentium Apostolus erat : cur sedem Episcopatus sui non posuit Hierosolymis, quae Metropolis erat Iudaeae, sed primum Antiochiae in Syria, deinde Romae, quae urbes Gentium erant ? Et cur Gentiles, qui erant Antiochiae, quaestionem de legibus non detulerunt ad Paulum, qui erat Gentium Apostolus, sed ad Petrum et Iacobum, qui erant Apostoli Iudaeorum ?

Iam vero potuisse etiam Paulum Iudaeis evangelizare, licet principale mandatum de salute Gentium accepisset, ex eius rebus gestis perspicuum esse potest. Nam quocumque ibat, in Synagogis Iudaeorum evangelizabat. Act. XIII praedicat in Synagoga Iudaeorum apud Salaminam, et Antiochiam Pisidiae ; item, c. XIV apud Iconium ; cap. XVII apud Thessalonicam ; cap. XVIII apud Corinthum et Ephesum, et Act. XXVIII Romae primum omnium Iudaeis annuntiat Evangelium. Et I. Cor. IX dicit : Iudaeis factus sum tanquam Iudaeus, ut Iudaeos lucrarer ⁹. Denique scribit ad Hebraeos, curam illorum agens, et II. Cor. XI fatetur, se sollicitudinem gerere omnium Ecclesiarum, et si omnium, certe Hebraicarum.

Poterant ergo iure divino tam Petrus, quam Paulus omnibus praedicare, tam Iudaeis, quam Gentilibus : quia tamen Paulus Gentium praecipue Apostolus erat ; idcirco Act. IX Dominus ipse de Paulo dicit : Vas electionis est mihi iste, ut portet nomen meum coram Gentibus, et Regibus, et filiis Israel ¹⁰. Ubi filii Israel ponuntur ultimo loco : Gentes autem primo. Petro autem cum aliis Apostolis dicitur Act. I : Eritis mihi testes in Hierusalem, et in omni Iudaea, et Samaria, et usque ad ultimum terrae ¹¹. Ubi Iudaei ponuntur primo loco, et Gentes ultimo.

Hoc ergo est, quod Paulus dicit Galat. II. Petrum fuisse Apostolum circumcisionis, se autem praeputii. Et sic exponit Hieronymus in hunc locum, ubi proposita quaestione : An non licuerit Petro Gentilem trahere ad Fidem, et Paulo Iudaeum ? Respondet, licuisse omnino ; imo hoc fuisse utrique propositum, ut ex toto Mundo Ecclesiam congregarent : sed tamen Petrum habuisse principale mandatum de Iudaeis, Paulum de Gentibus.

Est autem praeterea observandum, honorificentius fuisse munus Petri, quam Pauli, cum Dominus ipse per se Iudaeis praedicare voluerit : Gentibus autem per discipulos, Matth. XV : Non sum missus, ait Dominus, nisi ad oves, quae perierunt domus Israel. Et Apostolus Rom. XV dicit : Christum Iesum ministrum fuisse circumcisionis ¹². Et idem Paulus Rom. XI comparat Iudaeos oleae, Gentes oleastris inserendis in bonam olivam, ut fiant participes pinguedinis illius.

Obiectio quinta. Apostolus Paulus in eadem ad Gal. epist. cap. II dicit, se Petro in faciem restitisse ; non igitur illi subiectus, sed aut maior, aut certe aequalis erat ; proinde non omnes Christi oves Petro subiiciuntur.

Respondeo : scio Clementem Alexandrinum apud Eusebium lib. I hist. cap. 14. non Petrum Apostolum, sed quemdam alium a Paulo reprehensum dicere. Scio etiam Hieronymum, et alios multos velle, non vere, sed simulatorie Petrum reprehensum : sed quia probabilior est Augustini sententia, quod serio fuerit Petrus reprehensus ; dico licere minori reprehendere maiorem, modo res id postulet, et debita reverentia conservetur.

Itaque Cyprianus in epistol. ad Quintum, Petri humilitatem laudat, quod a Paulo reprehensus, non dixerit se primatum tenere, et sibi potius obtemperari a novellis, et posteris oportere. Ubi indicat, Petrum a minore reprehensum fuisse. Et Augustinus in epist. 19. ad Hieron. sic ait : « Rarius et sanctius exemplum Petrus posteris praebuit, quo non dedignarentur a posterioribus corrigi : quam Paulus, quo confidenter auderent minores maioribus pro defendenda veritate, salva charitate resistere. »

