De Ecclesiastica Potestate

Quia potestas terrena temporalibus dominatur, ideo in variis capitulis huius opusculi conati sumus apercius declarare, quomodo huiusmodi potestas potestati spirituali iure et merito est subiecta, ut exinde habere possimus, quod spiritualis potestas non solum potestati terrene, sed eciam rebus temporalibus dominetur, cum auctoritas ecclesiastica et res temporales et earum dominos ostendatur habere subiectos.

Tetigimus autem in rubrica huius capituli quasi tria per que poterit nostrum propositum declarari: que tria sumpta sunt ex hiis que videmus in aliis potestatibus. Nam ne aliqui in hac materia valeant resistere, volumus per ea que videmus in aliis potestatibus ostendere, quod potestas terrena spirituali potestati debet esse subiecta, ut ex hoc eciam ulterius concludamus, quod ipsa terrena et ipsa temporalia iurisdictioni et dominacioni ecclesie supponuntur. Ex quibus poterit ulterius declarari, quod Deo disponente hee due potestates sic sunt ad invicem ordinate, quod una non impedit aliam, sed iuvat, et una non tollit ius alterius, sed quelibet modo debito observato gaudet et utitur iure suo, ut si potestas terrena famulatur spirituali, in hoc ius potestati terrene non tollitur, quia tenetur spirituali potestati iure et merito famulari. Et si iusta causa imminente de rebus imperii vel de ipso imperio se intromittat ecclesia, eciam si iusta imminente causa ipsum imperium transferat, nulli ex hoc iniuriam faceret, cum hoc de iure sibi competat, et nulli dicatur iniuriam facere, qui utitur iure suo. Dicebatur enim in precedenti capitulo, quod hoc exigit rigor ecclesiastice potestatis, quod si omnia possideat omnibus dominando, et ut liberius spiritualibus vacet, nihil possideat temporale, scilicet circa illud sollicitando; sed sollicitudo temporalium est laicis committenda; iusta tamen imminente causa, ut probavimus per auctoritatem Bede, iste rigor potest aliquando intermitteri, ut de ipsis temporalibus et de hiis que spectant ad ius imperii iuste se ecclesia intromittat.

Descendamus ergo ad propositum declarantes que in rubrica capituli continentur. Eapropter distinguemus quatuor genera potestatum et in quolibet huiusmodi genere ostendemus aliquas potestates esse superiores, aliquas inferiores, et in quolibet eciam huiusmodi genere semper inferiores potestates superioribus famulantur. Describentes itaque potestatem dicamus, quod nihil aliud est potestas, nisi per quam aliquis dicitur esse potens. Sicut ergo hec est albedo, per quam aliquid dicitur esse album, et hec nigredo, per quam aliquid dicitur esse nigrum, sic hec est potestas, per quam aliquis dicitur esse potens.

Videmus autem, quod per virtutes naturales sunt potentes naturales cause, ut ignis per calorem et per virtutem calefactivam, quam habet, potest calefacere, et aqua per virtutem infrigidativam potest infrigidare, et celum per virtutem, quam habet, potest in ista inferiora influere, ita ut quilibet res naturalis per suam virtutem et per suam potenciam sit potens. Et sicut per virtutes naturales sunt potentes naturales cause, sic per artes sunt potentes artifices, ut per artem citharizandi potest citharista debite citharizare, qui autem illa arte caret, debite citharizare non potest. Tercio per ciencias sunt potentes sapientes, ut per naturalem philosophiam fit quis potens cognoscere partes et passiones corporis mobilis, et per alias ciencias fit aliquis potens speculati et cognoscere que in illis scienciis declarantur. Per principatus vero sunt potentes principes, sive sint illi principatus materiales sive spirituales, ut quilibet suo iure gaudeat, et suo principatu quilibet principetur.

