De Ecclesiastica Potestate

Utilitas quidem huius capituli ex illa decretali oritur que habetur extra. De iudiciis, capitulo Novit.¹ Nam cum inter reges de temporalibus questio oriretur, et alter cum denunciazione criminis ad ecclesiam appellasset, voluit summus pontifex se intromittere de huiusmodi questione, pro racione assignans, quia de quolibet peccato mortali poterat corripere quemlibet christianum; et precipue hoc poterat, cum illud peccatum esset contra pacem, que est vinculum caritatis; et postremo dicit se hoc posse, cum pacis federa sunt iuramento firmata. Primo ergo agemus de pace, propter quam precipue debet se intromittere ecclesia, postea agemus de iuramento, quod ne frangatur, debet ecclesia suam potenciam exponere.

Advertendum ergo, quod gubernacio hominum sub aliquo principante tunc est naturalis et laudabilis, quando imitatur gubernacionem tocius mundi sive gubernacionem rerum naturalium sub uno principante, videlicet sub uno Deo. Unde et in alia sciencia probatur, quod est unus principatus et unus princeps, idest unus mundus, cui principatur unus Deus. Sic autem videmus in accione rerum naturalium et potissime in tractu, prout una res naturalis trahitur ab alia et naturaliter subicitur iurisdictioni alterius rei que trahit ipsam, quod sapientes philosophi² distinxerunt triplicem tractum: a calido, a tota specie et a vacuo.

A calido quidem est tractus, cum aliquid calefacit alia et ea superius trahit, sicut sol calefaciens vapores dat eis quendam calorem incorporatum, per quem superius trahuntur sive superius tendunt. Videmus eciam aliquos lapides, qui si ducantur per pannum et calefiant, aliquam modicam paleam ad se trahunt.

A tota quidem specie fit tractus, quando non fit ad unam differenciam posicionis tantum, sicut vapores calefacti solum sursum tendunt, sed fit ad omnem differenciam posicionis, et fit a virtute aliqua quam nominare nescimus. Sed quia virtus illa sequitur naturam illius speciei, ideo dicimus hoc esse a tota specie, quia est a virtute aliqua sequente totam speciem, sicut adamas attrahit ferrum, quia in quacumque differencia posicionis sit adamas, ad ipsum trahitur ferrum; et quia nescimus illam virtutem nominare, ideo dicimus hoc esse a tota specie.

Tercio modo fit tractus a vacuo, idest ut non sit vacuum, et iste dicitur esse tractus permaximus; secundum quem modum ventosa trahit carnem. Est enim ille tractus plus a vacuo quam a calido. Nam cum ponitur stupa accensa in ventosa, ita rarefit aer intra ventosam propter calorem stupe accense, tunc modicus aer replet ventosam. Cum ergo ventosa habens aerem sic rarefactum ponitur super carnem, quia tunc stupa accensa extinguitur et aer qui est in ea incipit infrigidari, inspissari et occupare minorem locum, ideo ne remaneat vacuum in ventosa, trahitur caro ad replendum aliquam vacuitatem ventose. Sic eciam si cornu habens foramen superius ponatur super carnem et per foramen superius trahatur aer qui est in cornu, ne sit vacuum intra cornu, trahetur caro. Iste itaque tractus dicitur esse a vacuo, quia est, ut non sit vacuum; sed si queratur, a qua virtute positiva sit iste tractus, dicemus, quod est a virtute celi, quia si esset vacuum, influencia celi non posset per vacuum transire, privaretur ergo celum suo effectu, quia non posset in omnia influere. Ad celum ergo spectat omnia ad invicem continuare, ut possit in omnia influere.

Tractus ergo a calido potest competere elementis, cum caliditas sit qualitas elementalis; tractus a tota specie potest competere elementatis, cum ipsa elementata possit sequi aliqua virtus que sequitur totam speciem illorum elementorum; sed tractus a vacuo sive tractus, ut non sit vacuum, vel, quod est idem, tractus, ut omnia continuantur et ad invicem coniunguntur, specialissime competit celo, cuius, ut diximus, est omnia coniungere, ut possit in omnia influere. Sic ergo res trahere, ut coniungantur et uniantur, potissime spectat ad virtutem generalem, ne per vacuum discontinuans impediatur influencia eius.

Sicut ergo in naturalibus res trahere, ne discontinuentur, spectat ad virtutem celestem et generalem, sic in gubernacione hominum trahere partes et litigia parcium, ne fiant guerre et ne tollatur pax, que est vinculum caritatis que unit fideles, ut princeps ecclesiasticus possit eos plene gubernare et regere, precipue spectabit ad potestatem celestem et ecclesiasticam, que est catholica et universalis.

