De Ecclesiastica Potestate

Est autem per precedencia declaratum, quid est plenitudo potestatis et quomodo huiusmodi plenitudo in summo pontifice dicitur residere. Declarabatur quidem, quod omne posse quod est in ecclesia reservatur in summo pontifice; dicebatur autem, quod in ecclesia est duplex posse, spirituale et temporale; probabatur enim per textum evangelii, quod utrumque gladium habet ecclesia, spiritualem et temporalem. Nam, cum Christus esset cum discipulis suis, per quos figurabatur ecclesia, dictum est:¹ Ecce duo gladii hic; quod non esset verum, nisi duo gladii in ecclesia esse dicerentur; et quia ecclesia habet utrumque gladium, oportet, quod ecclesia habeat utrumque posse, spirituale et temporale.

Ex hoc ergo oritur difficultas tacta in rubrica capituli, quod cum in ecclesia sive in summo pontifice habeat esse potestatis plenitudo, et cum in eo habeat esse utrumque posse, spirituale et temporale, quomodo verificatur dictum Hugonis, quod ait libro IIᵒ parte IIᵃ capitulo penultimo,² quod pia devocione fidelium temporalia quedam ecclesiis concessa sunt possidenda. Possessio enim temporalium, ut videtur, non competit ecclesie devocione fidelium sive donacione ipsorum, sed hoc competit ecclesie ex posse et dominio quod habet ecclesia, cum habeat posse et dominium temporale.

Videtur eciam dictum Hugonis fulciri per decretum, quia, ut habetur distincione LXIIIᵃ,³ de dono quod fecit primus Lodovicus imperator Romanis pontificibus, ubi dicitur: Ego Lodovicus Romanorum Imperator Augustus statuo et concedo domino Paschali summo pontifici et successoribus eius in perpetuum, sicut a predecessoribus nostris usque nunc in vestra potestate et dicione tenuistis et disposuistis, civitatem Romanam cum ducatu suo etc. Si autem dicatur, quod Lodovicus imperator hoc non donavit nec concessit ecclesie, sed confirmavit quod antea donatum et concessum erat, quia Constantinus imperator hoc fecerat, ut habetur XCVIᵒ distincione,⁴ semper, ut videtur, habetur propositum, videlicet quod ex dono facto ab imperatoribus et ex pia donacione fidelium concessa sunt ecclesie temporalia possidenda. Possessio itaque temporalium non competit ecclesie ex suo posse vel ex suo dominio; non ergo erit in ecclesia uterque gladius nec habebit ecclesia utrumque posse, et per consequens non habet ecclesia plenitudinem potestatis.

Dicemus ergo, quod sic reddenda sunt que sunt Dei Deo, quod eciam reddantur que sunt Cesaris Cesari, non quod aliquid habeat Cesar, quod non sit Dei. Vult tamen Deus, quod aliquid habeat Cesar tamen sub eo; sic, cum due sint potestates, pontificaliset regalis, spiritualis et terrena, ut habetur in distincione XCVIᵃ g,⁵ et in multis aliis locis hec materia tangitur, sic ergo reddenda sunt que sunt ecclesie ipsi ecclesie, quod tamen potestas terrena suis iuribus non fraudetur; non quod aliqua sint sub potestate terrena que non sunt sub potestate ecclesiastica, sic tamen voluit Deus suam ecclesiam ordinare, ut potestas terrena sua iura haberet sub potestate ecclesiastica, et gladius materialis suam iurisdictionem haberet tamen sub gladio ecclesiastico, ut sit potestas sub potestate et gladius sub gladio: sicut et corpus suam proprietatem habet et suam virtutem, tamen sub anima, ut sine anima nec sensum habeat neque motum.

Dicemus enim, quod id quod est in corporibus sanitas et vita, hoc est in moribus et in gubernacionibus hominum equitas et iusticia: ut sicut corpus dicitur esse sanum, quod habet humores equatos, et si inequalitas humorum prevaleat, infirmatur corpus, et tantum prevaleere potest, quod perdat vitam; sic sine equitate et iusticia nulla est recta gubernacio hominum et nulla est res publica que scilicet sit viva moribus, licet possit esse picta coloribus, prout beatus Augustinus secundo De Civitate Dei capitulo XXIIᵒ ⁶ ait de republica Romanorum ante suscepcionem fidei, quod non erat in vera iusticia et non erat viva moribus, sed erat picta coloribus. Non est enim vera iusticia, ut ipse ibidem dicit et ut est pluries repetitum, ubi non est rector et conditor Christus.

