De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Ut igitur a prima incipiamus ; Non comparamus hoc loco Monarchiam cum mixti regiminis formis, neque eam mixtis et simplicibus omnibus anteponimus : sed hoc solum asserimus, si simplex aliqua forma regiminis necessario eligenda sit, sine dubio eligendam esse Monarchiam. Id vero his argumentis comprobamus.

Primo : conveniunt in hanc sententiam veteres omnes scriptores Hebraei, Graeci, Latini, Theologi, Philosophi, Oratores, Historici, Poetae. Ex Theologis Hebraeis, Philo in lib. de confus. linguar. laudans Homeri sententiam : « Illud , inquit , multos imperitare malum est, Rex unicus esto, non ad civitates et homines magis pertinet, quam ad Mundum et Deum. »

Ex Graecis, B. Iustinus in Orat. exhort. ad gent. multorum principatum noxium esse docet, et contra, unius utilem et salutarem : « Unius enim , inquit , principatus, a bellis dissidiisque solutus, ac liber esse solet. » B. quoque Athanasius in Orat. advers. idol. « Ut enim, inquit, multitudinem Deorum diximus nullitatem esse Deorum ; ita quoque necesse est multitudinem Principium id efficere, ut nullus esse Princeps videatur : ubi autem Princeps non est, ibi prorsus perturbatio nascitur. »

Ex Latinis idem docet, B. Cyprianus, qui in tract. de Idol. vanit. ex eo potissimum probat, Deum esse unum , quia Monarchia sit optimum , et naturalissimum regimen : « Ad divinum , inquit , imperium etiam de terris mutuemur exemplum : quomodo unquam regni societas aut cum Fide coepit, aut sine cruore desiit? » et B. Hieronymus in epist. ad Rusticum Monach. : « Unus, inquit, Imperator; Iudex unus provinciae. Roma, ut condita est, simul habere duos fratres Reges non potuit. » Denique S. Thomas in I p. q. CIII, art. 3. et lib. IV cont. gent. cap. 76.

Iam ex Philosophis , Plato in Polit. ultra med. : « Unius, inquit, dominatio bonis instructa legibus , lex illarum omnium optima est : gubernationem vero eam, in qua non multi imperant, mediam censere debemus : ceterum multorum administrationem omnibus in rebus debilem, atque infirmam. » Platonem secutus Aristoteles lib. VIII Ethic. cap. 10. posteaquam tres illas formas regiminis enumeraverat , ista verba subiecit : « Harum optima regnum, pessima Respublica est. » Seneca lib. II de benef. Marcum Brutum, ait, non satis prudenter egisse,cum Iulium Caesarem spe libertatis occidit ; et rationem reddens, ait : « Cum optimus civitatis status sub Rege iusto sit. »

Porro Plutarchus integrum opusculum de Monarchia, caeterisque formis regendae multitudinis conscripsit, in quo opusculo sententiam suam ita expressit : « Si optio, inquit, eligendi concessa fuerit; non aliud eligat, quam unius potestatem. » Et rursum idem Plutarchus in Solone, cum dixisset, Athenis plurimas seditiones ortas esse , cum Democratia vigeret, addidit continuo : « Una autem superesse ratio videbatur ad salutem et quietem, si res delatae ad dominatum essent. »

Ex Oratoribus , Isocrates in ea Oratione quae inscribitur Nicocles , multis rationibus hoc ipsum probare contendit. Ioan. vero Stobaeus 45. Serm. hoc titulo praenotavit : Ὅτι κάλλιστον ἡ μοναρχία : atque in eo Sermone Hesiodi, Euripidis, Serini, Ecphantis , aliorumque multorum ad hoc ipsum confirmandum testimonia producit.

Herodotus ex Historicis lib. III, qui Thalia inscribitur, cum exposuisset caedem Magorum , qui regnum in Perside occupaverant; exponit etiam disputationem, quae inter Principes versata fuerat de Republica constituenda. Cuius disputationis is exitus fuit, ut diligenter excussis eorum sententiis, qui pro Aristocratia vel Politia certabant, omnium consensione, uno tantum excepto, Monarchia utilissima et praestantissima iudicaretur, et propterea etiam in Perside retineretur.

