De Ecclesiastica Potestate

Quoniam in multis capitulis locuti sumus de plenitudine potestatis, ideo in presenti capitulo volumus declarare, quid est plenitudo potestatis. Declarabimus eciam, quod huiusmodi plenitudo est in summo pontifice; propter quod suum posse est sine numero, pondere et mensura, ut in ultimo capitulo apparebit.

Possent autem multe declaraciones adduci ad ostendendum, quid est plenitudo potestatis, sed sufficiat ad presens hoc solum ostendere, quod plenitudo potestatis est in aliquo agente, quando illud agens potest sine causa secunda, quicquid potest cum causa secunda. Quod si agens aliquod non habet tale posse, consequens est, quod non habeat plenum posse, quia non habet posse in quo reservatur omne posse. Eo itaque modo quo summus pontifex habet posse in quo reservatur omne posse, dicimus ipsum habere plenum posse. Et ut per hec naturalia que videmus in gubernacione mundi possumus descendere ad gubernacionem hominum, dicemus, quod in celo et in quocumque agente secundo non est plenitudo potestatis, quia non potest celum sine causa secunda, quod potest cum causa secunda: ut si celum et leo faciunt ad generacionem leonis, non posset celum sine leone producere leonem, nec posset equus sine equo producere equum. In ipso autem Deo est plenitudo potestatis, quia quicquid potest cum causa secunda, potest sine causa secunda, ita quod posse omnium agencium reservatur in primo agente, scilicet in Deo. Nam in produccione mundi produxit hominem sine homine precedente et equum sine equo precedente; nunc autem producit equum mediante equo, sed si vellet et quando vellet sine semine; et bovem mediante bove, sed sine bove posset facere bovem; posset enim facere de trunco vitulum vel de nihilo facere vitulum, et sicut vellet, sic res ageret. Et quamvis omnia possit, ipse tamen sic administrat res, ut eas proprios cursus agere sinat. Facit tamen Deus aliquando miraculum vel eciam miracula, ut agat preter communem cursum nature et non agat secundum communes leges nature inditas.

Sic et summus pontifex quantum ad posse, quod est in ecclesia, habet plenitudinem potestatis et potest sine causa secunda, quod potest cum causa secunda: ut si eleccio episcopi dependet ab institutione summi pontificis, qualiter debeat fieri eleccio prelatorum, et quomodo eligentes debeant se habere et quantum ad zelum et quantum ad meritum et quantum ad numerum, ut quantus debeat esse numerus eligencium et quales debent esse eligentes ad hoc, quod electus sit rite assumptus: itaque huiusmodi eleccio dependet a summo pontifice statuente et ordinante eleccionis modum, sicut produccio rerum naturalium tamquam a causa primaria dependet a Deo, qui indidit rebus naturalibus suas leges, qualiter agant et qualiter suos producant effectus. Dependet eciam eleccio prelati ab assensu canonicorum et ab eleccione eorum tamquam a causa secunda, sicut et produccio rerum naturalium dependet ab ipsis rebus naturalibus que sunt sub uno agente primo, videlicet sub Deo.

Vere ergo in summo pontifice, quantum ad posse quod est in ecclesia, residet potestatis plenitudo, quia potest sine causa secunda, quod potest cum causa secunda. Posset enim providere cuicumque ecclesie sine eleccione capituli, quod facendo ageret non secundum leges communes inditas, sed secundum plenitudinem potestatis. Fit enim, ut diximus, eleccio prelati tamquam a causa primaria a summo pontifice statuente, qualiter eleccio fiat et a causa secunda, videlicet ab eleccione eligencium iuxta formam eis datam. Posset tamen summus pontifex sine huiusmodi causa secunda, idest sine eleccione eligencium, providere cuicumque ecclesie de prelado. Et quod dictum est de eleccione prelati, veritatem habet de aliis que fiunt in ecclesia, quod potest summus pontifex sine aliis agentibus agere tamquam ille qui habet plenitudinem potestatis, in quo totum posse ecclesie dignoscitur residere.

Advertere tamen debet summus pontifex, quod si Deus, qui totum habet posse, non solum condicionaliter, scilicet respectu huius vel respectu illius, sed simpliciter, tamen ne sint supervacua opera sapientie sue, quasi semper agit secundum leges quas indidit rebus, et quasi semper observat leges, ut agat effectus secundorum agencium mediantibus secundis agentibus: calefacit enim mediante igne, et infrigidat mediante aqua, quoniam et secundum leges inditas rebus fieri non potest, quod existens in igne non calefiat et existens in aqua frigida non infrigidetur; et eciam secundum has leges fieri non potest, quod pergens super aquas non madefaciat sibi pedes. Aliquando tamen, sed raro, facit preter has communes leges, quod existens in igne non comburitur, et quod quis pergat siccis pedibus super aquam.

