De Ecclesiastica Potestate

Necessitas autem huius capituli secundi oritur ex eo, quod dicitur extra. De iudiciis, capitulo Novit,¹ quod summus pontifex iurisdictionem regum perturbare aut minuere non intendit. Cum enim perturbacio et diminucio in iniuriam sonent, quia nulli facit iniuriam qui utitur iure suo,² ecclesia itaque, que est omnium rerum temporalium domina, nec perturbat nec diminuit iurisdictionem alicuius, si suo iure utens de ipsis temporalibus iudicat. Oritur eciam necessitas huius capituli ex eo, quod dicitur extra. Qui filii sint legitimi, capitulo Causam,³ ubi dicitur, quod ad regem scilicet Anglorum, non ad ecclesiam pertinet de talibus possessionibus iudicare; et capitulo Lator⁴ dicitur, quod seculari domino, sub cuius iudicio de hereditate causa vertitur, intimet esse huiusmodi causam, qui causam super hereditate audiat et decidat. Si enim ecclesia super temporalibus habet universale dominium, ad ipsam spectabit de possessionibus iudicare plus, quam ad reges, nec debet velle ecclesia, ut videtur, quod sub seculari domino causa de hereditate iudicetur vel decidatur, cum hoc possit per ecclesiasticum iudicem iudicari.

Sciendum ergo, quod hic volumus profundius ingredi et ostendere ex hiis que videmus in naturalibus agentibus, quomodo summus pontifex debeat se de iudicio temporalium intromittere, et quomodo hoc debeat secularibus dominis dimittere et eorum iurisdictionem minime perturbare. Sic enim videmus in naturalibus, quod aliqua fiunt secundum communem legem gubernacionis rerum, aliqua vero secundum divinam dispensacionem et Dei providenciam specialem. Duplici ergo lege gubernatur mundus a Deo, communi et speciali. Secundum quidem communem legem gubernacionis mundi potest Deus assimilari mari vel eciam soli, et potest assimilari cuidam universali agenti. Quod universale agens omnibus rebus suas virtutes tribuit et nullam rem in sua accione impedit, sed omnes res proprios cursus agere sinit. Potest itaque Deus, qui communi lege gubernat mundum, assimilari mari, ad quod si diversa vasa portentur, ipsum quidem mare cuilibet vasi se totum exhibebit, sed nullum vas ipsum totum capiet;⁵ accipiet tamen de aqua maris plus unum vas quam aliud, prout unum est maius alio, sed nullum vas poterit de mari conqueri, quia tantum de aqua maris accipiet, quantum de ea poterit capere. Igitur secundum hunc modum loquendi mare se habebit uniformiter ad omnia, quia cuilibet se totum exhibebit; sed omnia non se habebunt uniformiter ad ipsum, quia aliqua vasa plus, aliqua minus de eius aqua capient.

Sic et Deus est quidam fons et quoddam mare virtutis et potencie, a quo mari omnes virtutes et omnes potencie quasi quidam rivuli derivantur. Huiusmodi enim mare vel huiusmodi fons cuilibet rivulo se totum offert et ad omnes rivulos se habet eodem modo. Ipsi tamen rivuli plus et minus suscipiunt de aqua huiusmodi fontis, secundum quod sunt maiores vel minores. Isti autem rivuli maiores vel minores derivati ab hoc fonte sunt virtutes vel potencie ipsarum creaturarum; quarum quedam sunt maiores, quedam minores. Et si vellemus hos rivulos et has virtutes creaturarum secundum diversos gradus distinguere, distingueremus eas, sicut distinguimus ipsas creaturas. Quia quedam creature sunt intellectuales, ut angeli et eciam homines; quedam autem sunt sensibiles, ut animalia; quedam autem sunt vegetabiles, ut plante; quedam sunt inanimate, ut lapides et metalla et cetera huiusmodi.