Denique ex Poetis, Homerus in II lib. Iliados sententiam illam protulit ab omnibus pene Scriptoribus celebratam : Οὐκ ἀγαθὸν πολυκοιρανίη, εἷς κοίρανος ἔστω, εἷς βασιλεύς. Ad quod Homeri testimonium, quod solum ex tam multis adversus sententiam suam obiecit, respondet Calvinus lib. IV Institut. cap. 6, §. 8: « Facilis est, inquit, responsio : non enim hoc sensu vel ab Homerico Ulysse, vel ab aliis laudatur Monarchia, quasi unus debeat totum Orbem imperio regere; sed indicare volunt, regnum duos non capere, et potestatem (ut ait ille) impatientem esse consortis. »

At certe si facile fuit Calvino respondere, facilius nobis erit responsionem eius refutare. Nam vel nihil dicit, vel quod nos dicimus dicit, vel falsum dicit, et sibi contradicit. Si enim, cum ait, unum regnum non capere duos, vim facit in verbo Regnum, et vult dicere, regnum proprie dictum non capere duos, quia si duo sint, non erit, regnum proprie dictum, cum regnum proprie sit unius hominis summa potestas : tum nihil omnino dicit, sed solum ambiguitate verborum offundit tenebras imperitis. Nam eo sensu dicere, regnum non capit duos, idem significat ac si aliquis diceret, regimen unius non est regimen duorum: et unus homo non sunt duo homines ; ad quod pronuntiandum nihil opus erat sapientia Ulyssis.

Si vero non vim in verbo facit, sed per regnum intelligit multitudinem, quae regi debet : tum idipsum dicit, quod nos dicimus. Idcirco enim asserimus Monarchiam praestare Politiae et Aristocratiae, quod multitudo non commode regatur a multis, et potestas impatiens sit consortis.

Si denique vult intelligi per Regnum, non quamvis multitudinem, sed unam aliquam provinciam, sive unum exiguum regnum : ut sensus sit, uni provinciae unum esse Regem attribuendum, non tamen idem esse iudicium de toto Orbe terrarum : tum et falsum dicit, et sibi ipsi contradicit. Nam Homericus Ulysses non disputat de constituenda Republica in aliqua una provincia, sed concionatur ad universum exercitum Graecorum, qui tunc pugnabat ad Troiam, in quo exercitu multae nationes erant, multi Principes, aliquot etiam Reges, atque affirmat, non oportere eam omnem multitudinem a multis regi, sed ab uno. Itaque sensus eius celeberrimae sententiae non alius esse potest, quam in quavis una multitudine unum esse debere Rectorem primarium, quod quidem aeque locum habet in exiguo Regno, et in maximis Imperiis; non enim uni Regno exiguo unus debetur Rex, quod illud Regnum sit exiguum, sed quod sit unum.

Quare si regnum aliquod amplissimum, quale fuit Nini, vel Cyri, vel etiam Alexandri, aut Augusti, unum sit ; unus ei debebitur Princeps, et quoniam Ecclesia una est, Luc. I : Regni eius non erit finis, et Dan. II : In diebus regnorum illorum suscitabit Deus coeli regnum, quod in aeternum non dissipabitur ¹, propterea etiam ab uno regi debet.

Porro pugnat etiam secum Calvinus : siquidem non solum in toto Orbe terrarum non existimat utilem esse Monarchiam, sed neque in aliqua una civitate aut Ecclesia, ut aperte colligitur ex lib. IV Inst. cap. 11, §. 6. ubi omnem Ecclesiasticam potestatem coetui seniorum tribuit : et ex lib. IV, cap. 20, §. 8. ubi laudat eas civitates, quae excusso iugo Principum, a Senatu et populo gubernantur, ut est Respublica Genevensium. Cum igitur nullum omnino locum Monarchiae Calvinus relinquat, viderit ipse, quam bene respondeat tot, et tam gravibus auctoribus qui Homeri sententiam laudant.