Distincta ergo sunt quatuor genera potestatum, ut unum genus potestatum sint virtutes naturales, aliud sint artes, tertium sint sciencie, quartum sint principatus et gubernaciones hominum. Et quilibet harum potestatum in quadam ordinacione et proporcionacione consistit, ut potestas naturalis sit proporcionata faccio effectuum naturalium, potestas autem artificialis sit recta ratio vel ordinata faccio factibilium artificialium; potestas quidem scientifica sit recta ratio consideracionum speculabilium; potestas autem principatuum sit ordinata et recta ratio gubernacionis hominum. Et quia presentem tractatum suscepimus, ut de ipsis principatibus, qui sunt potestates quedam, aliqua pertractemus, si volumus diligenter videre, quis ordo sit in principantibus et in gubernacionibus hominum, que gubernaciones sunt potestates quedam, debemus in potestatibus aliis aspicere; prout videbimus in potestatibus aliis, poterimus de principibus et gubernacionibus hominum aliqua declarare.

Sic autem videmus in potestatibus naturalibus, quod aliqui sunt ibi superiores, aliqui inferiores; ut virtutes celestes sunt superiores, quam elementares, nam elementares virtutes non agunt nisi in virtute celi, quia, ut in naturali philosophia traditur,¹ ignis non ageret ad generacionem ignis vel non posset generare ignem, nisi in virtute celi, ita quod celum et ignis generant ignem. Et quod dictum est de elementis intelligendum est de elementatis, ita quod secundum istum ordinem, quem videmus, equus non posset generare equum, nisi in virtute solis; et sic de animalibus aliis, ita quod sol et equus generant equum, et sol et leo generant leonem, ut habet in naturalibus declarari. Virtus ergo celestis, tamquam communior et universalior, omnibus aliis virtutibus dominatur, sive virtutes ille sint elementorum sive elementatorum.

Et sicut in rebus naturalibus videmus aliquas superiores, aliquas inferiores, sic et in artibus alique sunt superiores, alique inferiores, ut sicut est quedam ars facere frena, ita est quedam ars scire uti milicia, et hee due artes non comparantur ad paria, sed est ars sub arte, ut frenifactiva est sub militari, ut frenifactiva tale facit frenum, quale expedit militi. Sed non secundum eandem rationem virtutes iste inferiores famulantur celestibus; nam virtutes iste inferiores famulantur celestibus, eo quod particularius agunt; frenifactiva vero obsequitur militari eo, quod materiam preparat. Nam celi est in omnia influere, omnia iuvare: iuvat enim elementa et elementata, iuvat enim aquam ad infrigidandum, ignem ad calefaciendum, equum iuvat, ut generet equum, leonem, ut generet leonem: nam nec leo nec equus nec alia elementa possent naturaliter aliquid facere, nisi virtute celi, nec aqua nec ignis nec alia elementa possent aliquid facere, nisi in virtute celi.

Virtus itaque celi est generalis et ideo dominatur; virtutes autem istorum inferiorum, cum sint elementorum sive elementatorum, sunt particulares et ideo famulantur. In artibus vero, ut frenifactiva famulatur militari, potes assignare rationem et causam magis ex preparacione materie quam ex particularitate agentis, quia possent aliis et aliis animalibus ab equo fieri frena, que animalia non essent organum ad militandum nec ad bellandum. Licet ergo ista inferiora sint sicut virtutes particulares respectu celi, ut nihil agant, nisi in virtute eius, non tamen oportet, quod frenifactiva sit sic particularis respectu militaris, quod nihil agat, nisi quod expedit militi. Famulatur tamen frenifactiva militari, materiam sibi preparando, et ut sibi materiam praeparat, se et sua ad militarem ordinat. Dicemus ergo, quod equus est quedam materia circa quam se exercitant milites; sed equus non est materia preparata et disposita, ut serviat militi, nisi habeat frenum, sicut nec navis esset disposita, ut famuletur naute, nisi haberet temonem. Frenifactiva itaque famulatur militari materiam preparando; sic eciam dolativa famulatur domifactive materiam disponendo, nam ille qui dolat lapidem obsequitur edificatori sibi materiam preparando.