Fantastica ergo erat opinio Platonis, qui secundum diversos gradus rerum posuit diversas ydeas, quas vocabat deos; qui dii influebant in res alias, ut erat ydea lapidis et ydea animalium et sic de ydeis aliis. Non sunt enim plures dii, nec sunt plura huiusmodi maria: unus est enim Deus, unum est huiusmodi mare, quod se totum offert cuilibet creature; sed nulla creatura ipsum totum capit, sed quelibet secundum suum modum capit de influencia eius, quantum potest capere, ut intellectualia capiunt illam influenciam intellectualiter, sensibilia sensibiliter, vegetabilia vegetabiliter. Ipse ergo Deus ubique totus est, sed nulla res ipsum capit, ut dicit Augustinus primo Confessionum, circa principia.⁶

Non est ergo vera opinio Platonis, qui secundum diversas perfecciones et virtutes rerum posuit varias ydeas, et per consequens posuit plures deos, quia ydeas illas vocabat deos. Non est quidem alius Deus a quo est esse vivum, et alius a quo est esse intellectuale, et alius a quo est esse rationale, et alius a quo est esse sensibile; sed unus est Deus, a quo sunt omnia ista. Unde Dionysius quinto De Divinis Nominibus⁷ improbens opinionem Platonicorum ait, quod non est aliud esse existens, aliud esse vitam, aliud sapienciam, neque ponimus multas causas, scilicet primas; sed omnia hec sunt processus unius Dei, et omnia hec sunt manifestativa unius Dei prudencie.

Falsa est ergo opinio Platoniorum, qui secundum diversas perfecciones posuerunt plures deos; falsa est eciam opinio Manicheorum, qui, prout videbant in rebus bonum et malum, duo principia et duos deos inducebantur asserere. Unus est enim Deus, quem imitantes dicimur boni, a quo deviantes dicimur mali, sicut supra tetigimus; unum est signum, quod percucientes sagittamus bene, a quo deviantes sagittamus male. Et sicut in gubernacione tocius mundi unus est Deus, qui, prout secundum communem legem mundum gubernat, potest dici quoddam mare, ex quo omnia vasa replentur, a quo omnia flumina fluunt et in quod omnia flumina ordinentur. Quod mare secundum communem legem se habet uniformiter ad omnia, quia cuilibet se totum exhibet; sed omnia non se habent uniformiter ad ipsum. Sic et Deus est quoddam mare perfeccionum, in quo sunt perfecciones omnes, iuxta illud quod habetur in quinto Metaphysice,⁸ quod est quoddam perfectum, in quo congregantur perfecciones omnium generum: sic est quoddam mare potenciarum et virtutum, quia est in eo omnis potencia et omnis virtus. Unde et omnes alie virtutes sunt pendentes per virtutem primam et sunt derivate a virtute prima. Ideo dicitur in decima sexta proposicione De Causis,⁹ quod omnes virtutes sunt pendentes per infinitum primum, quod est virtus virtutum. Sunt ergo diversa genera virtutum et potenciarum, quia aliquae sunt intellectuales, aliquae sensibiles, aliquae celestes, aliquae terrene; sed omnia hec non a pluribus fontibus nec a pluribus primis principiis, sed ab uno fonte et ab uno primo principio derivantur.

Hiis itaque prelibatis adaptemus hoc ad propositum et dicamus, quod sicut in gubernacione tocius mundi unus est fons, unus est Deus, in quo est omnis potencia, a quo omnes alie potencie derivantur, et in quo omnes potencie reducuntur, sic et in gubernacione hominum et in tota ecclesia militante oportet, quod unus sit fons, unum sit caput in quo sit plenitudo potestatis, in quo sit omnis potencia quasi super corpus mysticum sive super ipsam ecclesiam, apud quem sit uterque gladius, quia aliter non esset in eo omnis potencia. Ab hoc autem fonte omnes alie potencie derivantur; in hunc autem fontem omnes alie potencie reducuntur; iste autem fons prout secundum legem communem totam ecclesiam rigat et inebriat, se habet uniformiter ad omnia, quia modo ordinato, secundum quod requirit gubernacio ecclesie, cuilibet se totum exhibet; sed nullus ipsum totum capit, quia in nullo est tanta potencia, quanta est in ipso.

