De Ecclesiastica Potestate

Communes quidem sermones circa moralem materiam nos sufficienter non docent, nisi exponantur et declarentur. Dictum est enim, quod in spiritualibus indifferenter et passim appellatur ad papam, et ipse de eis indifferenter et passim se intromittet, prout videt bono publico expedire.

Declarandum est ergo, que sunt illa specialia, propter que in litigiis rerum temporalium a civili iudice appelletur ad papam, et in quibus ipse se de temporalibus intromittat; sed de hiis in sequenti capitulo dicetur. In hoc autem capitulo intendimus declarare, quod, cum ecclesia sit omnium temporalium domina, quomodo veritatem habet et quomodo intelligendum est, quod dicit Innocencius III. extra. Qui filii sint legitimi, capitulo Per venerabilem,¹ quod certis causis inspectis, temporalem iurisdictionem casualiter exercemus. Dicemus ergo, quod, ut in prima parte huius operis dicebamus, temporalia, ut temporalia sunt, ecclesie sunt subiecta; quod non est intelligendum, quod ipsa temporalia per se et primo ecclesie sunt subiecta, sed intelligendum est, quod sunt subiecta ecclesie per se, sed non primo. Dicitur enim esse aliquid per se, quando est hoc per causam existentem in se. Ipsa enim temporalia in se ipsis habent causam, ut subiciantur spiritualibus et ut ordinentur ad illa. Non est ergo per accidens, sed est per se et per causam existentem in se, quod temporalia sunt sub spirituali potencia collocata.

Sed cum hoc sit per se, nunc primo queres, quid est esse primo. Dicemus ergo, quod illud est primo, ut est in alia sciencia declaratum, quod est alteri per ipsum, non ipsi per alterum, ut habere tres competit triangulo primo, quia omnia alia habent tres per ipsum, ipse autem triangulus habet tres per se ipsum, non per aliud. Si ergo temporalia essent subiecta ecclesie primo, omnia alia essent subiecta ecclesie per ipsa temporalia: ergo spiritualia essent subiecta ecclesie per temporalia. Itaque ecclesia primo haberet potestatem in temporalia et per temporalia in spiritualia; quod est falsum et irrationabile. Secundum hoc ergo spiritualia sunt subiecta ecclesie primo, et per spiritualia sunt ei subiecta temporalia. Ipsa itaque temporalia sunt subiecta ecclesie per se, quia in se habent causam, quod subiciantur spiritualibus. Cum ergo dicitur, quod temporalia, ut temporalia sunt, ecclesie sunt subiecta, illud „ut“non dat intelligere, quod hoc sit primo, sed dat intelligere, quod non sit per accidens tantum, sed sit per se.

Sed forte adhuc queres, utrum aliquo modo primo temporalia sub ecclesia collocentur. Respondebimus, quod temporalia possunt comparari ad spiritualia, quibus sunt subiecta et ad que ordinantur; possunt eciam comparari ad ipsam potestatem terrenam. Si comparentur ad spiritualia, dicemus, quod temporalia non sunt subiecta ecclesie primo, quia tunc per temporalia subicerentur ecclesie spiritualia; quod non est verum, immo est econverso. Sed si temporalia comparantur ad potestatem terrenam, distinguemus de hoc quod dicitur „primo“. Nam „primo“uno modo idem est quod immediacius, alio modo idem est quod principalius; ut si faber attingit ferrum per martellum, patet quod primo, idest immediacius, martellus attingit ferrum, sed primo, idest principalius, faber attingit ferrum. Nam quod martellus attingat ferrum, hoc habet a fabro: itaque principalius attingit faber ferrum, quam martellus.

Sic et in proposito: potestas quidem terrena est quasi quoddam organum et quidam martellus potestatis ecclesiasticae, et quod potestas terrena habeat dominium super temporalia, hoc habet a potestate ecclesiastica, sicut martellus, quod attingit ferrum, hoc habet a fabro. Nam nullus est princeps super temporalia, qui vel non habeat ab ecclesia, quod sit princeps, vel non habeat ab ea, quod sit verus et dignus princeps, ut est per habita manifestum.