Assignate itaque sunt rationes et cause in rebus naturalibus et in artibus, quare una alteri famuletur. In scienciis vero possumus terciam rationem et causam assignare, quare una famuletur alteri, ut inter ciencias humanitus inventas omnis famulatur metaphysice, non solum quia metaphysica est generalior et universalior quam alie sciencie, sed eciam quia magis attingit optimum. Inter ciencias enim humanitus inventas metaphysica magis habet considerare de Deo, qui est optimum inter encia, quam aliqua alia sciencia considerare possit. Et inde est, quod theologia est domina scienciarum et omnibus scienciis utitur in obsequium suum, ut ipsa metaphysica sit eius ancilla et famula, quia magis attingit optimum, quam metaphysica et quam aliqua sciencia. Nam metaphysica vel aliqua sciencia humanitus inventa, si considerat de Deo, hoc est, prout illa consideracio haberi potest ductu rationis; sed theologia considerat de Deo, ut habetur eius cognicio cum adiutorio divine revelacionis; et quia plura possunt haberi, ut habentur, de Deo per revelacionem, quam per previam rationem, consequens est, quod theologia magis attingat optimum et plura possit considerare de Deo, quam aliqua alia sciencia; et exinde est dea et domina scienciarum, omnes autem alie sciencie sibi ancillantur. Ideo omnes eas tamquam ancillas mittit vocare ad arcem et ad menia civitatis, nam omnibus eis utitur in obsequium suum, ut omnes defendant arcem et menia civitatis, idest ut omnes defendant theologiam, quam dicimus esse quandam arcem et quandam civitatem cum suis meniis, ut non possit ab adversariis impugnari. Unde in Canticis² assimilata est turri David, que edificata est cum propugnaculis, ubi sunt varii clipei et omnis armatura forcium, ut argumenta philosophorum non possint eam dirimere nec sufficienter invadere. Que omnia possunt et ad theologiam et ad ecclesiam adaptari. Distinximus ergo quatuor genera potestatum, quia dicimus alias potestates esse virtutes naturales, alias res artificiales, alias rationes seminales et alias principatuum et hominum gubernaciones. In tribus quidem primis generibus assignavimus tres rationes et causas subieccionis et dominacionis: ut in virtutibus naturalibus, quare dominantur virtutes celestes, assignavimus rationem et causam, generalitatem et contraccionem, ut ideo virtutes celestes dominantur, quia sunt generales, ideo autem iste virtutes inferiores famulantur, quia sunt contracte et particulares. In rebus quidem artificialibus assignavimus huiusmodi rationem et causam materie preparacionem, ut ideo dolativa famulatur domifactive et frenifactiva militari, quia eis materiam preparant et disponunt. In racionibus quidem sciencialibus assignavimus rationem et causam appropinquacionem ad optimum, ut illa que magis attingit optimum, dominatur et cetere ancillantur.

In quarto vero genere potestatum, ut in principatibus et gubernacionibus dicemus omnes has tres causas simul concurrere. Dicemus enim, quod potestas et principatus terrenus debet obsequi et famulari potestati et principatui spirituali propter omnia prefata tria: et quia particularior et quia materiam disponens et preparans et quia non ita appropinquat nec attingit optimum potestas hec sicut illa.

Est autem potestas ecclesiastica universalior quam terrena, quia ipsa ecclesia dicitur esse catholica, idest universalis, ut dicit Isidorus, Etymol. lib. VIIᵒ, cap. ultimo,³ propter quod ait, quod catholicus universalis sive generalis interpretatur, et subdit, quod Greci universale catholicum vocant. Si ergo est articulus fidei, quod debemus credere sanctam ecclesiam catholicam, non est vere fidelis qui non credit ecclesiam esse catholicam, idest universalem et sanctam, idest sancitam et firmam, quia fundata est supra firmam petram vel sanctam, idest puram et immaculatam, iuxta illud ad Ephesios Vᵒ:⁴ Ut exhiberet ipse Christus sibi gloriosam ecclesiam, non habentem maculam aut rugam. Ecclesia ergo est sancta et catholica, idest universalis; vere autem universalis non esset, nisi omnibus universaliter preesset.

Ceteri autem principatus sunt particulares, quia nullus est principatus, sine quo non possit quis salutem consequi, et maxime si loquamur de principatibus secularibus et de potestatibus terrenis, a quibus quis se abstrahens fit saluti propinquior. Nam clerici qui non sunt sub potestate terrena, sunt in statu perfecciori, quam laici qui sub potestate terrena collocantur. Potestas itaque terrena non est universalis, ut, nisi quis sit sub ea, non possit salutem consequi; immo, ut diximus, clerici qui non sunt sub potestate terrena, sunt in statu perfecciori quam laici.