Altera ratio ducitur ab auctoritate divina, quae tribus modis ostendit, Monarchiam esse optimum regimen. Ac primum, institutione generis humani : Deus enim ex uno fecit omne genus hominum, ut Apostolus ait Act. XVII. non enim virum et foeminam pariter ex humo produxit, sed virum ex humo, foeminam ex viro. Cuius rei causam exponens S. Ioannes Chrysostomus hom. 34. in epistol. I ad Cor. cap. XIII, eam esse dicit, ut esset inter homines non Democratia, sed regnum. Etenim si plures homines simul ex humo producti fuissent omnes illi ex aequo Principes suae posteritatis esse debuissent; quocirca merito dubitare potuissemus, num placeret Deo regimen unius. Nunc vero cum ex uno fecerit omne genus hominum, et omnes omnino pendere voluerit ab uno : satis aperte significasse videtur, unius principatum se potius approbare quam multorum gubernationem.

Deinde indicavit Deus sententiam suam, cum non solum hominibus, sed etiam omnibus pene rebus inseruit naturalem propensionem ad Monarchicum regimen : neque dubium esse potest, quin naturalis propensio ad auctorem naturae Deum referenda sit. Esse autem, praeter caeteras regiminis formas, maxime naturalem principatum unius, declarat in primis, quod in qualibet domo naturaliter ad unum patremfamilias pertinet gubernatio coniugis, filiorum, servorum, rerum denique caeterarum : item quod maxima pars Orbis terrarum a Regibus gubernatur. Praeterea quod longe vetustiora sunt regna quam Respublicae. « Principio rerum (inquit Iustinus lib. I.) gentium nationumque Imperium penes Reges erat. »

Denique, quod etiam animantia rationis expertia unius principatum expetere videantur. Sic enim loquitur S. Cyprianus in tract. de Idol. vanit. : « Rex unus apibus, Dux unus in gregibus, et in armentis Rector unus. » Addit S. Hieronymus in epist. ad Rustic. « Et grues unum sequuntur ordine litterato. » Ridet Calvinus hanc rationem lib. IV Institut. cap. 6, §. 8. « Huius rei, inquit, si Deo placet, probationem sumunt a gruibus et apibus, quae sibi ducem unum semper eligunt, non plures. Recipio sane quae proferunt exempla : sed an ex toto Orbe confluunt apes, ut Regem unum eligant? suis alvearibus contenti sunt Reges singuli; ita quoque in gruibus, unaquaeque caterva proprium Regem habet; quid inde aliud evincent, quam singulis Ecclesiis debere suos Episcopos attribui? »

Sed facile est refellere istam Calvini responsionem. Nam Ecclesia sicut unum est ovile, Ioan. X, non multa ovilia : sic etiam unum alveare et una caterva dici potest : et idcirco quemadmodum Rex unus est apibus, et grues unum sequuntur ordine litterato : ita debet Ecclesia universa unum habere ac sequi ducem, et doctorem primarium. Deinde grues et apes non sunt eius naturae, ut possint cum absentibus et longe positis animorum coniunctione copulari ; et propterea mirum non est, si ex toto Orbe non confluant, ut Regem unum eligant : tum hoc ipso quod quaelibet earum caterva Regem suum habet, satis aperte ostendunt, quam sit naturale regimen unius.

Denique si his exemplis a gravissimis Patribus allatis evincimus, ut Calvinus dicit, singulis Ecclesiis debere suos Episcopos attribui; cur Episcopos ipse non patitur, nisi forte solo nomine, re autem ipsa omnem Ecclesiasticam potestatem coetui seniorum attribuit?

Sed his omissis, quam formam regiminis Deus auctoritate sua confirmare voluerit, colligi potest etiam atque hinc maxime, ex ea Republica quam in populo Hebraeorum instituit. Non enim, ut Calvinus ait nec probat, gubernatio Hebraeorum Aristocratica fuit, ac politiae vicina, sed plane Monarchica. Principes apud Hebraeos fuerunt primo Patriarchae, ut Abraham, Iacob, Iudas, et caeteri; deinde Duces, ut Moses, et Iosue; tum Iudices, ut Samuel, Samson et alii; postea Reges, ut Saul, David, Salomon; postremo iterum Duces, ut Zorobabel et Machabaei.

