De Ecclesiastica Potestate

Narravimus quidem in Vᵒ et in VIᵒ capitulo casus sumptos ex parte rerum temporalium in quibus se de temporalibus ecclesia intromittit; in VIIᵒ vero capitulo enarravimus huiusmodi casus sumptos ex parte potestatis terrene; sed in hoc VIIIᵒ capitulo volumus tales enumerare casus sumptos ex parte potestatis ecclesiastice. Propter quod sciendum, quod extr. Qui filii sint legitimi in capitulo Per venerabilem¹ circa hanc materiam, videlicet quando ecclesia exerceat iurisdictionem temporalem, quasi tria tanguntur: primo quod hoc facit casualiter et certis causis inspectis, secundo quod hoc facit in difficilibus, tercio quod hoc facit in ambiguis. Sed de difficilibus et ambiguis habemus Deuteronomii XVIIᵒ,² ubi dicitur: Si difficile et ambiguum apud [te] iudicium esse prospexeris inter sanguinem et sanguinem, causam et causam, lepram et lepram, et iudicium intra portas tuas videris variari, surge etc. Recurrebatur enim tunc ad summum sacerdotem, et qui superbiens nolebat obedire imperio sacerdotis, moriebatur idest occidebatur homo ille. A iudicibus ergo qui sedebant circa portas civitatum in ambiguis et difficilibus recurrebatur ad summum sacerdotem, ut habetur in Deuteronomio; unde et Magister in Historiis illud capitulum Deuteronomii in quo de hoc agitur intitulat: De appellatione fienda ad summum sacerdotem³

Et licet illa tria tacta in capitulo Per venerabilem, videlicet quod certis causis inspectis et in difficilibus et ambiguis iurisdictionem temporalem exercet ecclesia, possent ad unum et idem trahi, ut ille certe cause inspiciende essent cause difficiles, et quia essent difficiles, ideo essent ambigue, quia difficultatem sequitur ambiguitas, ut in difficilibus alii alia opinentur, possumus tamen, si volumus, quemlibet illorum casuum per se adaptare, et dicere esse tres casus sumptos ex parte potestatis ecclesiasticae in quibus ecclesia iurisdictionem temporalem exercet.

Primo in casibus inopinatis et particularibus, qui quasi possunt dici extra leges, in quibus ex certis causis et casualiter de temporalibus se ecclesia intromittit; secundo hoc facit in casibus difficilibus; tercio in casibus ambiguis; qui omnes casus sumuntur ex ipsa plenitudine potestatis que in ecclesia residet. Ex qua plenitudine potestatis ista ecclesia tripliciter se habet ad leges et ad iura: primo quia eius est leges condere, secundo quia ad eam spectat leges conditas populis fidelibus dare, tercio quia ad eam pertinet leges primo conditas et postea gentibus datas exponere et interpretari. Ideo dicitur in Deuteronomio:⁴ Cum videris verba iudicum variari, surge, accede ad locum quem elegerit dominus Deus tuus etc. Innuitur enim ibi, quod quando variantur verba iudicum, et per consequens quando variatur iudicium, quia unus iudex iudicat unum et alius iudicat aliud, tunc debemus accedere ad locum quem elegit dominus et debemus habere recursum ad summum sacerdotem.

Possumus autem dicere, quod propter tria consueverunt variari verba iudicum vel consueverunt variari iudicia iudicantium. Primo quando contingunt aliqua que sunt quasi extra leges; nam cum leges sunt quedam regule agibilium, secundum quas regulas debemus alia metiri et disponere, cum contingunt aliqua que sunt extra leges vel que non continentur sub legibus, tunc variatur iudicium iudicantium, et diversi diversimode iudicabunt: variantur ergo iudicia iudicancium, cum contingunt aliqua que sunt extra leges.

Secundo variantur, cum contingunt aliqua in quibus difficile est observare leges. Nam possunt aliquando contingere aliqua, que etsi non sunt extra leges, sed continentur in legibus, illa forte tangunt magnos reges et magnos principes; et ideo difficile est in eis observare leges, quia propter civilem potenciam quam habent reges et principes, quilibet timet dicere aliqua contra eos. In talibus ergo et si non racione ignorancie, racione tamen timoris, ut quia difficile est tunc observare leges, variabuntur iudicia iudicancium, et racione timoris varii varia iudicabunt.