Semper enim voluit dominus non clericos solum liberos esse a potestate terrena, sed eciam confugientes ad clericos voluit immunitatem et libertatem consequi. Nam Numeris penultimo⁵ mandavit Deus, quod levitis qui serviebant altari, per quos secundum Hugonem intelliguntur clerici,⁶ darentur quadraginta octo urbes sive quadraginta octo oppida. Mandavit eciam, quod non solum darentur eis oppida et urbes ad habitandum, sed eciam suburbana ad animalia nutriendum; voluit eciam, quod huiusmodi suburbia se protenderent contra omnem plagam celi sive contra omnem partem, videlicet circa orientem, occidentem, meridiem et septentrionem. Mandavit insuper, quod de huiusmodi quadraginta octo urbibus sive quadraginta octo oppidis sex deberent esse separata in auxilium fugitivorum, ut fugerent ad ea, qui fuderint sanguinem.

Habentes ergo gladium materiale et iudicium sanguinis non habebant auctoritatem exercendi huiusmodi iudicium contra fugientes ad illa sex oppida levitarum id est clericorum: per quod sufficienter monstratur, quod non solum nunc in lege gracie, ubi sacerdocium est longe dignius, quam esset in lege scripta, quia hic est veritas, ibi autem erat figura, nunc autem in altari vere continetur Christus, vere est ibi corpus quod traxit Christus de virgine, est ibi et suus proprius sanguis, licet non sub propria specie, sed sub specie panis et vini; secundum virtutem tamen est ibi Christus et secundum propriam substanciam, qui in sacramentis veteris legis solum erat secundum figuram. Si ergo tunc in lege veteri sacerdocium et clerus erant tante dignitatis, quod non solum ipsi erant exempti a potestate laicali, sed eciam confugientes ad ipsos secundum determinata oppida, dato quod effudissent sanguinem et quod merita eorum exigerent, quod subirent iudicium sanguinis, nihilo minus tamen salvi erant a dicto iudicio: multo itaque forcius nunc, ubi sacerdocium est dignius et status clericalis perfeccior, clerus non est subiectus potestati terrene. Immo et confugientes ad clericos et potissime fugientes ad loca Deo dedicata, in quibus locis serviunt clerici, dato quod incurrerent mortis iudicium, terrena potestas non poterit in eos suam exercere potenciam. Que omnia particularitatem potestatis terrene et libertatem et immunitatem clericorum arguunt et demonstrant.

Est ergo particularis terrena potestas, quia non habet super omnibus potestatem; potestas autem ecclesiastica est universalis. Quod figuratum fuit in libro Numerorum, quando levitis, idest clericis, data fuerunt suburbia versus omnem partem celi; in quo figurabatur, quod ecclesia, que succedere debebat levitis qui serviebant altari, in universo orbe et in omni parte dominari debebat. Nam quilibet de iure est sub illo, sub quo non existens non potest salutem consequi. In universo itaque orbe debet ecclesia dominari et omnes debent esse sub ea, sub qua non existentes clausas invenient celi ianuas, ut ad regna celorum non valeant introire.

Hoc eciam universale dominium ecclesie non solum fuit figuratum in lege veteri, sed fuit expressum inter articulos fidei, qui non sunt restringendi, sed dilatandi, cum super eis fundentur omnia, que sunt credenda et tota christiana fides. Quilibet autem verus christianus debet confiteri hunc articulum, quod ecclesia est sancta et catholica. Non autem esset catholica, idest universalis, nisi omnibus tam fidelibus quam rebus fidelium dominaretur. Nam ecclesia est catholica universaliter dominando, et ipsi fideles ex hoc sunt catholici, universaliter se ecclesie subiciendo. Nullus autem se dicat esse catholicum, nisi universali ecclesie sit subiectus, et nullus confiteatur ecclesiam esse catholicam, nisi confiteatur eam universaliter dominari. Non est autem quis universaliter subiectus ecclesie, nisi se et sua ecclesie subiciat: primo quidem se et postea sua; quia, ut habetur Geneseos IVᵒ,⁷ quod respexit dominus ad Abel et ad munera eius, prius ergo ad Abel, et postea ad munera. Primo ergo fideles debent se subicere ecclesie, et postea sua. Utraque autem sunt ecclesie, et fideles et res fidelium, et apostoli utrumque volebant possidere et utrisque volebant dominari, non ut se ipsos exaltarent, sed ut ecclesiam dilatarent et eam universalem et catholicam facerent. Ideo dicit glossa ad Corinthios VIIᵒ c,⁸ gloriam fuisse apostolorum tam res quam dominos earum possidere.