Sic et summus pontifex, quia suum est statuere leges, qualiter debet ecclesia gubernari, et secundum has leges debet ecclesiam gubernare, et debet permittere, quod capitula suas elecciones faciant et prelati suas acciones exerçant, et quod alii qui sunt in ecclesia secundum formam sibi datam sua opera perficiant. Ex causa tamen racionabili potest preter istas communes leges sine aliis agentibus agere, quia posse omnium agencium reservatur in ipso, ut sit in ipso omne posse omnium agencium in ecclesia et ut ex hoc dicatur, quod in eo potestatis residet plenitudo.

Celum autem, ut tangebamus, in accionibus naturalium non habet plenitudinem potestatis, quia non potest sine secundis agentibus, quod potest cum illis agentibus. Quod non solum verum est in produccione rerum perfectarum, ut in produccione animalium perfectorum, que generantur a simili in specie, sicut equus generatur ab equo et leo a leone et homo ab homine: non enim posset celum sine equo sive sine semine equi producere equum; sed eciam veritatem habet in animalibus imperfectis, que generantur ex putrefaccione. Nam sicut in produccione equi celum se habet tamquam causa superior et semen equi vel leonis tamquam causa inferior, nec posset celum sine semine producere animal, quod habet fieri ex semine, nec posset ex quocumque semine producere quodcumque animal, sed ex determinato semine determinatum animal, ut equum non posset producere nisi ex semine equi et leonem nisi ex semine leonis: sic in produccione animalium imperfectorum, ut in hiis que generantur ex putrefaccione, celum se habet tamquam causa superior et putrefaccio tamquam causa inferior. Non ergo posset celum sine putrefaccione generare animal, quod habet generari ex putrefaccione, nec ex quacumque putrefaccione posset generare quodcumque tale animal, sed ex determinata putrefaccione determinatum tale animal.

Ideo Commentator super XIIᵒ ¹ vult, quod putrefaccio, ex qua generatur animal, est sicut semen in animalibus, que generantur ex seminibus. Ideo sicut ex alio et alio semine generatur aliud et aliud animal perfectum, sic ex alia et alia putrefactione generatur aliud et aliud animal imperfectum; et quia non eodem modo putrefiunt carnes equine et carnes bovine, dicit Temistius, ut Commentator in XIIᵒ recitat,² quod ex carnibus equinis putrefactis generantur vespe, ex carnibus bovinis apes.

Non ergo in celo est plenitudo potestatis respectu produccionis naturalium, quia nec in produccione rerum perfectarum nec eciam imperfectarum potest sine causa secunda, quod potest cum causa secunda. In Deo autem est plenitudo potestatis simpliciter, quia in omnibus potest sine cau sasecunda, quod potest cum causa secunda, nec indiget secundis agentibus ad produccionem cuiuscumque effectus. Quod autem operatur suos effectus mediantibus secundis agentibus, hoc non est ex sua indigencia, sed ex sua bonitate, quia vult dignitatem suam communicare creaturis, et vult, quod creature non sint ociose et supervacue, sed vult, quod agant suas acciones et sua opera.

In summo autem pontifice est plenitudo potestatis non quocumque modo, sed quantum ad posse, quod est in ecclesia, ita quod totum posse, quod est in ecclesia, reservatur in summo pontifice. Dicimus autem totum posse, quod est in ecclesia, quia si est aliquid posse, quod Christus retinuit sibi et non communicavit ecclesie, non oportet, quod tale posse sit in summo pontifice, ut puta quia Christus dare poterat effectum sacramenti sine sacramento. Nam puer quando nascitur, non potest habere baptismum flaminis, quod habeat baptismum in voto, quia non habet rationis usum. Si ergo non haberet baptismum sanguinis, ut si non occidatur pro Christo, et si non haberet baptismum fluminis, ita quod non haberet baptismum nec in voto nec in sanguine nec in flumine, tali puero nato posset Christus conferre effectum baptismi et dare sibi gratiam baptismalem sine baptismo, quia non alligavit Christus virtutem suam sacramentis: potest enim sine sacramento conferre effectum sacramenti. Tale autem posse non communicavit Christus ecclesie; propter quod non oportet quod tale posse reservetur in summo pontifice. Habet itaque summus pontifex plenitudinem potestatis et habet omne posse non quocumque modo, sed habet omne posse, quod communicatum est ecclesie et quod est in ecclesia.