Sed licet iste fons secundum communem legem se habeat uniformiter ad omnia, quia omnia in suo ordine conservat, omnia in suo statu protegit, ipsa tamen omnia non se habent uniformiter ad ipsum, quia de eius influencia et de eius potencia aliqua plus capiunt, aliqua vero minus. Secundum quod sunt aliqui principatus maiores, aliqui vero minores, sive principatus illi sint ecclesiastici sive terreni, quia principatus omnes tam ecclesiastici quam terreni ab hoc fonte derivantur, per influenciam huius fontis debent suam recognoscere potestatem. Sicut ergo censendum est de Deo, prout secundum legem communem gubernat totum mundum, sic eciam censendum est de vicario Dei, prout secundum communem legem totam ecclesiam gubernat et inebriat et rigat; quia secundum hoc assimilari potest cuidam mari vel cuidam fonti, a quo sunt omnes alii rivuli et omnes alie potencie, qui se totum cuilibet exhibet, sed nulla res ipsum totum capit. Hoc mare vel hic fons, prout secundum legem communem gubernat ecclesiam, se habet uniformiter ad omnia, sed omnia non se habent uniformiter ad ipsum.

Sed forte dices, quod ab hoc fonte non derivatur omnis potencia, quia non omnes principes vel non omnes reges potenciam quam habent, recognoscunt ab ipso. Quia prius fuit regia potestas, quam esset ecclesia, quia ecclesia formata fuit ex latere Christi pendentis in cruce: nam ex passione Christi habet ecclesia plenitudinem sui vigoris, ex cuius latere fluxerunt ecclesie sacramenta, ut dicit glossa ad Romanos Vᵒ.¹⁰ Sed antequam Christus pateretur, erat potestas regia: ante enim quam nasceretur Christus, exiit edictum a Cesare Augusto, ut describeretur universus orbis, et ibant singuli ut profiterentur in suam civitatem, et cum iret Ioseph cum Maria desponsata sibi uxore pregnante, ut profiteretur, in suam civitatem, tunc impleti sunt dies pariendi, et peperit Christum filium suum primogenitum.¹¹ Prius itaque fuit Cesar Augustus non solum, quam Christus pateretur, vel eciam priusquam formaretur ecclesia, sed eciam fuit prius, quam Christus nasceretur.

Dicemus ergo, quod si loquimur de sacerdocio simpliciter, prius fuit tempore et dignitate sacerdocium, quam esset regnum. Sed si per sacerdocium ecclesiam intelligimus et ecclesiam et sacerdocium non in quocumque tempore vel in quocumque statu, sed sub lege nova vel sub lege gracie: secundum quem modum, quamvis ante sacerdocium simpliciter non esset regnum, fuit tamen ante sacerdocium in lege nova. Sed licet sic sit, adveniente tamen lege nova et ex latere Christi formata ecclesia, quia ex hoc ecclesia facta est catholica, idest universalis domina, nulli fuerunt de cetero reges vel principes, qui non fuerint per ecclesiam reges vel non fuerint per eam digni et veri reges, vel non fuerint per ipsam simpliciter et sine diminucione reges.

Dicuntur autem vel dici possunt reges vel principes fieri vel esse per ecclesiam tales, quando ab ipsa ecclesia vel auctoritate eius iste deponitur et ille constituitur, sicut ipsum imperium transtulit ecclesia de oriente in occidente, vel sicut alios principes deponit vel auctoritate sua fuerunt depositi et eadem auctoritate fuerunt alii instituti. Igitur qui sic sunt instituti, debent dici esse reges vel esse principes per ecclesiam, cum antea non essent tales nec deberent esse tales, et postea auctoritate ecclesie facti sunt tales. Nec refert, utrum iste vel eius genitor vel avus vel proavus per ecclesiam factus sit talis, si ad eum per hereditatem perveniat principatus; quia, si consideratur radix et primus parens qui per ecclesiam factus est talis, consequens est, quod iste qui iure hereditario obtinuit principatum, quod ipse eciam per ecclesiam factus sit talis. Multi ergo per ecclesiam facti sunt principes; sed si non omnes facti sunt per ecclesiam principes sive reges, omnes tamen per ecclesiam facti sunt veri et digni tales, quia, ut diximus, apud infideles nec est proprie imperium neque regnum. Quicumque enim est filius ire et non est sub Deo secundum veritatem, nihil est sub eo. Unde et Augustinus,¹² ut supra tetigimus, vult, quod nulla sit respublica nec ibi sit vera iusticia, cuius non est conditor et rector Christus; sed sine vera iusticia regna et imperia, ut per eundem Augustinum¹³ tetigimus, regna sunt magna latrocinia. Et quia quilibet nascitur natura filius ire, et quilibet per quodlibet peccatum mortale fit filius ire, ideo nullus princeps erit dignus et verus princeps, nisi sit per ecclesiam regeneratus spiritualiter, et si incidat in peccatum mortale, nisi sit per ecclesiam absolutus sacramentaliter.