Revertamur ergo ad propositum et dicamus, quod quasi singula verba huius rationis concludunt terrenam potestatem tam secundum se, quam secundum sua potestati ecclesiastice debere esse subiectam. Tamen ut prosequamur nostram materiam, prout in rubrica capituli est descripta, dicemus, ut est per habita manifestum, quod dominium ecclesiasticum est universale, dominium terrenum est particulare.

Propter quod dominium ecclesiasticum imitatur virtutes celestes, quarum est in omnia influere; dominium vero terrenum imitatur virtutes istas inferiores, quarum est particulares effectus efficere, ut ignis ita calefacit, quod per se loquendo non infrigidat, et aqua ita infrigidat, quod per se loquendo non calefacit; virtus autem celestis utrumque peragit, quia iuvat aquam ad infrigidandum, quia virtute celi subtracta, secundum hunc ordinem quem videmus, aqua non posset infrigidare; hoc eciam modo iuvat ignem ad calefaciendum. Omnes enim iste virtutes inferiores, tanquam famulantes celo, quecumque agunt, illa efficiunt in virtute celi.

Sic et terreni domini, tamquam famulantes ecclesie in omnibus suis actibus et in omnibus que ad ipsos spectant, debent recognoscere ecclesiam catholicam et universalem idest universaliter dominantem. Erit igitur terrena potestas sub ecclesiastica, sicut particularis sub universali; quam subieccionem habent virtutes inferiores ad celestes. Secundo erit terrena potestas sub ecclesiastica, sicut preparans materiam est sub ea cui preparat. Nam ad terrenam potestatem pertinet per ecclesiam et sub ecclesia accipere gladium materiale et dominari rebus materialibus et rebus temporalibus et eciam humanis corporibus, quantum ad personas laicas et ad res earum super quibus potenciam acceperunt.

Erit ergo potestatis terrene officium super hiis iusticiam facere, ut nullus iniuriatur alteri in proprio corpore nec in propriis rebus, sed quilibet civis et quilibet fidelis gaudeat bonis. Officium ergo terrene potestatis est materiam preparare, ne princeps ecclesiasticus in spiritualibus impediatur. Nam corpus factum est, ut serviat anime, et temporalia, ut deserviant corpori. Tunc est ergo bene dispositum corpus, quando bene deservit anime, et tunc sunt bene disposita et ordinata temporalia, quando ordinantur ad sufficienciam vite corporalis et ad indigenciam humanorum corporum. Totum ergo officium potestatis terrene est ista bona exteriora et materialia sic gubernare et regere, ut non impediuntur fideles in pace consciencie et in pace animi et in tranquillitate mentis. Hoc enim modo iusticia et pax osculate⁹ sunt non solum in hiis que sunt ad Deum, quia nisi nos vivamus iuste cum Deo, non habebimus pacem cum ipso, sed eciam iusticia in istis exterioribus multum facit ad tranquillitatem animi et ad pacem mentis. Si omnes enim essent ita perfecti, sicut dicitur Matth. Vᵒ:¹⁰ Si quis te percusserit in dexteram maxillam, prebe illi et alteram, et ei qui vult tecum in iudicio contendere et tunicam tuam tollere, dimitte ei et pallium, quantum ad patientes iniuriam forte non esset opus iusticie terrene. Sed quia non sunt omnes ita perfecti, et quia non solum bonum est reprimere iniurias, ne offendantur patientes, sed eciam ne offendant agentes, opus fuit instituere potestatem terrenam propter servandam iusticiam in corporibus et in rebus temporalibus, ad salvandam tranquillitatem animi et pacem mentis, ad salvandam tranquillitatem in rebus spiritualibus.