Igitur apud infideles non sunt imperia neque regna, quia, ut dicit Augustinus quarto De Civitate Dei capitulo IVᵒ:⁷ Remota itaque iusticia, quid sunt regna nisi magna latrocinia? Immo apud infideles non solum non sunt regna neque imperia, cum apud eos regna et imperia sint latrocinia; immo eciam apud eos non sunt aliqua iusta dominia, ut non sit aliquis infidelis iustus dominus sive iustus possessor domus sue vel agri sui vel vinee sue vel cuiuscumque rei sue; quia, ut supra probavimus, qui non vult subesse domino suo, dignum est, quod nihil subsit sub dominio suo.

Si ergo non es sub Deo, a quo habes omnia, dignum est, quod tibi subtrahantur omnia. Sed qui digne et iuste privandus est qualibet re, est indignus et iniustus possessor cuiuscumque rei. Et quia nonnisi per ecclesiam et sub ecclesia potest quis placere Deo et esse sub Deo et esse sub domino suo, non nisi per ecclesiam et sub ecclesia habet quisque dominium suum; et quia quod sis iustus dominus cuiuscumque rei, ab ecclesia et sub ecclesia habes, consequens est, quod tu et omnia tua sint sub dominio ecclesie collocata. Nullus itaque erit iustus dominus aliquarum rerum, nisi sui ipsius et omnium que habet recognoscat ecclesiam matrem et dominam.

Dicemus ergo, quod quecumque temporalia habet iuste potestas terrena, illa sunt sub ecclesia, non tamen econverso. Potest enim aliqua temporalia habere ecclesia, in quibus nullam iurisdictionem habet terrena potestas. Hiis tamen sic se habentibus vere dici potest, quod Hugo ait et quod iura tangunt, quod pia donacione fidelium vel ex largicione imperatorum et principum temporalia quedam concessa sunt ecclesiis possidenda. Dicemus enim, quod licet omnia temporalia, que sunt sub potestate terrena, sint sub ecclesia, quia potestas terrena et quisque dominus cuiuscumque rei temporalis non potest aliquid iuste possidere, nisi sub ecclesia et per ecclesiam: non tamen illa temporalia erunt eodem modo sub ecclesia et sub domino temporali.

Concedere enim cogimur, quod iste dominus temporalis per peccatum originale natus est filius ire, per peccatum actuale factus est filius ire; natus autem filius ire vel factus filius ire, quia est aversus a Deo et non est sub domino suo, iusticia exigit, ut nihil sit sub dominio suo: non ergo erit iustus dominus alicuius rei. Regeneratus ergo per ecclesiam a peccato originali et absolutus per eam a peccato actuali fit per ecclesiam iustus dominus rerum suarum; et quia iam est iustus dominus rerum suarum et factus est per ecclesiam, oportet, quod res sue sint sub eo tamquam sub iusto domino, et sint sub ecclesia, a qua habet iustum tale dominium. Sed aliter erunt sub ecclesia et aliter sub eo erunt, quia sub ecclesia erunt tamquam sub ea que habet dominium superius et primarium, quod dominium est principale et universale; sed erunt sub dominio temporali tamquam sub domino qui habet dominium inferius et secundarium, quod est immediatum et executorium.

Ex hoc autem dominio superiori et primario debentur ecclesie de omnibus temporalibus decime et oblaciones; ex dominio vero inferiori et secundario debentur potestatibus terrenis et temporalibus dominis de ipsis temporalibus rebus alie utilitates et alia emolumenta que proveniunt ex temporalibus rebus.