Tercio consueverunt variari iudicia iudicancium racione ambiguitatis, ut cum contingunt aliqua, que, etsi non sunt extra leges, etsi non est difficile in eis observare leges, tamen forte de illis ambigue loquuntur leges.

Primus itaque modus, quod non omnia contineant leges, pertinet ad legum condicionem, quia tales sunt condite leges, quod non omnia continentur sub legibus. Secundus autem modus, quando contingunt aliqua in quibus difficile est observare leges, pertinet ad legum dacionem, quia leges non solum sunt date parvis, sed eciam sunt date magnis iuxta illud:⁵ Ita magnum iudicabit ut parvum. Et quia leges aliquando tangunt magnos viros, propter hoc homines formidant et timent, ideo difficile est tunc observare leges. Tercius quidem modus, quando contingunt aliqua de quibus ambigue loquuntur leges, pertinet ad legum interpretacionem, quia tunc oportet interpretari leges. Et quia cuius est leges condere, eius est leges dare et eius est leges datas interpretari, si iudicia iudicum variantur, sive hoc sit ex condicione legum, quia contingunt aliqua que sunt extra leges, sive sit ex dacione legum, ut quia contingunt aliqua in quibus difficile est observare leges, sive hoc sit ex interpretacione legum, ut quia contingunt aliqua in quibus ambigue loquuntur leges, totum ad summum pontificem pertinebit.

Sed dices, quod et imperatorum est leges condere et leges conditas dare et leges datas interpretari. Ut supra diximus gladius est sub gladio et principatus sub principatu, et ideo si ad principes spectat leges condere, quia quod principi placuit, legis vigorem habet,⁶ cum principatus principatui famulatur, oportet quod leges legibus famulentur. Ideo Gregorius Nazianzenus, et habetur distinccione Xᵃ. capitulo Suscipitis,⁷ loquens imperatoribus Constantinopolitanis ait: Lex Christi sacerdotali nos subicit potestati; dedit enim nobis potestatem, dedit principatum multo perfecciorem principatibus nostris, quod si non recipiatur eius auctoritas, racio tamen non poterit habere repulsam. Nam racionabile est, quod terra subiciatur celo et quod caro spiritui famuletur. Principatus quidem ecclesiasticus est spiritualis et celestis, secularis autem principatus carnalis et terrenus dici potest.

Dicamus ergo, quod verba que tanguntur in illa decretali Per venerabilem, videlicet quod iurisdictionem temporalem exercet ecclesia casualiter et certis causis inspectis, et quod exercet huiusmodi iurisdictionem in difficilibus et in ambiguis, possunt quasi ad unum et idem trahi, ut dicamus, quod illud casuale et illas certas causas inspicere est, cum occurrat aliquid difficile; et si est difficile, erit ambiguum, quia in difficilibus consueverunt homines dubitare. Vel possumus dicere, quod non confuse et indistincte sunt illa verba accipienda, sed quodlibet est per se ponderandum, quia aliud est temporalem iurisdictionem exercere casualiter et certis causis inspectis, quod tangit legum condicionem; et aliud est hoc agere in difficilibus, quod potest pertinere ad legum dacionem; et aliud est hoc facere in ambiguis, quod pertinet ad legum interpretationem. Et secundum hoc omnia prefata verba non trahuntur ad unum et idem, sed sunt tria quedam per se distincta. Immo si volumus, dicere possumus, quod prefata verba non solum sunt tria quedam per se distincta, sed eciam sunt quatuor quedam per se distincta. Dicemus enim, quod aliud est temporalem iurisdictionem exercere casualiter, et aliud certis causis inspectis, et aliud in difficilibus, et aliud in ambiguis. Utrum autem omnia hec intellexerit qui illam decretalem condidit, nihil ad nos. Sufficit autem nobis, quod omnia hec vera sint, et si vera sint, quod proficua sint.