Ac Patriarchas quidem regia potestate praeditos fuisse indicant res gestae ipsorum. Abraham, Genes. XIV, bellum gessit adversus quatuor Reges : nec legitur ab ullo Senatu Optimatum potestatem accepisse, sed nec ullum quidem Senatum consuluisse. Iudas, Genes. XXXVIII, nurum suam, quae stupri fuerat accusata, igne adiudicavit : nec ipse ullum Senatum consuluit aut rogavit. Moses, Exod. XXXII, ut verus et summus Princeps populi Iudaici, multa millia Iudaeorum propter vitulum aureum, quem erexerant, una die iussit occidi : neque legimus ullum Senatusconsultum, aut plebiscitum praecessisse. Idem omnino de Iudicibus dici potest, qui nulla facultate a Senatu vel populo accepta, et bella gerebant, et quos volebant neci dabant. Certe Gedeon, Iudic. VIII, post victoriam de Madianitis, occidit septuaginta viros urbis Socoth, et turrim Phanuel subvertit.

Porro Reges, et qui eos secuti sunt, Duces Iudaeorum, summa atque adeo regia potestate praeditos fuisse, illustrius est, quam ut sit necesse probari. Viderit ergo Calvinus ubi legerit, Rempublicam Iudaeorum ab Optimatibus et populo, non ab uno aliquo Principe gubernari solitam.

Sed obiiciet fortasse id quod habemus lib. I Reg. cap. VIII, ubi a Deo reprehenduntur Israelitae, quod postulassent Regem. Nam si Deo non placuit Regem institui ad eam Rempublicam gubernandam ; quomodo credibile est Duces et Iudices a Deo constitutos regiam potestatem habuisse?

Respondemus : duobus modis posse aliquem unum toti Reipublicae cum summa potestate praefici : uno modo, ut Regem et dominum, qui a nullo dependeat : Altero modo, ut Proregem seu ducem primarium, qui toti quidem populo praesit , sed Regi tamen suo subiiciatur.

Iam igitur Deus hoc posteriore modo Rempublicam Iudaeorum instituerat tempore Ducum et Iudicum , ut nimirum esset ipse quasi proprius et peculiaris Rex illius populi : et tamen quoniam illi homines erant, et rectore indigebant visibili, et quem adire et appellare possent, praefecit eis hominem aliquem tanquam Proregem, qui nullo modo a populo sibi subiecto, sed a solo vero Rege Deo, penderet. Hinc est illud ad Samuel. I. Reg. VIII : Non te abiecerunt, sed me, ne regnem super eos. Ac illud Apost. Hebr. III : Moses fidelis erat in tota domo eius tanquam famulus ².

Quia vero non contenti Iudaei hoc statu Reipublicae, ad priorem illum modum Regem habere voluerunt, qui non modo unus omnibus imperaret, quod etiam Duces et Iudices faciebant, sed etiam universum regnum ut suum et proprium possideret , et ad filios et nepotes tanquam haereditatem aliquam transmitteret ; propterea merito reprehensi et castigati a Domino sunt. Nec tamen ita displicuit Deo illa populi cupiditas habendi proprium Regem, ut iusserit eos ad Politiam potius , vel Aristocratiam animum applicare ; quin potius ipse Regem illis optimum designavit, ac postea tamdiu et Regem et regnum eorum servavit et protexit, donec in officio permanserunt.

Sequitur postrema ratio , quae ducitur ab enumeratione earum proprietarum, quas pro comperto omnes habent optimo regimini convenire. Ac Prima quidem proprietas est ordo. Et siquidem melior gubernatio est, quo magis est ordinata : magis autem ordinatam Monarchiam esse, quam Aristocratiam vel Democratiam, sic demonstrari potest. Omnis ordo in eo positus est , ut alii praesint, alii subiiciantur : nec enim inter pares, sed inter superiores et inferiores , ordo dignoscitur. Ubi autem Monarchia est, ibi omnes omnino ordinem aliquem habent, cum nemo sit qui non subiiciatur alicui, eo solum excepto, qui curam omnium gerit. Hac ratione in Catholica Ecclesia summus est ordo, ubi plebes subiiciuntur Parochis , Parochi Episcopis, Episcopi Metropolitanis, Metropolitani Primatibus, Primates Pontifici maximo, Pontifex maximus Deo. Ubi vero gubernatio penes Optimates est, plebes quidem ordinem suum habent, cum subiiciantur Optimatibus, sed Optimates inter se ordinem nullum habent. Multo etiam magis Democratia ordine caret, cum omnes cives eiusdem conditionis, et auctoritatis in Republica censeantur.