Ecclesia igitur, ut ecclesia est, secundum suum posse et secundum suum dominium habet in temporalibus rebus posse et dominium superius et primarium; secundum quod posse non habet iurisdictionem et executionem immediatam, et ideo ex hoc non dicitur temporalia possidere, ut hic de possessione loquimur. Cesar autem et dominus temporalis habet huiusmodi iurisdictionem et executionem. Ideo videmus potestates distinctas, videmus iura distincta, videmus gladios distinctos. Ista tamen distincio non facit, quod non sit potestas sub potestate, ius sub iure, gladius sub gladio; immo facit, quod hec sic se habeant, quia ex quo ius et dominium ecclesie est superius et primarium, ius autem et dominium Cesaris est inferius et secundarium, oportet, quod ius sit sub iure et dominium sub dominio.

Aliquod ergo ius, immo magnum ius et plus utile ius habet Cesar in temporalibus, quam habeat ecclesia, licet non habeat ita dominativum ius, sicut habet ecclesia. Habet tamen Cesar non solum utile ius, sed eciam potestativum et dominativum ius in temporalibus rebus, in civitatibus, castris et terris; habet enim in eis ius utile et dominium utile, prout ex eis recipit emolumenta et utilitates; habet eciam dominium potestativum, prout in eis exercet iusticiam et iudicium sanguinis. Istud autem dominium quod habet Cesar et dominus temporalis, sive sit dominium utile sive potestativum, non tollit dominium ecclesie, quod est superius et primarium. Ex quo dominio superiori et primario, quod habet ecclesia super temporalibus, omnes habentes temporalia sunt tributarii ecclesie, debentes ei decimas que de suis temporalibus possessionibus colliguntur. Istud autem dominium ecclesie est dominium magis dominativum et magis altum super ipsis temporalibus rebus, quam sit dominium, quod habet Cesar vel quod habet quicumque dominus temporalis, quia ex hoc dominio superiori et primario habet ecclesia a fidelibus et a possessionibus fidelium census sive tributum; a fidelibus quidem habet oblaciones, a possessionibus autem fidelium habet decimas, ut ex hoc ecclesia omnibus dominetur et omnium cognoscatur esse domina et magistra.

Revertamur ergo ad propositum et dicamus, quod in temporalibus suum ius habet ecclesia et suum ius habet Cesar, et utrumque ius est aliquo modo utile et aliquo modo potestativum. Nam ius utile, quod habet ecclesia in omnibus temporalibus, sunt decime, oblaciones et ea que de temporalibus debentur ecclesiis; ius autem utile, quod in temporalibus habet Cesar, sunt cetera emolumenta que ex temporalibus haberi possunt. Postquam enim ecclesie de temporalibus date sunt decime, tribute sunt oblaciones et exhibita sunt que debentur ecclesiis, tunc reliqua sunt Cesaris idest domini temporalis. Sic ergo datur ecclesie quod est ecclesie et redditur que sunt Cesaris Cesari.

Istud autem ius utile quod habet ecclesia super omnibus temporalibus, est longe excellencius, quam illud quod habet Cesar. Sicut enim dominus agri vel vinee recipit aliquid de agro vel de vinea pro censu et pro ostensione dominii, reliqua vero sunt operariorum, sic in signum universalis dominii recipit ecclesia decimas et oblaciones et ea que debentur ei de bonis fidelium, reliqua vero sunt ipsorum fidelium. Est ergo ius utile ecclesie, quod habet in bonis temporalibus, longe excellencius, quam sit ius Cesaris vel cuiuscumque domini temporalis.

Sic et ius potestativum quod habet in temporalibus ecclesia est longe excellencius, quam sit ius Cesaris, quia ex culpa vel ex causa potest ecclesia privare Cesarem sive potestatem terrenam suo dominio et suis temporalibus bonis: quod non esset, nisi in ipsis temporalibus bonis haberet ecclesia excellens dominium, non solum utile, sed potestativum. Cesar autem vel potestas terrena, cuius est gladium materialem portare, habet ius potestativum in temporalibus, ut in civitatibus, castris vel agris et vineis et aliis quibuscumque terris, quia forefacientes iudicat et punit. Longe ergo excellencius dominium potestativum habet ecclesia, quam Cesar vel quam potestas terrena, quia potestas terrena solum in laicos potest animadvertere, ecclesia autem in omnes; quia in ipsam potestatem terrenam quantumcumque altam ex culpa vel ex causa potest animadvertere et privare eam suis temporalibus bonis: quod non esset, nisi temporalia et possidentes temporalia essent sub ecclesia.