Tercio reges et principes dicuntur per ecclesiam esse simpliciter et sine diminucione tales, si sint per ecclesiam benedicti vel uncti. Quia in regibus et principibus unctis qui iure hereditario succedunt in regnum sive in principatum, hoc facit vel hoc videtur facere in eis ius hereditatis, quod facit in prelatis ecclesiasticis ius electionis; et quia electi secundum ecclesiasticam prelaturam non dicuntur simpliciter tales, donec sint per superiorem prelatum confirmati, sic et reges et principes qui inunguntur per prelatum ecclesiasticum, ipsa benediccio et ipsa unccio est quasi quedam ecclesie approbacio, quia per huiusmodi unccionem quasi consecratur Deo, ut ex tunc totus debeat esse divinus, totus se debeat pro ecclesia exponere, ut ex tunc simpliciter sine diminucione sit rex et debeat dici rex.

Tripliciter ergo dicuntur aliqui facti reges per ecclesiam, vel quia sunt per ecclesiam instituti, vel quia sunt per eam regenerati et absoluti, vel tercio, quia sunt per ecclesiam uncti et benedicti. Advertendum tamen, quod si non omnes reges et principes omnibus hiis tribus modis sunt vel fuerunt tales per ecclesiam, saltem tamen quantum ad secundum modum, prout per ecclesiam spiritualiter regeneratus et sacramentaliter absolutus fit quis verus et dignus rex, nullus est qui non debeat suum regnum recognoscere ab ecclesia, per quam iuste regnat, et sine qua iuste regnare non posset. Bene itaque dictum est, quod Deus in regimine tocius mundi et vicarius Dei sub Deo quantum ad regimen fidelium est quidam fons et quoddam mare virtutis et potencie, a quo omnes alie potencie derivantur, et in quod omnes reducuntur et ordinantur. Qui Dei vicarius, prout secundum communem legem ecclesiam gubernat et regit, se habet uniformiter ad omnia, quia quoslibet sinitsuos cursus peragere et nullum vult in suo officio impedire.

Habito quomodo Deus, prout secundum communem legem gubernat mundum, assimilatur mari et adaptato hoc ad summum pontificem, volumus ostendere, quomodo secundum huiusmodi gubernandi modum assimilatur soli. Secundum quem modum loquitur Dionysius quarto De Divinis Nominibus,¹⁴ dicens quod sicut sol non raciocrinans aut preeligens, sed per se ipsum illuminat omnia et facit ea participare lumine ipsius secundum propriam racionem valencia, ita quod est bonum super solem, sicut super obscuram imaginem, per ipsam essenciam suam omnibus existentibus proporcionaliter immittit tocius bonitatis radios. Dicitur enim sol obscura imago Dei, quia omnia corporalia non ita clare Deum representant, sicut spiritualia. Dicitur enim Deus non racioninando, non preeligendo, immittere in omnia existencia sue bonitatis radios: quod verum est, prout regit universum secundum communem legem. Secundum quem modum uniformiter se habet ad omnia, quia omnia in suo esse conservat, omnia secundum suam virtutem dirigit, nullum in sua accione impedit. Secundum eciam istum modum summus pontifex est quasi quidam sol, qui prout secundum legem communem gubernat ecclesiam et ad omnia uniformiter se habet, quia omnia in suo statu conservat, omnia secundum suum statum promovet, nullum in suo officio impedit.

Tercio modo Deus in gubernacione mundi, prout secundum legem communem gubernat ipsum, assimilatur cuidam agenti universali, qui omnibus rebus suas virtutes tribuit, nullam rem in sua accione impedit, sed omnes res suos cursus proprios agere sinit. Et secundum hunc modum loquitur Augustinus de Deo VIIᵒ. De Civitate Dei cap. XXXᵒ i,¹⁵ ubi ait, quod illum Deum colimus qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi inicia finesque constituit, quia rerum causas novit atque disponit, qui vim seminum condidit; et subdit, quia sic itaque administrat omnia que creavit, ut eciam ipsa proprios exercere et agere motus sinat. Ipse ergo Deus omnium causas disponit et omnibus seminibus vim condidit, quia omnibus creaturis propriam virtutem dedit. Ipse eciam secundum communem legem sic omnia administrat, ut nullas res impediat, sed eas proprios cursus agere permittat.