Altera proprietas est assecutio proprii finis. Nec enim dubium esse potest , quin illa sit melior forma regendae multitudinis , quae commodius et facilius propositum finem assequitur : finis autem gubernationis est , civium inter se coniunctio , atque pax , quae coniunctio in eo potissimum sita esse videtur, ut idem sentiant , idem velint, idem sequantur omnes. Id vero multo certius, et facilius obtinebunt, si uni parendum sit, quam si multis : vix enim fieri potest, ut multi, quorum unus ab alio non dependeat , de rebus iisdem eodem modo iudicent. Itaque si multi sint, qui multitudinem regunt, et alius aliud imperet, aut alicui non parebitur, aut in varia studia populum scindi necesse erit : quod tunc minime potest accidere, cum ad unius tantum officium pertinet imperare.

Confirmat hoc idem usus, atque experientia rerum magistra. Siquidem apud Romanos sub Regibus rarae admodum inter cives dissensiones leguntur fuisse : exactis autem Regibus , cum per annuos magistratus Respublica gereretur , rarus ille annus fuit , in quo non contenderent Patricii cum plebeis : ac tandem eo usque civiles contentiones progressae sunt, ut suis quodammodo manibus potentissima illa Respublica interierit. Accedit etiam illud, quod nunquam maiori et diuturniori pace Romana civitas usa est, quam sub imperio Augusti, qui primus Romae stabilem Monarchiam instituit.

Tertia proprietas est, robur ac potentia Reipublicae. Illa enim gubernatio omnium iudicio caeteris antecellit, quae potentiorem ac fortiorem Rempublicam facit : illa vero fortior Respublica est, in qua maior est civium inter se coniunctio et conspiratio, vires enim coniunctae se ipsis dissipatis fortiores sunt : at maior coniunctio est ubi ab uno pendent omnes, quam ubi a multis, ut suprademonstratum est ; igitur Monarchia et fortiorem facit Rempublicam , et ipsa optima gubernatio est.

Accedit experientia : siquidem ex quatuor potentissimis Imperiis, tria sub Regibus creverunt , Imperium videlicet Assyriorum, Persarum, et Graecorum : unum est Romanum, quod sub populari dominatu crevit, sed et illud in maximis rerum perturbationibus sine Dictatore, id est, Rege ad tempus constituto, conservari non poterat; et multo magis postea sub Augusto Monarcha floruit, quam tempore Reipublicae unquam floruisset.

Quarta proprietas est, stabilitas ac diuturnitas. Neque enim negari potest, quin illa sit melior gubernatio , quae stabilior ac diuturnior est : at Monarchiam quidem multo quam Aristocratiam, vel Democratiam, diutius duraturam, si de externa vi agatur, iam demonstratum est, cum docuerimus, eam sine dubio esse caeteris fortiorem.

Nunc illud superest demonstrandum, nulla adhibita vi externa, minus esse Monarchiam casibus et mutationi obnoxiam, quam ullam aliam formam gubernationis. Id vero ita probatur : Omne regnum in se divisum desolabitur ³, ut Christus ait Matth. XII. difficilius autem dividi potest Monarchia , quam ulla alia forma regiminis ; id enim minus facile dividitur, quod est magis unum : magis autem unum est ipsum simplex unum , quam multitudo conspirans in unum ; illud enim est unum per se, et naturaliter, et nihil aliud est quam unum ; haec autem solum ex arte est unum, per se vero et naturaliter multa ; igitur Monarchia, quae pendet ab uno, minus facile scindi, destruive potest, quam Aristocratia vel Democratia, quae pendent a multitudine conspirante in unum.

