De Ecclesiastica Potestate

Ait enim apostolus secunda ad Corinthios XIᵒ:¹ Et si imperitus sermone, non tamen scientia. Que verba referri possunt ad id quod dicitur prima ad Corinthios IIᵒ:² Et cum venissem ad vos, fratres, veni non in sublimitate sermonis. Nam scientia philosophorum est in sublimitate sermonis et in sapientia verbi. Ipsi quidem per verba ampulosa suam scientiam protulerunt, ut non minus, immo magis refulgeret ibi sapientia verbi et sublimitas sermonis, quam sapientia et profunditas rerum. Theologia vero quodam humili loquendi genere usa est, ut exinde apostolus diceret, quod si sua doctrina videbatur imperita sermone, quia non erat in sublimitate sermonis, non erat tamen secundum scientiam imperita. Que verba non ad nostram commendacionem, ut nos peritos in scientia asseramus, sed ad nostram excusacionem, ut si in hoc opere non per eadem verba locuti fuimus, per que profundiores in hac materia loquerentur, excusatos esse volumus, quia secundum Augustinum, cum de re constat, nulla debet esse questio de sermone, et Hilarius vult, quod non sermoni res, sed rei sermo debet esse subiectus. Que ad ante dicta et ad dicenda possunt congrue adaptari.

Quare, si supra diximus, quod decime sunt quasi census possessionum nostrarum, et oblaciones sunt quasi tributa que damus Deo et ecclesie tam pro nobis, quam pro rebus nostris in recognitionem proprie servitutis, quia quedam iura videntur dicere,³ quod ipse decime se habent ut tributa, nihil ad propositum. Quia sive decime sint census, et oblaciones sint tributa, sive econverso, sive utraque sint tributa sive utraque census, non erit litigium rei, sed verborum potius, quia semper habetur intentum, videlicet quod si hoc tenemur dare ecclesie, quod ex hoc ipso recognoscamus eam dominam tam nostram, quam eciam rerum nostrarum. Et si in aliis iam dictis posset similis verborum controversia exoriri, minime est curandum, dum tamen per verba illa possit rerum veritas patefieri. Hec autem que adaptavimus ad iam dicta, adaptari volumus ad dicenda, ut si non per eadem verba proferemus nostras sentencias que proferent qui in hac materia profundio rem industriam habere cernuntur, dum tamen rei veritas per nostra verba aliquali ter possit exquiri, volumus lectorem esse contentum.

Hiis itaque prelibatis, volumus aggredi hanc terciam partem. Nam cum in parte prima ostensum sit, quod ipse potestates temporales vel terrene ecclesie sunt subiecte, in secunda vero declaratum sit, quod ipsa temporalia sub dominio ecclesie collocantur, quia multa possent obici contra predicta, ad perfeccionem et consummacionem huius operis volumus hanc terciam partem componere, in qua que nobis contra prefata obicienda occurrerint, secundum nostre sciencie modulum dissolvantur.

Ubi primo nobis dubitandum occurrit, quod cum appellacio nihil esse aliud videatur, quam a minori ad maiorem iudicem provocacio, si ecclesia super omnibus temporalibus primatum habet, ut nos supra diximus et ut magni doctores nostre sciencie notaverunt, videlicet quod quodam iure superiori et primario omnia sub dominio ecclesie sunt subiecta: hiis itaque sic se habentibus, quomodo verificari potest, quod in canonibus ecclesiasticis invenitur, quod non sit de rigore iuris, quod a civili iudice appelletur ad papam, ut habetur extra. de appellacionibus Si duobus.⁴ Dicemus igitur, quod si Alexander III. vel papa quicumque qui fuerit pro tempore, aliqua protulit contra iurisdictionem ecclesiasticam vel contra ecclesie potestatem, in nullo suo preiudicavit vel preiudicare potuit successori. Verum quia non est decens non deferre verbis summi pontificis, qui est dominus urbis et orbis, salvare curabimus, quomodo illa duo stare possint, quod summus pontifex sit in temporalibus universaliter dominus, et tamen non sit de rigore iuris, quod a civili iudice appelletur ad ipsum.