Gregorius quoque ho. 18. in Ezech. « Se, inquit, etiam minori fratri ad consensum dedit, atque in eadem re factus est sequens minoris sui, ut in hoc etiam praeiret, quatenus qui primus erat in Apostolatus culmine, esset primus etiam in humilitate. » Et infra : « Ecce a minore suo reprehenditur, et reprehendi non dedignatur. »

Obiectio Sexta. Apostoli sine ullo Petri mandato Diaconos constituunt Act. VI. Ac rursum, Petrum ipsum mittunt in Samariam, Act. VIII, non igitur Petrus Caput et Pastor Apostolorum erat, sed ipse potius illorum imperio subiiciebatur. Praeterea, ambigit Petrus, Act. X, liceatne sibi gentibus evangelizare, et quia id fecit, a discipulis caeteris reprehenditur, Act. XI. Quis igitur facile credat, ad eius ovile pertinuisse Gentiles ?

Respondeo : in primis nihil praeiudicare primatui Petri, quod Apostoli omnes, communicato inter se consilio, Diaconos constituerint. Credendum enim est, id factum esse Petro auctore, vel certe consentiente. Tunc autem derogaret eius primatui, si probaretur factum eo nolente et invito.

Ad illud autem de missione Petri et Ioannis, de qua Act. VIII. Respondeo : nomen Missionis non necessario significare subiectionem in eo qui mittitur. Dicitur enim mittere quicumque est auctor alicui ut eat, sive id faciat praecepto, quomodo Dominus mittit servos, de quo dicitur Io. XIII : Non est servus maior Domino, sive consilio et suasione, quomodo et par parem, et minor maiorem aliquando mittit. Nam, Matth. II, Herodes misit Magos in Bethlehem ; in quos tamen nullum habebat imperium : et populus Iudaeorum, Iosue XXII misit Phinees sacerdotem ad filios Ruben et Gad ; cum tamen iure divino toti populo praeesset summus Sacerdos, ut Magdeburgenses fatentur. Igitur miserunt Apostoli consulendo, et suadendo Petrum ad Samaritanos, quia res maxima erat, novam illam Gentem in Fide confirmare.

Ad ea vero quae adferuntur cap. X et XI Act. dico : multos decipi in eo quod putant, Petrum non scivisse praedicandum esse Gentibus, nisi quando revelationem illam habuit, Act. XI. Id enim absurdissimum est, nam Marci ult. et Matth. ult. iubentur Apostoli docere omnes Gentes, et ne quis diceret, Apostolos non intellexisse : Lucas ait : Aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas. Et mox subiungit explicans quas Scripturas : Quoniam, inquit, oportebat Christum pati, et resurgere a mortuis, et praedicari in nomine eius poenitentiam in omnes Gentes ¹³. Et Petrus Act. I, II et III passim ostendit, se intellexisse Scripturas, citans Psalmos, Ioelem, Deuteronomium, et nominatim illud Genes. XXII : In semine tuo benedicentur omnes familiae terrae ¹⁴.

Vidit ergo Petrus illam visionem, partim propter se, partim propter alios : propter se quidem, non ut disceret sibi licere Gentibus praedicare, sed ut intelligeret, tunc esse tempus eis praedicandi. Nam quia Dominus dixerat, Act. I : Eritis mihi testes in Hierusalem, et in omni Iudaea, et Samaria, et usque ad ultimum terrae ¹⁵ ; quibus verbis illum ordinem Apostolis praescripserat, ut primum praedicarent in Hierusalem, deinde in reliqua Iudaea, tum in Samaria, ultimo in regionibus Gentium ; ideo Petrus subdubitabat, quandonam tempus esset praedicandi Gentibus, et an liceret eis oblata occasione praedicare, antequam per totam Iudaeam et Samariam praedicatum esset. Hoc dubium sustulit Spiritus sanctus ostensa illi visione.

Quare Cyrillus lib IX in Iulian., explicans hanc visionem « Statim, inquit, intellexit Petrus, quod instaret tempus transformandi in veritatem umbras. » Propter alios autem vidit Petrus visionem, quia multi erant ex Pharisaeis conversi ad Fidem, qui existimabant, non oportere Gentibus praedicare, et qui etiam reprehensuri erant factum Petri, si Cornelio praedicasset, quemadmodum postea fecerunt Act. XI.

Ut ergo haberet Petrus optimam rationem satis faciendi eiusmodi reprehensionibus Deus ei hanc visionem ostendit, ut recte explicat Chrysostomus hom. 42. in Matth. « Aliorum inquit, gratia hoc dicebat, et ut satisfactionem ad accusantes praepararet. » Et in Comment. huius cap. X. Act. « Numquid Petrus, inquit, timuerat comedere ? Absit, sed dicit, divina dispensatione totum hoc factum esse propter eos, qui ipsum erant reprehensuri. »