Et sicut Deus hoc agit in regimine omnium creaturarum, ita summus pontifex, Dei vicarius, hoc agit in gubernacione ecclesie et in regimine fidelium. Quando ergo queritur: cum ecclesia super temporalibus habeat universale dominium, quomodo intelligendum est, quod summus pontifex non vult iurisdictionem regum perturbare, ut habetur extra. De iudiciis, capitulo Novit,¹⁶ et quomodo intelligendum est, quod non spectat ad ecclesiam de possessionibus se intromittere, sed hoc spectat ad reges, ut habetur extra. Qui filii sint legitimi, capitulo Causam¹⁷ et eciam capitulo Lator,¹⁸ ubi questio de hereditate remittitur ad dominum secularem, dicemus, ut patet per habita, quod sicut Deus secundum duplicem legem gubernat mundum. Videlicet secundum legem communem, secundum quam se habet ut mare, ad quod quodlibet vas accedens plenum redit, se habet eciam ut sol, qui quantum est, de se in omnes emittit suos radios bonitatis, se habet et tercio ut universale agens, qui sic dat virtutes rebus et sic administrat omnes res, ut eas proprios motus agere sinat. Si ergo hanc communem legem quam tenet Deus in gubernacione tocius mundi ad summum pontificem in gubernacione hominum quantum ad temporalia volumus adaptare, ut ipse sit sicut mare, quod se offert ad implenda omnia vasa, quod sit sicut sol, qui immittit in omnia radios sue lucis, quod sit sicut universale agens, quod omnes res et omnes secundas causas suos motus agere sinat, patet, quod de temporalibus, quorum cura spectat ad potestates terrenas, summus pontifex non se intromittet, quia hoc faciens non impleret potestates terrenas, sed magis eas evacuaret, retraheret ab eis radios sue potencie, non sineret eas agere proprios motus et proprios cursus.

Secundum ergo legem communem non intromittet se papa de temporalibus; sed secundum specialem legem, ut quia illa temporalia specialiter sunt data ecclesie, vel quia in litigio ipsorum temporalium aliquid est annexum, quod specialiter ad ecclesiam pertinet, vel aliis pluribus casibus de quibus in sequenti capitulo volumus plenius pertractare, de temporalibus se ecclesia intromittet. Non est ergo ex impotencia pape, quod non possit de omnibus temporalibus se intromittere; sed quia nisi aliud speciale in talibus occurrat, decet summum pontificem secundum communem legem ad temporalia se habere. Secundum quam communem legem permittet reges et principes seculares in temporalibus rebus suos motus peragere; quod non sic est de spiritualibus rebus, ut in sequentibus ostendetur.

Ex hoc autem potest patere solucio eius, quod dicebatur in primo capitulo, quod non est de rigore iuris, quod a civili iudice appelletur ad papam. Dicemus enim ad hanc questionem, quod propter soluciones in primo capitulo datas erit hec una solucio, quod non est de rigore iuris, quod a civili iudice appelletur ad papam, prout in gubernandis temporalibus se gerit summus pontifex. Secundum communem legem erit tamen hoc, vel esse poterit de iuris rigore, prout in ipsis temporalibus consideratur aliquid spirituale. Nam sicut Deus habet universale dominium in omnibus rebus naturalibus, secundum quod dominium facere posset, quod ignis non combureret et aqua non madefaceret; ipse tamen secundum communem legem mundum gubernat, et nisi adsit aliquid spirituale, permittit res suos cursus peragere, non prohibendo ignem a sua combustione nec aquam a sua madefaccione: sic summus pontifex, Dei vicarius, suo modo habet universale dominium super temporalibus, sed volens se habere in illud secundum communem legem, nisi sit ibi aliquid spirituale, decens est, quod permittat terrenas potestates, quibus commissa sunt temporalia, suos cursus peragere et sua iudicia exercere.