Advertendum ergo, quod cum ibi dicatur hoc non esse secundum iuris rigorem, oportet, quod multipliciter distinguatur de iure. Erit igitur prima distincio, quod triplex est ius: mite, equum et rigidum. Quam distincionem adaptabimus ad punicionem malorum, ut ex hoc descendamus ad distincionem potestatum. Nam lex propter transgressores posita est; adversus autem iustos non est lex. Ille enim, qui gladium portat, Dei minister est, vindex in iram ei qui malum agit. Nam principes non sunt timori boni operis, sed mali, ut dicitur ad Romanos XIIIᵒ.⁵

Propter quod sciendum, quod non est delictum aliquod, quod non habeat suas condiciones et circumstancias, que condiciones et circumstancie referri poterunt vel ad genus delicti, per quod iudicatur reus, vel ad ipsum iudicem, a quo iudicatur reus. Si enim huiusmodi condiciones vel circumstancie comparantur ad genus delicti, aliquando alleviant delictum, aliquando aggravant, quia tali tempore et tali loco et taliter potest fieri delictum, quod levius debet puniri reus, et taliter quod gravius. Ideo dicitur Deuteronomio XXVᵒ,⁶ quod pro mensura peccati erit et plagarum modus. Hec autem mensura peccati sumenda est et quantum ad genus delicti et quantum ad circumstancias, quia aliquod genus delicti est gravius alio, et alique circumstancie sunt magis aggravantes quam alie. Comparando ergo circumstancias ad quodcumque genus delicti, distinguemus triplex prefatum ius in mite, equum et rigidum. Nam si huiusmodi genus delicti habet quasi omnes circumstancias alleviantes, debet fieri reo ius mite; debet enim tunc puniri reus cum quadam misericordia et indulgencia. Sed si habeat quasi omnes circumstancias aggravantes, debet fieri reo ius rigidum, quia debet puniri secundum severitatem et rigorem; sed si habeat medio modo, debet ei fieri ius equum, secundum quod requirit genus delicti.

Et quod diximus de circumstanciis relatis ad genus delicti, veritatem habet de eis relatis ad iudicem, quia causa rationabili imminente iudex aliquando factum aggravat et alleviat et medio modo punit, ut si expedire videat, potest advertere condiciones aggravantes et punire secundum iuris rigorem; sic eciam potest advertere condiciones alleviantes et facere ius graciosum et mite, vel potest advertere condiciones modo medio se habentes et facere ius equum sive punire secundum equitatem iuris.

Ex hiis ergo que diximus de rigore iuris in peccatis puniendis patet, quid dicendum sit de rigore iuris in foris vel officiis distinguendis, quia, sicut peccata tunc puniuntur secundum rigorem iuris, quando potissime considerantur ut punienda, sic distincio in foris et in officiis tunc accipitur secundum rigorem, quando solum considerantur ut distincta; secundum quem modum quodlibet peragit suum officium et unum ad aliud non reducitur, et per consequens hoc modo ex uno ad aliud minime appellatur. Vel possumus dicere, quod non eodem modo gladius terrenus et ecclesiasticus sunt temporales; immo sic comparantur hii duo gladii secundum se ad temporalitatem, sicut sol et ignis ad caliditatem; utrumque enim calefacit, et sol et ignis, sed ignis est calidus formaliter, sol vero superexcellenter et virtualiter. Sic gladius terrenus est temporalis formaliter, sed ecclesiasticus, ut ecclesiasticus, est temporalis superexcellenter et virtualiter ratione spiritualitatis ad quam temporalia ordinantur.

Sed queres, utrum ecclesiasticus gladius possit esse temporalis formaliter. Ad quod dici potest, quod ubi ecclesia pia largicione fidelium vel alio iusto acquisitionis titulo habet iurisdictionem temporalem, poterit idem dici temporalis formaliter; et quia rigidum est, quod non plicatur, hoc videtur esse rigidum in iure, ut secundum eundem ordinem procedatur, ut quod est tale formaliter inferius, appellet ad id quod est tale formaliter superius. Et ista videtur esse intencio Alexandri. Non enim ait, quod a civili iudice non possit appellari ad papam, sed quod ista rigiditas et uniformitas non servatur, nisi ubi papa habet temporalem iurisdictionem, et ubi est temporalis formaliter, sicut et civilis iudex.