Dicemus enim, quod vacuum corporale est quedam discontinuacio corporum, ut ex hoc ipsum celum non possit suam continuare influenciam nec possit in omnia corpora influere. Sic et in proposito guerra est quasi quoddam vacuum spirituale, quia est quedam discontinuacio animarum. Vult itaque ecclesia et potissime ad ipsam pertinet ab omnibus fidelibus, quantum possibile est, removere hoc spirituale vacuum et huiusmodi guerram tollere et inter omnes fideles pacem facere, ut suam gubernacionem et suum regimen possit in omnibus fidelibus exercere.

Bene ergo dictum est, quod dicitur in illa decretali Novit, quia, et si summus pontifex de quolibet peccato mortali potest corripere quemlibet christianum, propter quod si deferebatur quecumque questio de quibuscumque temporalibus cum denunciacione criminis, racione peccati criminalis poterit ecclesia de illa questione se intromittere, precipue tamen hoc debet facere, cum illud criminale peccatum militat contra pacem et potest populorum guerram suscitare. Quod patet ex exemplo inducto in naturalibus; quia, licet celum cooperetur ad produccionem cuiuslibet effectus, specialiter tamen attribuitur virtuti celesti agere, ne concordia et unitas et coniunccio istorum inferiorum impediatur. Sic et si potestas ecclesiastica per denunciacionem cuiuslibet peccati criminalis posset, idest deceret eam de quacumque questione temporalium se intromittere, precipue tamen decet ecclesiam hoc facere, cum crimen est contra pacem, per quam fideles ad invicem concordant, uniuntur et coniunguntur.

Viso quomodo ecclesia debet se precipue de temporalibus intromittere, ut inter suos filios valeat pacis federa reformare, videre restat, quando postremo debet hoc facere, quando talia federa sunt iuramento firmata. Dicemus enim, quod fraccio iuramenti dicitur esse crimen ecclesiasticum, quia ad iudicem ecclesiasticum spectat iudicare de periurio sive de fraccione iuramenti. Quod ergo summus pontifex volebat se intromittere de litigio quod erat inter regem Francie et regem Anglie occasione cuiusdam feudi, non agebat hoc ratione ipsius feudi secundum se, sed propter triplicem aliam causam: ut prima causa esset, quia illa questio denunciata erat cum peccato criminali; secunda causa esset, quia denunciata erat cum tali peccato criminali, quod erat contra pacem, de qua, ut patuit, precipue ecclesia debet se intromittere; et tertia et postrema causa esset, quia pax illa erat iuramento firmata, et quia fraccio iuramenti est crimen ecclesiasticum, ideo ex hac tertia condicione specialiter pertinebat ad ecclesiam, ut se intromitteret de questione prefata.

Per quod intelligere debemus quod de omni crimine et potissime de omni crimine ecclesiastico idest de omni crimine cuius examinacio spectat ad iudicem spiritualem, quia crimen illud specialiter ledit spiritum sive animam: et ideo usura potest dici crimen ecclesiasticum, quia potest fieri sine lesione rerum temporalium, quia potest quis lucrari plus cum pecunia, quantum accipit ad usuram, quam sit illud, quod dat pro usura. Non ergo semper ledit usura ea que sunt corporum, sed semper ledit spiritum sive animam. Sic et periurium, heresis et talia possunt dici crimina ecclesiastica; vel dicuntur crimina ecclesiastica que specialiter sunt contra ecclesiam et contra res sacras, ut sacrilegium. Quocumque autem modo accipiatur crimen ecclesiasticum, patet, quod si de omni crimine se potest vel se debet intromittere ecclesia, precipue tamen hoc debet facere, quando crimen illud est contra pacem; et postremo, id est secundum postremam et ultimatam virtutem, hoc debet facere, quando crimen illud est ecclesiasticum, et potissime quando est tale ecclesiasticum, quod est immediate contra Deum, sicut heresis, periurium et cetera talia.

Dicemus ergo, quod iudex civilis et dominus secularis secundum se non debet suam manum extendere ad aliquid spirituale; ideo sive res temporales fiant spirituales, ut patet in decimis, sive spiritualia annectantur eis, quod fit, quando defertur questio cum denunciacione criminis, sive sit peccatum criminale quodcumque, et precipue si sit contra pacem, et specialiter si sit crimen ecclesiasticum, quia omnia ista sunt quidam morbi spirituales, iudex civilis, qui non debet ad spiritualia suam manum extendere, non habebit de talibus iudicare. Immo ipse quidem res temporales pertinent ad spiritualem iudicem non solum, si fiant spirituales et si spiritualia annectantur eis, sed eciam si ipse sint annexae spiritualibus, ut ponebatur exemplum de dotibus que sunt annexae matrimonio et de hereditatibus que sunt annexae legitimacioni filiorum; ut si nulla esset questio super hereditate, nisi propter defectum legitimacionis, quantum nobis ratio dicat, ad iudicem ecclesiasticum, cuius est iudicare de matrimonio, spectaret iudicare, an homo ille cui imponitur huiusmodi defectus, esset legitimus et per consequens, an eius esset hereditas.