Hoc ergo potissime faciunt principes terreni, quod disponunt et preparant materiam principi ecclesiastico. Illi ergo salvant iusticiam in rebus temporalibus et materialibus, ut salvetur pax mentis et tranquillitas in rebus spiritualibus, ut ille qui spiritualiter dominatur, possit liberius dominari. Sicut ergo frenifactiva, imponens frenum equo, preparat equum militi, ut ei liberius famuletur, sic potestas terrena, imponens frenum laicis, ne forefaciant in ecclesiam nec in se ipsos, disponit eos, ut potestati ecclesiastice liberius sint subiecti. Et sicut dolativa, dolans lapides, disponit eos, ut edificator ex ipsis lapidibus possit debitam et ordinatam domum facere, sic, quia fideles sunt membra, ex quibus conficitur corpus ecclesie, et sunt lapides, ex quibus conficitur spirituale templum, quod est ecclesia, cuius lapis angularis et fundamentum est Christus iuxta illud ad Ephesios IIᵒ:¹¹ Ipso summo angulari lapide Christo Iesu, in quo omnis edificacio constructa crescit in templum sanctum in Domino, in quo vos coedificamini, etc., terrena potestas per iusticiam in exterioribus bonis dolat et disponit istos lapides ad pacem mentis et ad tranquillitatem animi, ut ex eis spirituale templum liberius et facilius construatur.

Patet ergo, quod terrena potestas et ars gubernandi populum secundum terrenam potestatem est ars disponens materiam ad disposicionem ecclesiastice potestatis. Quare, sicut frenifactiva supponitur militari, et sicut dolativa est subiecta domifactiva, ut omnia agant secundum earum nutum et voluntatem, et ut omnia instrumenta earum et omnia earum organa ordinent ad nutum et ad voluntatem superiorum arcium: sic ars dominandi secundum terrenam potestatem et ipsa terrena potestas debet sic esse subiecta potestati ecclesiastice, ut se ipsam et omnia organa et instrumenta sua ordinet ad obsequium et ad nutum spiritualis potencie. Et quia organa et instrumenta potestatis terrene sunt civilis potencia, arma bellica, bona temporalia que habet, leges et constituciones quas condit, ideo se ipsam et omnia hec tamquam eius organa et instrumenta ordinare debet ad obsequium et voluntatem ecclesiastice potestatis. Ipsa itaque secularis potestas secundum se et secundum omnia prefata organa subicitur ecclesiastice potestati.

Tercio erat terrena potestas sub ecclesiastica tamquam attingens optimum sub ea que magis attingit. Quem modum subieccionis videmus in scienciis, ut quia metaphysica, que est de Deo, est dea scienciarum inventarum ab homine, et omnes alie huiusmodi sciencie sunt sub metaphysica et famulantur sibi, et ipsa dirigit alias ciencias. Secundum hunc eundem modum potestas ecclesiastica, que est spiritualis et in hiis que sunt ad Deum, est domina potestatis terrene, et ad eam spectat potestatem huiusmodi dirigere, et potestas terrena debet sacerdotis imperio esse subiecta.

Aperi ergo oculos tuos et vide, interroga virtutes naturales, et annunciabunt tibi;¹² considera modos artificiales, et dicent tibi; animadverte consideraciones scienciales, et manifestabunt tibi. Vides in virtutibus naturalibus, quod particulares virtutes et terrene subiciuntur secundum se et secundum sua virtutibus universalibus et celestibus; vides eciam in artificialibus, quod artes preparantes materiam subiciuntur secundum se et secundum sua hiis quibus materiam preparant; vides insuper in consideracionibus sciencialibus, quod scientia magis attingens optimum omnibus aliis scienciis dominatur. Et quia omnia ista concurrunt in potestate ecclesiastica respectu terrene, quia terrena est particularior, disponens materiam et est minus attingens optimum, exinde claro clarius arguitur et concluditur, quod huiusmodi potestas et secundum se et secundum sua potestati ecclesiastice subdatur et obsequatur.