Alio autem modo possumus salvare prefata verba eciam non facendo vim in hoc quod dicitur de rigore, sed distinguendo aliter de iure ipso. Dicemus enim, quod est ius distincionis fori et est ius plenitudinis potestatis. Nam si de uno foro appelletur ad aliud, et si a civili iudice appelletur ad papam, quia gladii sunt distincti et hoc forum est distinctum ab illo, ideo huiusmodi appellacio non erit secundum ius distincionis fori; erit tamen secundum ius plenitudinis potestatis, que in summo pontifice reservatur. Non est enim ex impotencia spiritualis gladii, quod sibi secundus gladius est adiunctus. Nam et primitus in eadem persona erat utraque potestas, ut in lege nature idem erat sacerdos et rex, ut Melchisedech, ut supra tetigimus et habetur Geneseos XIIIᵒ,⁷ erat rex Salem et erat sacerdos Dei altissimi. Sic et Iob, qui Iudeus non fuit, sed vivebat secundum legem nature, rex erat et agebat opera sacerdotis. Immo quidam magni doctores notaverunt, quod in lege nature primogeniti ipsorum magnatum erant reges et sacerdotes. Sic et in lege scripta hee due potestates in eadem persona reservabantur, ut Moyses erat pro populo in hiis que sunt ad Deum, quod est officium sacerdotis, et iudicabat populum, quod est officium materialis gladii; et Samuel, ut ait Magister in Historiis,⁸ fuit sacerdos, iudex et propheta; et ideo ter vocavit eum dominus, antequam sciret Samuel, quod dominus vocaret eum, ut habetur primo Regum IIIᵒ:⁹ quod ideo factum est ad designandum hoc triplex officium quod sibi committendum erat, ut Magister in Historiis¹⁰ tangit et allegat ad hoc Iosephum. Non est ergo ex impotencia spiritualis gladii, quod non possit de temporalibus animadvertere, sed adiunctus est sibi materialis gladius propter eius excellenciam. Nam quia spiritualis gladius est tam excellens et tam excellencia sunt sibi commissa, ut liberius possit eis vacare, adiunctus est sibi secundus gladius, ex cuius adiunccione in nullo diminuta est eius iuridiccio et plenitudo potestatis ipsius, sed ad quandam decenciam hoc est factum, ut qui ordinatur ad magna, nisi casus immineat, non se intromittat per se ipsum et immediate de parvis. Est itaque plenitudo potestatis in spirituali gladio, ut si expediat, de temporalibus iudicet. Si ergo a civili iudice appelletur ad papam, et si hoc non sit secundum ius distincctionis fori, erit secundum ius plenitudinis potestatis.

Possumus autem et quarto modo salvare prefata verba. Nam quod hoc sit ius vel non ius, ex ipsa condicione rerum sumit originem, sicut quod hoc sit verum vel non verum, ex ipsa rerum existencia iudicatur. Ideo aliquid est verum uno modo, quod non est verum alio modo, ut quod dulce videatur, est verum per accidens, quod non est verum per se. Sic et in proposito, aliquid non est ius uno modo, quod est ius alio modo. Ideo videamus, quomodo iudex civilis se habet ad papam, et quomodo unum forum se habet ad aliud, ut ex ipsa rerum existencia concludamus, quod si appellare a civili iudice ad ecclesiasticum non est ius uno modo, erit ius alio modo.