Ecclesia itaque super temporalia habet quandam auctoritatem superiorem et primariam, ut quidam doctores nostre sciencie notaverunt. Secundum quam auctoritatem primariam et superiorem instituere habet potestatem terrenam, quod presit temporalibus; secundum quam institutionem ipsa potestas terrena immediate se de temporalibus intromittit. Temporalia igitur subsunt potestati terrene primo idest immediatius, et subsunt ecclesie primo idest principaliter. Secundum quam principalitatem potest potestas ecclesiastica animadvertere in potestatem terrenam, ut ex culpa vel saltem ex causa possit eam destituere et aliam instituere et eam transferre, sicut supra de imperio tetigimus.

Propter quod patet, quod ecclesia regulariter et generaliter non intromittet se de temporalibus immediate, tum quia principaliter pertinent ad ecclesiasticam potestatem spiritualia, quam temporalia, et ex hoc, ut liberius vacet spiritualibus, regulariter et generaliter non intromittet se immediate de temporalibus; tum etiam quia potestas terrena immediate se intromittit de temporalibus, ne sit confusio in potestatibus, et ut hee potestates, terrena videlicet et ecclesiastica, non sint confuse, sed sint ad invicem ordinate, regulariter et generaliter de temporalibus ecclesia non se intromittit, sed solum se intromittet immediate et per se ipsam ex aliquo casu contingente vel propter aliquid speciale, non quod hoc sit ex ecclesie impotencia, sed ex eius decencia et excellencia. Nam qui spiritualia iudicat, multo magis potest temporalia et secularia iudicare.

Hoc est ergo, quod ait apostolus prima ad Corinthios VIᵒ:² Nescitis, quoniam angelos iudicabimus, quanto magis secularia. Potest ergo ecclesia secularia et temporalia iudicare, sed non decet, quod spirituales iudices qui sunt maioris meriti se immediate de secularibus sive de temporalibus intromittant: sed debent ad hoc instituere potestates terrenas, qui sunt minoris meriti, ut ipsi de temporalibus et secularibus se intromittant; ut homo spiritualis militans Deo non immisceat se negociis secularibus. Unde cum apostolus prius dixisset: quoniam angelos iudicabimus, quanto magis secularia, postea immediate subiungit:³ Secularia igitur iudicia si habueritis, contemptibiles qui sunt in ecclesia, illos constituite ad iudicandum; quod glossa⁴ exponens quantum ad unum modum exponendi ait, quod contemptibiles debent ad hoc constitui; debent enim ad hoc institui aliqui sapientes qui sint minoris meriti; per quos potestates terrenas et seculares principes intelligere possumus. Propter quod glossa ibidem subdit, et sumptum est a Gregorio in Moralibus,⁵ quod hii terrenas causas examinent qui exteriorum rerum sapienciam perceperunt, et subdit, quod qui autem spiritualibus donis ditati sunt, terrenis non debent negociis implicari, ut dum non coguntur inferiora bona disponere, valeant bonis superioribus deservire. Sic enim videmus in ipsis angelis, quod superiores semper assistunt Deo et non mittuntur ad nos, inferiores vero ista temporalia et corporalia disponunt et gubernant. Ipsi ergo superiores angeli ad exteriora non mittuntur. Quia ergo temporalia et secularia sunt negocia exteriora, ideo potestates spirituales, tamquam superiores, ad talia negocia mitti non debent, nisi sit aliquid speciale, et nisi casus immineat, quia, ut Beda ait,⁶ nonnumquam instante causa quedam de nostri propositi rigore possunt sine culpa intermitteri. Rigor ergo potestatis spiritualis est intendere circa spiritualia; sed si casus immineat, si speciale aliquid hoc requirat, potest iste rigor sine culpa intermitteri, ut spiritualis potestas se de temporalibus intromittat.

Hiis itaque visis volumus solvere ad id quod in principio presentis capituli dicebatur, quod certis causis inspectis temporalem iurisdictionem casualiter exercemus; quia, si spiritualis potestas principaliter debet intendere spiritualibus, et si potestas terrena debet immediate se intromittere de temporalibus, ut supra diximus, duo inconveniencia sequuntur, si potestas ecclesiastica regulariter et generaliter se immediate intromitteret de temporalibus: primo quidem quia non posset ita vacare spiritualibus quibus debet principaliter intendere; secundo vero quia esset confusio: confunderet enim tunc una potestas aliam. Non ergo generaliter, sed circumspectis certis causis et casu imminente intromittet se immediate de temporalibus iudex ecclesiasticus. Hoc est ergo iurisdictionem temporalem casualiter exercere, quando nonnisi casu imminente et speciali aliqua causa hoc requirente ab ecclesiastica potestate temporalis iuridiccio exercetur. Que sunt autem illa specialia propter que hoc fieri habeat, in sequenti capitulo ostendetur.