Non dicimus ergo, quod nullum dominium utile habeat Cesar in temporalibus, sed excellencius est dominium utile quod habet ecclesia, quam illud quod habet Cesar; immo ius quod habet Cesar debet ordinari ad ius ecclesie. Sic eciam non dicimus, quod nullum dominium potestativum et in personis hominum et in rebus temporalibus habeat Cesar. Sed dicimus, quod dominium potestativum quod habet ecclesia est longe excellencius, quam illud quod habet Cesar, quia potest ecclesia in personam Cesaris et in bona temporalia ipsius animadvertere; personam quidem Cesaris potest per censuram ecclesiasticam cohercere, bona quidem temporalia Cesaris potest in alterius dominium transferre. Immo dominium potestativum, quod habet Cesar, et eciam materialis gladius, quo utitur Cesar, est pro ecclesia et ad nutum ecclesie exercendus; licet enim ipsa ecclesia non utatur per se ipsam gladio materiali, animadvertit tamen in alios secundum materialem gladium, prout huiusmodi gladius, etsi non ab ecclesia, tamen est pro ecclesia et ad nutum ecclesie exercendus.

Aliquod ergo ius, immo magnum ius habet Cesar sive dominus secularis in rebus temporalibus, quo iure sine culpa et causa minime est privandus. Et quia in temporalibus habet aliquod ius Cesar utile et aliquod ius potestativum, illud ius quod habet, potest donare ecclesie. Potest quidem donare unum ius sine alio vel unum ius cum alio. Potest autem donare unum sine alio, quia potest donare ius utile sine iure potestativo, ut potest rex vel princeps donare nemus vel agrum quantum ad ius utile, retento sibi iure potestativo; ita quod ecclesia illa sic habebit utilitatem et emolumentum de illo nemore vel agro, quod si quis forefaceret in illo nemore vel in illo agro, punicio forefacientis non spectabit ad illam ecclesiam, sed ad dominum secularem. Potest eciam Cesar sive dominus secularis dare unum ius cum alio, videlicet quod totum spectet ad ecclesiam, tam ius utile quam potestativum; sed dato quidem quod ecclesia habeat ius potestativum, tamen quantum ad ius potestativum, quod est iudicium sanguinis, numquam exercebit ecclesia per se ipsam, sed per laicam personam. Rursus istud ius quod habet Cesar, sive sit utile sive potestativum, potest donare ecclesie vel simpliciter vel sub condicione, quia quilibet in re sua potest condicionem quam vult apponere.

Propter quod patefactum est, quod querebatur in rubrica capituli, quia ecclesia sic habet plenitudinem potestatis et sic habet super omnibus, etiam super bonis temporalibus ius universale superius et primarium, quod tamen Cesar non destituitur iure suo. Potest ergo ecclesia habere talem plenitudinem potestatis, et tamen possidebit res temporales pia devocione fidelium et largicione principum, si ipsi fideles dent ecclesie ius quod habent in temporalibus, et ipsi principes iura temporalium ecclesiis largiantur. Ad hec autem probanda valent dicta Hugonis libro IIᵒ, parte IIᵃ, capitulo penultimo.⁸

Ex hoc autem apparere potest, quod nulla temporalia sunt sub Cesare que non sint sub ecclesia, quia a iure superiori et primario quod habet ecclesia super temporalibus nequaquam cadere potest. Et si aliquis summus pontifex aliquod tale ius donaret, successor suus hoc revocare posset, cum hoc non possit per superiorem confirmari, quoniam papa nullum habet superiorem; et posset hoc successor revocare, quia par in parem non habet imperium. Sed ecclesia potest habere aliqua temporalia, in quibus nullum ius habebit Cesar, quia poterit Cesar totum ius, quod habet in temporalibus illis, dare ecclesie et poterit hoc per papam confirmari, ita quod succedens Cesar vel succedens imperator vel succedens quicumque dominus secularis hoc revocare non poterit, quia tunc Cesar vel quicumque dominus secularis ageret ultra suam speciem, si rem confirmatam per papam, qui est supremus dominus, revocaret.