Dicemus enim, quod unum forum est distinctum ab alio, est tamen ordinatum ad aliud; quia, et si gladii sunt distincti, sunt tamen ad invicem ordinati. Si ergo agitur de iure appellacionis, istud ius oriri non potest ex ipsa dictinccione secundum se, quia distincção fori secundum se facit, quod quodlibet forum agat suum officium. Orietur tamen istud ius ex ipso ordine fori, quia, si unum forum ordinatur ad aliud, consequens est, quod ex uno foro recurratur ad aliud. Multa enim, ut multa sunt, nisi sint ad invicem ordinata, confusa sunt; ideo scriptum est:¹¹ Ubi multitudo, ibi confusio. Ne ergo sit confusio in regimine universi, ad quod regimen eciam ipse ierarchie angelice ordinantur, si sunt duo instituti gladii, oportet, quod sint ad invicem ordinati et quod de uno recurratur ad aliud, de minori videlicet ad maiorem, quia ius appellacionis hoc postulat, ut non de maiori ad minorem, sed econverso in appellacionibus procedatur. Cum ergo dicitur, quod non est de rigore iuris, ut a civili iudice appelletur ad papam, dicemus, quod et si non est hoc de rigore iuris distincctionis fori, ut patet per habita, est de rigore iuris ordinis fori. Sed quando et quomodo appellari debet, inferius dicetur.

Sciendum tamen, quod omnis ista controversia, quod papa non habeat utrumque gladium et quod de temporali iurisdiccione non debet se intromittere papa, videtur ex hiis radicibus processisse, que notaverunt iuriste aliqui, quod regnum et sacerdocium ab eodem principio processerunt, ut non sit unum institutum per aliud, et quod prius fuit regnum, quam sacerdocium. Sed ut patet per habita prius fuit sacerdocium quam regnum; nam antequam fieret mencio aliqua de regno, que mencio facta est Geneseos Xᵒ ¹² de Neroth, qui fuit homo robustus et oppressor aliorum, facta fuit mencio de sacerdocio. Nam legimus Geneseos VIIIᵒ,¹³ quod hedificavit Noe altare domino et obtulit holocausta super altare. Nam cum per diluvium aquarum esset deleta omnis caro exceptis iis que reservabantur in archa, statim cum egressus fuit Noe de archa, hedificavit altare domino et operatus est officium sacerdotis; fuit ergo prius Noe sacerdocium, antequam esset regnum. Sic et ante Noe fuit sacerdocium, antequam esset regnum; nam postquam Adam genuit Caym et Abel, Caym fuit agricola et Abel pastor ovium, et Caym de fructibus terre offerebat domino, Abel quoque obtulit de primogenitis gregis: quod facere erat officium sacerdotis;¹⁴ et si Caym et Abel obtulerunt sacrificia domino, ridiculum esset, quod Adam pater eorum non obtulisset huiusmodi sacrificia: in ipso ergo Adam incepit sacerdocium. Fuit ergo sacerdocium, antequam esset regnum.

Nam rex est minister Dei, vindex in iram ei qui malum agit. Potestas ergo regia habet pro obiecto homines et potissime homines malos; habet tamen pro causa Deum, quia a Deo tamquam a causa agente est omnis potestas, tam regia quam alia. Sed sacerdotalis potestas et pro causa et pro obiecto habet Deum: pro causa quidem, quia a Deo est huiusmodi potestas; pro obiecto vero, quia in hiis que sunt ad Deum est huiusmodi potestas; unde et eius est offerre sacrificia ipsi Deo. Et quia ordo ad Deum tempore et dignitate est prior, quam ordo ad alia, quia ex ordine ad Deum oritur ordo ad alia, consequens est, quod potestas sacerdotalis tempore et dignitate sit prior regia potestate. Dicimus autem, quod sacerdocium pro causa habet Deum, quia est a Deo; et pro obiecto habet Deum, quia est in hiis que sunt ad Deum et offert sacrificia ipsi Deo.

Attamen huiusmodi sacerdocium est in hiis que sunt ad Deum pro populo, et offert sacrificia Deo pro populo, ut ex hoc super ipsum populum potestatem habeat. Immo, quia sacerdocium est in hiis que sunt ad Deum in hac ecclesia militante, consequens est, quod ipse in huiusmodi ecclesia auctoritatem et potestatem habeat in omnibus que ordinantur ad Deum. Et quia ad Deum ordinantur anime nostre, corpora nostra et res nostre sive temporalia nostra, exinde aperte concluditur, quod summus pontifex super omnibus habeat potestatem, ut et ipse iudicet omnia. Nam ipse est supremus ordo qui potest esse in rebus, ordo videlicet qui est ad Deum. Ille ergo qui est summus in huiusmodi ordine, sicut est summus pontifex in ecclesia militante, oportet quod sub eo omnia incurventur et iurisdictioni eius omnia supponantur. Ideo dicitur ad Hebreos Vᵒ:¹⁵ Omnis namque pontifex ex hominibus assumptus et pro hominibus constituitur in hiis que sunt ad Deum.