Sicut ergo in Deo est plenitudo potestatis simpliciter, quia quicquid possunt quecumque agencia, potest Deus et quicquid potest mediantibus quibuscumque agentibus, potest sine illis agentibus, sic quantum ad posse quod est in ecclesia, habet summus pontifex plenitudinem potestatis, quia quicquid possunt quecumque persone ecclesiastice, hoc potest summus pontifex. Unde ubique esse dicitur ordinarius, et quicquid potest summus pontifex mediantibus quibuscumque personis ecclesiasticis, hoc potest sine illis. Debet tamen esse imitator Dei sicut eius vicarius carissimus, ut non indifferenter et passim utatur hac plenitudine potestatis, sed certis causis inspectis; nam iusta et rationabili causa emergente libere potest hac potestate uti, quia ubi est sancta intencio, ubi est spiritus domini, ibi est et libertas. In usu quidem huiusmodi potestatis multociens subtrahuntur membris proprie acciones; ut si provideat summus pontifex alicui ecclesie in requisitis canonicis, potest quidem hoc facere de sua plenitudine potestatis, sed hoc agendo subtrahuntur canonicis proprie acciones.

Si ergo Deus, ut supra tetigimus, quia habet omne posse simpliciter, gubernat mundum secundum leges quas indidit rebus et indifferenter et passim non utitur sua plenitudine potestatis, ut faciat preter solitum cursum rerum, causa tamen rationabili emergente facit preter has leges inditas et preter hunc solitum cursum: sic et summus pontifex, tamquam imitator Dei, si legem indidit, quod canonici suum pastorem eligant vel hee persone ecclesiastice hec opera faciant, secundum has leges inditas, secundum hunc solitum cursum debet ecclesiam gubernare; causa tamen rationabili emergente liberam habet potestatem, ut faciat preter has leges et preter hunc solitum cursum.

Est autem et alia causa sive alia ratio, quare spectat ad summum pontificem agere secundum leges inditas et secundum cursum solitum, quia quod ait philosophus in Politicis³ de omni principe, potissime verificari habet de summo pontifice. Vult enim ipse, quod quilibet princeps debet esse homo multorum oculorum, multarum manuum et multorum pedum; debet quidem sibi coacervare multos industrios et sapientes, per quos possit videre que spectant ad regimen principatus sibi commissi; debet esse homo multarum manuum, quia debet sibi coacervare viros viriles et virtuosos, per quos possit agere que sunt agenda; debet esse homo multorum pedum, quia debet sibi coacervare multos viros firmos et stables, ut suus principatus vacillare non possit. Hoc ergo non est subtrahere suas operationes ab aliis, sed hoc est magis alios incitare, ut agant suas acciones proprias. Hoc enim est incitare oculos, ut videant, id est sapientes, ut considerent; hoc enim est incitare manus, ut agant, idest virtuosos, ut operentur; hoc enim est incitare pedes quorum est alia sustentare, ut firme et stabiliter in bonum pergant.

Redeamus ergo ad propositum et dicamus, quod, licet in celo hoc materiali non sit plenitudo potestatis, quia non potest hos effectus naturales efficere sine istis causis inferioribus, quos potest cum huiusmodi inferioribus causis, in summo tamen pontifice non absolute et simpliciter sive non quocumque modo, sed quantum ad posse quod est in ecclesia, est plenitudo potestatis, ut quecumque potest cum aliis personis ecclesiasticis, potest sine illis. Quod si volumus causam huius investigare, dicemus, quod ad celum non spectat dare leges naturalibus rebus, sed ad eum spectat agere iuxta leges nature inditas. Ideo in sola virtute celi non possent fieri miracula, quia hoc est miraculum agere preter leges nature datas; celum autem quicquid facit, agit secundum leges nature concessas. Spectat tamen ad summum pontificem condere leges et dare leges omnibus personis ecclesiasticis et toti ecclesie; propter quod ipse est supra huiusmodi leges, et est in eo potestatis plenitudo, ut possit agere preter leges.

Sunt itaque assignati duo modi plenitudinis potestatis: unus quidem, quando potest sine causa secunda, quod potest cum causa secunda, quia Deus sine naturalibus agentibus potest, quicquid potest cum ipsis. Sic et summus pontifex sine quibuscumque personis potest, quicquid posset cum illis. Alius vero modus est, quod, sicut Deus dat rebus naturalibus leges naturales, ut dat hanc legem igni, quod calefaciat, aque, quod infrigidet, est tamen in eo plenitudo potestatis, quia potest facere preter has leges: sic summus pontifex dat gentibus sive hominibus leges positivas morales; est nihilominus in eo plenitudo potestatis, quia potest facere preter huiusmodi leges.