Ex hiis autem potest clarius apparere solucio eius, quod dixit Alexander tercius extr. De appell. Si duobus,⁷ quod appellacionem a civili iudice ad summum pontificem secundum rigorem iuris credimus non tenere. Que verba licet superius multipliciter sint soluta, possumus adhuc prefata verba multipliciter solvere: primo quidem facendo vim in hoc, quod dicitur „credimus“, quia, ut patet, non dicit hoc asserendo, sed pocius, ut verba sonant, dicit hoc dubitando. Secundo posset hoc solvi, quia ipse modus loquendi, ut prima facie apparet, non arguit, quod hoc dicat ut papa et ut volens legem condere, sed pocius, quod hoc dicat ut doctor et ut volens suam credulitatem et suam opinionem recitare. Verba itaque prefata ex suo modo loquendi non arguunt, quod legem statuunt; sed si legem statuunt, hoc non est ex modo loquendi, sed hoc est, quia illa verba sunt in decretalibus et in canonibus ecclesiasticis posita. Tercio quidem modo possent solvi verba prehabita, quod papa predecessor per id quod agit et per legem quam statuit, in nullo potest suo successori preiudicare, quia non est simile de imperatore et papa, quia imperator et quilibet secularis princeps per id quod facit, potest preiudicare suos uccessori; quia, quantumcumque imperator vel quicumque secularis princeps sit supremus in ordine potestatum terrenarum, non est tamen supremus simpliciter, quia habet superiorem summum sacerdotem.

Sicut enim nullum corpus potest esse quid supremum simpliciciter, licet possit esse supremum inter corpora, quia tota corporalis substantia per spiritualem gubernatur et regitur et est sibi supposita, sic nulla terrena potestas potest esse suprema simpliciter, licet possit esse suprema inter potestates terrenas, eo quod totus materialis gladius ordinatur ad spiritualem et omnes potestates terrene spirituali potencie sunt subiecte. Et quia imperator habet summum sacerdotem sibi superiorem, ideo quod facit, poterit per huiusmodi sacerdotem confirmari; quod confirmatum successor eius non poterit amovere: ageret enim potestas ultra suam speciem et ultra suam virtutem, si rem confirmatam a superiori posset propria auctoritate dirimere. Sed quia summus pontifex a nemine iudicatur et neminem habet superiorem in ecclesia militante, quod ipse agit, non poterit confirmari per superiorem. Ideo successor eius poterit illud dirimere et in nullo sibi preiudicabit, quod predecessor ipsius fecit vel statuit.

Quare, si non est de rigore iuris simpliciter, sed est de rigore iuris scripti, quod a civili iudice non appelletur ad papam, ut quia credulitas Alexandri tercii circa huiusmodi appellacionem est in decretalibus posita, et ipse Alexander istud scripsit et factum est inde ius scriptum, nihilominus tamen hoc ius scriptum et hoc dictum Alexandri suis successoribus preiudicare non potuit.

Possunt eciam et quarto modo solvi verba prehabita dicendo, quod iura sunt quedam regule agibilium. Sic autem videmus in regulis materialibus, quod tunc regula est dura et rigida, quando est dura et inflexibilis et quando est uniformis et implicabilis; secundum quem modum ipsa manens in se rigida, se habet regulariter et uniformiter ad omnia, et omnia generaliter et regulariter respicit. Sed ut diximus, non debet esse generaliter et regulariter, quod spiritualis potestas iurisdictionem temporalem exerceat, sed hoc debet esse casualiter, idest propter aliquem casum qui tunc immineat, vel propter aliquid speciale quod ibi adest. Ergo non est de iuris rigore, quod a civili iudice appelletur ad papam et quod ipse iurisdictionem temporalem exerceat, quia hoc non est secundum regulam rigidam, que generaliter omnia respicit inflexibiliter et uniformiter; sed hoc est secundum regulam casualem et flexibilem, que aliquo casu contingente et speciali aliquo imminente precipit sic agendum esse. Nam secundum regulam illam communem et generalem, sicut Deus sic administrat istas res corporales, ut eas proprios motus agere sinat, sic Dei vicarius sic debet administrare potestates terrenas et temporales, ut eas permittat propria officia exercere. Causa tamen rationabili imminente et speciali aliquo existente, potest spiritualis potestas preter istam communem legem agere et iurisdictionem in temporalibus exercere.