Falsum est ergo illud fundamentum, quod regnum fuit prius quam sacerdocium, nisi intelligatur de prioritatem et excellencia huius non de iure, sed de facto, quia in primitiva ecclesia non de iure, sed de facto quandam prioritatem et quandam excellenciam Deo permittente habebant imperatores et reges, qui erant tunc temporis super sacerdotes et alios fideles, quos capiebant, carceri mancipabant et eciam trucidabant. Quod erat malum ipsorum imperatorum et regum, quia hoc agentes demerebantur et peccabant; et erat bonum ipsorum fidelium, qui per palmam martirii vitam merebantur eternam. Sic ergo erat de facto, sed de iure ipsi imperatores et reges debebant sacerdotali subici potestati. Nam multo perfeccionem principatum dedit Christus sacerdotibus quam regibus: quia numquid iustum videbitur, si cedat spiritus carni, si a terrenis celestia superentur?

Sic ergo censendum est de ordine et de perfeccione istarum potestatum, quod una est prior alia et perfeccior alia, et una est sub alia, sicut dicebatur, corpus est sub spiritu et terrestria sub celestibus. Sed quod dicebatur, quod tam regnum, quam sacerdocium sunt ab uno principio, ut a Deo, et quod unum non est per aliud, dicemus, quod hoc est verum et non verum. Nam quod utrumque sit ab uno principio et quod utrumque sit a Deo, verum est, quia, ut dicitur ad Romanos XIIIᵒ:¹⁶ Non est potestas nisi a Deo. Et si volumus descendere ad ipsam sacerdotalem et regiam potestatem, utraque est a Deo. Nam, cum congregati essent in unum universi maiores natu Israel et venirent ad Samuelem, ut constitueret super eis regem, dixit dominus ad Samuelem: Audi vocem populi in omnibus que loquuntur, ut habetur primo Regum VIIIᵒ. ¹⁷ Ergo mandato domini factum fuit, quod constitueretur rex super Israel. Sic ut eciam dominus vocavit Samuelem, qui ministrabat in templo, ut habetur primo Regum IIIᵒ:¹⁸ propter quod patet, quod a domino constitutus est sacerdos et rex super Israel, ut ex hoc et sacerdocium et regnum intelligatur esse a Deo. Est ergo utrumque a domino et unum et aliud, sed unum per aliud.

Quod ergo dicebatur, quod unum non esset per aliud, si considerentur superius dicta, patet falsum esse. Nam, ut supra dicebamus, potuisset dominus, sicut vocavit Samuelem, qui ministrabat in templo et post vocacionem domini functus est officio sacerdotis, sic potuisset vocare Saulem, ut fungeretur officio regis. Noluit tamen hoc facere, sed mandavit Samueli, quod constitueret regem super Israel, ut ex hoc cognosceret potestas regia, quod esset per sacerdocium constituta. Et si primus rex in populo fideli fuit de mandato domini per sacerdocium constitutus, intelligere debent omnes posteriores reges, quod vel non regnant, ut mandavit dominus, vel debent se recognoscere, quod sunt in regimine hominum et gubernacione fidelium per ecclesiam constituti, ut puta, quia sunt per ecclesiam regenerati. Aliter enim non essent veri reges, cum apud infideles non sint vera regna, sed magis secundum sentenciam Augustini¹⁹ sunt quedam magna latrocinia. Ipsi ergo fideles sunt per ecclesiam constituti reges, quia sunt per eam regenerati et per eam sunt a peccatis absoluti et per ipsam sunt alia consecuti, que superius tangebamus, sine quibus veri et digni reges dici minime mererentur.