Prosequamur ergo nostrum propositum et dicamus, quod quia ad summum pontificem spectat leges condere, quia et si alii leges condunt, oportet, quod ille leges istis legibus famulentur, ideo ad eum spectabit exercere temporalem iurisdictionem casualiter et certis causis inspectis, quod accidit, ut patet per habita, cum aliqua contingunt que sunt extra leges. Esse autem aliqua extra leges dupliciter contingit: vel quia de illis non se intromiserunt leges et non tractaverunt de eis sufficienter leges, vel quia in illis non sunt observande leges. Si ergo ecclesia volet, sic se habentibus condicionibus, temporalem iurisdictionem exercebit, quia inopinatos casus decidere ad principem pertinebit, ergo ad ecclesiam, de qua potest exponi, quod dicitur Danielis VIIᵒ r:⁸ Omnes reges servient ei. Ecclesia igitur temporalem iurisdictionem casualiter exercebit, cum contingunt aliqui casus qui sunt extra leges, quia non sunt sufficienter determinati per leges.

Secundo exercebit hoc non solum casualiter, cum contingunt aliqua que non sunt sufficienter determinata per leges, sed eciam certis causis inspectis, cum contingunt aliqua, que, etsi sunt determinata per leges, non tamen in illis sunt observande leges. Nam secundum dicta sapientum leges indigent lege, et leges dicunt universaliter, quod non est universaliter. Non enim semper et in omni casu et universaliter sunt observande leges, sed possunt contingere aliqua, in quibus sunt plicande leges; sed hoc ad solum principem pertinebit, cuius est non solum secundum leges, sed eciam de legibus iudicare. Unde Augustinus in De Vera Religione⁹ ait, quod in istis temporalibus legibus, cum huiusmodi leges fuerint institute atque firmate, non licebit iudici iudicare de ipsis, sed secundum ipsas. Ad iudices ergo et ad homines communiter non spectat iudicare de legibus, sed secundum leges; sed ad ipsum conditorem legum spectabit non solum iudicare secundum leges, sed eciam iudicare de legibus.

Ergo ipsa condicio legum remittit temporalem iurisdictionem ad summum pontificem, vel casualiter, cum contingunt aliqui casus qui non sunt sufficienter determinati per leges; vel legum condicio remittit huiusmodi iurisdictionem ad summum principantem non solum casualiter, sed facit hoc certis causis inspectis, cum contingunt aliqua in quibus propter certas causas non sunt observande leges. Ergo si sunt casus extra leges qui non sunt determinati per leges, vel quia certis causis inspectis non sunt in eis observande leges, qui casus pertinent ad legum condicionem; vel si sunt casus in quibus difficile est observare leges quantum ad legum dacionem; vel si sunt casus in quibus ambigue loquuntur leges, quod spectat ad legum interpretationem, iurisdictionem exercebit ecclesia temporal; que omnia fundantur super plenitudine potestatis, quam apud ecclesiam dicimus residere.

Complete itaque narrati sunt decem casus in quibus ecclesia iurisdictionem exercet temporalem: quorum tres sumuntur ex parte rerum temporalium, quatuor ex parte potestatis terrene et tres ex parte potestatis ecclesiastice. Aliqui tamen istorum casuum, ut diximus, sunt pregnantes. Nam qui sunt pregnantes de casibus dictis in aliis capitulis supra tetigimus; in hoc autem capitulo pregnans est casus primus, videlicet cum dicimus, quod ecclesia temporalem iurisdictionem exercet casualiter et certis causis inspectis: nam aliud est, ut diximus, exercere temporalem iurisdictionem casualiter, cum aliqui casus emergunt qui non sunt sufficienter determinati per leges, et aliud cum aliqui casus emergunt, in quibus, certis causis inspectis, non sunt observande leges.

Omnes tamen hii casus, in quibus dicimus quod ecclesia potest temporalem iurisdictionem exercere, undecumque illi casus sumantur, non sunt referendi ad posse ecclesie simpliciter et absolutum, quia, ut patebit in ultimo capitulo, huiusmodi posse est sine pondere, numero et mensura, sed referendi sunt ad posse ecclesie, ut est quibusdam regulis regulatum. Nam licet summus sacerdos sit animal sine capistro et freno et sit homo supra positivas leges, ipse tamen debet sibi imponere capistrum et frenum et vivere secundum conditas leges, et nisi casus emergant et certe cause requirant, debet observare conditas leges; nam et leges quas ipse condidit observare debet, quia, ut in alia sciencia traditur, legis positivus est legis observativus.