Sunt enim actus humani, sicut habetur in morali scientia,⁸ sicut lapides Lesbie. Apud Lesbiam quidem erant lapides indolabiles, qui non poterant dolari secundum aliquam unam uniformem regulam; propter quod illi artifices non hedificabant cum linea sive cum regula ferrea, sed cum regula plumbea quam plicabant secundum exigenciam lapidis; per quam regulam sic plicatam advertebant, quis lapis cui lapidi conveniret, et hoc modo procedebant in hedificio et hedificabant. Sic actus humani sunt quasi lapides indolabiles, et non possunt dolari secundum unam aliquam inflexibilem regulam. Ideo in humanis actibus quod non est ius secundum regulam rigidam uniformem et generalem, est ius secundum regulam specialem, plicabilem et reflexam. Que omnia scientibus naturalia optime placere debent; nam quilibet homo est microcosmus, idest minor mundus: nam ea que sunt in universali mundo relucent in homine quasi in quodam minori mundo, et illa que videmus in gubernacione omnium hominum, in uno et eodem homine conspicere possumus.

Sicut ergo in gubernacione tocius humani generis sunt due potestates, per quas regitur vel regi debet totum humanum genus, una corporalis et materialis, ut potestas terrena, alia spiritualis et sacerdotalis, ut potestas ecclesiastica, sic in quolibet homine est duplex genus potencie per quod dirigitur in suis actibus: unum quidem genus est quasi corporale et materiale, ut sensus; aliud quidem genus est quasi spirituale et abstractum, ut intellectus. Sensus quidem tamquam potencia corporalis et materialis directe tendit in hec corporalia, intellectus vero nonnisi per reflexionem in hec particularia et carnalia et sensibilia tendit. Ideo de potencia intellectiva dicitur in tercio De Anima,⁹ quod cum sit reflexa, carnis esse cognoscit. Potestati itaque terrene commissa sunt ista materialia et temporalia quantum ad particularem execucionem et immediatam operacionem directe; sed potestati spirituali quantum ad principale dominium, quantum ad superiorem et primariam potestatem, omnia temporalia et universus orbis de iure, etsi non de facto, quia non omnes obediunt evangelio, est sibi commissus. Sed quantum ad particularem execucionem et quantum ad immediatam operacionem, generaliter et regulariter non decet summo pontifici, quod se de temporalibus intromittat, cum ipse specialiter circa spiritualia debeat esse intentus; tamen, ut diximus, casualiter, idest in casu et propter aliquod speciale, debet iurisdictionem in temporalibus exercere.

Imaginabimur quidem, quod spiritualis potencia est quasi quedam virga tendens sursum sive tendens in celestia et in spiritualia. Si ergo debeat huiusmodi virga ad temporalia et ad res terrenas applicari, oportet quod hoc sit per quandam plicacionem et per quandam reflexionem. Sicut dicebamus de intellectu, qui est quedam potencia spiritualis et directe tendit in universalia; si autem tendat in particularia, hoc erit per reflexionem.

Potencia itaque corporalis, cuiusmodi est potencia sensitiva, directe tendit in particularia; potencia autem intellectiva, que est spiritualis, non tendit in particularia directe, sed per reflexionem: non quod ex hoc aliqua potencia sit in sensu que non sit in intellectu, et quod aliquid possit cognoscere sensus, quod non possit intellectus; sed aliqua potencia est in sensu ut non in intellectu. Sic et in proposito: ad potestatem terrenam spectat regulariter tendere in res temporales et terrenas, ad potestatem autem spiritualem hoc spectabit in casu et propter aliquid speciale, racione cuius regula potest reflecti et plicari. Non quod ex hoc aliqua potencia sit in potestate terrena que non sit in potestate spirituali; sed aliqua potencia est in huiusmodi potestate terrena, ut non est in spirituali. Qui autem sunt illi casus et que sunt illa specialia, propter que spiritualis potestas se de temporalibus intromittit, in sequenti capitulo intendimus declarare.