Hinc nimirum Monarchia Assyriorum a Nino ad Sardanapalum sine interruptione duravit annis 1240. ut Eusebius docet in Chronico ; vel 1300. ut colligit Iustinus lib. I. vel supra 1400. ut vult Diodorus lib. II, cap. 7. Sic autem duravit hoc regnum, ut semper successor in regno fuerit demortui Regis filius, si verum est quod scribit Velleius Paterculus in priore volumine historiarum.

Scytharum autem regnum, quod est habitum omnium vetustissimum, nec ab ullo externo hoste destrui potuit, ut Iustinus lib. II scribit, nec est per se ullo unquam tempore dissolutum : quocirca aliquot annorum milibus regnum illud stetisse necesse est : nulla autem Respublica est quae diuturna et stabilis fuerit.

Certe Respublica potentissima Romanorum vix annos 400. numerare potuit : tot enim sunt ab exactis Regibus usque ad Imperium Iulii Caesaris. At sub Monarchis in Oriente a Iulio usque ad Constantinum ultimum sine interruptione duravit annis 1495, in Occidente autem ab eodem Iulio usque ad Augustulum supra 500. et a Carolo Magno usque ad praesentem Imperatorum annos fere 800. Sed nec illis 480. annis quibus floruit in Romano Imperio Democratia, semper eodem modo Respublica regebatur : initio enim annui Consules creati sunt ; paulo post additi Tribuni ; tum Consulibus et Tribunis sublatis creati Decemviri ; illis etiam post annum eiectis , iterum Consules et Tribuni revocati ; non raro etiam Dictatores , et aliquoties Tribuni militares cum Consulari potestate introducti. Itaque nulla una forma diu duravit, nec omnes simul ad aetatem nobilium Regnorum pervenire potuerunt.

Obiicient fortasse Rempublicam Venetorum, quae annos numerat supra mille et centum. At nec ipsa pervenit ad annos Regni Scytharum, vel Assyriorum; imo ne Francorum quidem : et praeterea non est Respublica Venetorum Aristocratia admixta Politiae, quam formam Calvinus laudat, sed Aristocratia admixta Monarchiae : nec ullum in ea civitate locum habet Democratia.

Quinta ac postrema proprietas est, facilitas gubernationis. Multum enim refert, facile ne an difficulter obtineri possit, ut civitas bene gubernetur. Facilius autem esse , ut ab uno recte civitas regatur quam a multis, his rationibus probari potest.

Primum, facilius est unum hominem bonum reperire, quam multos. Deinde facilius populi uni, quam multis parebunt. Praeterea Magistratus qui per vices , atque ad breve tempus Rempublicam gerunt, prius saepe deponere coguntur provinciam , quam Reipublicae negotia plane cognoverunt, Rex autem qui semper eodem officio fungitur, tametsi interdum tardioris ingenii sit, tamen usu atque experientia multis aliis praestat. Item, annui Magistratus negotia Reipublicae, eo quod non propria, sed communia sint, quasi aliena respiciunt ; Rex vero tanquam sua et propria ; certum autem est cum facilius, tum etiam diligentius propria, quam aliena curari. Ad haec, ubi multi sunt qui regunt, vix fieri potest, ut inde absit aemulatio , ambitio, contentio : ex quo non raro accidere solet, ut alii alios impediant, atque id efficiant, ut qui in praesentia res gerunt, male Rempublicam administrent, quo maior ad se, cum Magistratu ipsi fungentur, gloria redundet : at vero Monarcha, qui non habet cui invideat, aut cum quo de gubernatione contendat, facilius omnia moderatur.

Postremo, quemadmodum in amplis familiis, ubi multis servis idem ministerium assignatur, negligenter negotia procurantur, quod unus alii provinciam communem relinquat : sic etiam ubi multi sunt Principes Reipublicae, unus alium respicit, et dum unusquisque in collegas onus reiecit, nemo satis diligentem curam adhibet civitati. Rex autem, qui scit a se uno pendere omnia, cogitur nihil negligere. Atque hactenus quidem demonstratum est, Monarchiam simplicem simplici Aristocratiae longe praestare. Nunc ad secundam propositionem comprobandam accedamus.