De Ecclesiastica Potestate

Per habita quidem potest patere, quod principatus non est aliud, nisi quedam potencia regendi et gubernandi gubernabilia que sunt illi principatui supposita, sicut scientia non est aliud, quam quedam potencia considerandi et speculandi speculabilia sive scibilia que sunt illi sciencie subiecta. Sic est autem in scienciis, quod cum aliqua scientia est per se et primo de re aliqua, si autem illa scientia considerat de rebus aliis, hoc erit, prout ille res alie denominationem suscipiunt illius rei, de qua primo considerat huiusmodi scientia. Ut si theologia primo et principaliter est de Deo, si considerat de rebus aliis, hoc erit, prout ille res alie suscipiunt denominationem a Deo, et prout ille res alie dicuntur esse divine; ut si considerat de creaturis, hoc erit, prout ipse creature sunt quid divinum, quia sunt quid divinum per participationem; si autem considerat de sacramentis, hoc erit, prout sacramenta sunt quid divinum, ut quia significant aliquid divinum. Nihil enim considerabit theologia, nisi de ipso Deo et de hiis que sunt quid divinum.

Sic et si principatus sacerdotalis per se et primo tendit in spiritualia; si autem iurisdictionem exerceat in temporalibus, hoc erit, prout temporalia induunt quendam modum spiritualem, ut ipsa temporalia spiritualia dici possunt. Nam quamvis corpus non possit fieri spiritus, res tamen corporalis potest dici spiritualis, et ipsum corpus potest dici esse quid spirituale. Secundum quem modum loquitur apostolus prima ad Corinthios XVᵒ,¹ dicens quod seminatur corpus animale, surget corpus spirituale; ubi glossa² ait, quod non dicit, quod surgat spiritus, quasi corpus convertatur in spiritum, sed quod surget corpus spirituale, quia tunc plene corpus subdetur spiritui et participabit condiciones spirituales, et erit corpus tunc simile spiritui quantum ad condiciones aliquas, quia non indigebit alimentis, sicut nec indiget spiritus, et erit tunc corpus immortale et incorruptibile: non enim corrumpetur nec morietur.

Si ergo ipsum corpus potest dici quid spirituale propter condiciones aliquas spirituales quas participare potest, ipsa temporalia poterunt dici spiritualia propter condiciones aliquas spirituales. Non enim semper denominatur res ab eo quod in ea est, quia potest denominari ab eo a quo est, vel ab eo ad quod est. Quia dicitur opus aliquod esse humanum, non quia aliquid de humanitate sit in opere; propter quod opus illud non denominatur ab eo quod in eo est, sed ab eo a quo est, ut quia est ab homine, ideo dicitur humanum. Sic eciam res que ordinantur ad bonum hominis vel ordinantur ad hominem tamquam ad suum finem, possunt dici res humane, quamvis nihil de humanitate sit in eis, quia dignum est omnia denominari a fine, ut dicitur in secundo De Anima.³

Cum ergo queritur que sunt illa specialia, et qui sunt illi casus in quibus spiritualis potestas se de temporalibus intromittit, dicemus, quod omnibus illis modis quibus temporalia possunt dici spiritualia, spiritualis potestas iurisdictionem suam in temporalibus exercebit.

Advertendum ergo, quod ipsa temporalia tripliciter possunt considerari: primo quantum ad ipsas res; secundo quantum ad potestatem temporalem sub qua sunt; tercio quantum ad potestatem summi pontificis. Omnibus autem istis modis temporalia possunt dici spiritualia; ideo per comparacionem ad omnia ista ipsa temporalia sub iurisdictione potestatis spiritualis poterunt collocari. Ex ipsis itaque rebus temporalibus et ex potestate terrena et ex spirituali potestate possunt sumi speciales condiciones et speciales casus, propter quos iuridicció rerum temporalium ad spiritualem potestatem devolvitur. In hoc tamen capitulo dicemus de condicionibus sumptis ex parte ipsarum rerum.

Sciendum ergo, quod iuridicció potestatis spiritualis se extendet ad temporalia ratione ipsarum rerum in omnibus illis casibus in quibus res temporales possunt vocari spirituales, quod, quantum ad presens spectat, tripliciter esse contingit: primo si sunt a summo spiritu imperate, secundo si sunt spiritualibus annexe, tercio si sunt spiritualia annexa sibi. Nam sive res spiritualis annectatur rei temporali sive econverso, semper res temporalis poterit vocari spiritualis. Sunt enim spiritualia potenciora quam temporalia, et ideo spiritualia tamquam potenciora denominant temporalia, ut sive annectantur temporalibus sive econverso. Ipsa temporalia a spiritualibus denominacionem suscipient, non autem econverso, et exinde est, quod gladius spiritualis potest se extendere ad temporalia, non autem materialis ad spiritualia. Sic enim videmus in nobis ipsis, quod corpus denominatur ab anima et a spiritu, non autem econverso. Non enim dicitur spiritus esse corporalis vel anima esse corporalis, sed dicitur corpus esse animale et esse spirituale.

Ipse igitur res temporales possunt dici spirituales, si sunt a summo spiritu imperate; secundum quem modum decime inter spiritualia computantur, quia non ab homine, sed a Deo, qui est summus spiritus, sunt institute. Possunt ergo decime dici esse debita ecclesiis, esse sanctuaria ecclesiarum, et possunt dici esse res spirituales, ad que omnia iura adaptari possunt, ut patet extr. De decimis;⁴ immo inhibetur laicis, quod iure hereditario non debeant possidere decimas, quia sunt Dei sanctuaria, inhibetur eciam laicis, quod non disponant de decimis. Erit ergo iste unus casus sumptus ex ipsis rebus, quod ecclesia se intromittet de temporalibus, si ipse res temporales fiant spirituales et pertineant ad decimas.

Alius autem casus sumptus ex parte ipsarum rerum est, si ipse res temporales sint spirituales, quia sunt annexe spiritualibus, ut matrimonio sunt annexe dotes, et legitimacioni filiorum est annexa successio hereditatis, quia ut ait apostolus ad Romanos VIIIᵒ:⁵ Si filii, et heredes. Intromittet se ergo ecclesia de rebus temporalibus, si sunt annexe spiritualibus, ut intromittet se de dotibus, quia sunt annexe matrimonio, ut habetur extr. De dotibus, capitulo de prudencia;⁶ sic intromittet se de possessionibus et de hereditatibus que sunt annexe natis de legitimo thoro. Sed dices huic dicto esse iura contraria, quia decretali extra. Qui filii sint legitimi, capitulo Lator,⁷ questionem de hereditate remittit ad dominum secularem, et eodem titulo, capitulo Causam⁸ questionem de possessionibus dicit pertinere ad regem, non ad ecclesiam; sed dicitur ibidem ad ecclesiam pertinere cognoscere questionem de re principali, videlicet de legitimacione.

Sciendum ergo, quod qui dicit unum, quodammodo multa dicit, ut dicitur in libro De Physico Audit,⁹ quia dicit omnia illa que secuntur ad illud; ut qui dicit Socratem esse hominem, dicit ipsum esse sensibilem, esse animal et esse substanciam, quia omnia ista secuntur ad esse hominem. Sic qui unum facit, quodammodo multa facit, et qui unum iudicat, quodammodo multa iudicat, quia iudicat omnia illa que secuntur ad illud. Si ergo ad esse legitimum filium sequitur esse heredem, qui iudicat de legitimitate, oportet quod iudicet de hereditate. Unde si nulla iura hoc dicerent vel quicquid iura dicant, hoc naturalis ratio, que iura superat, iudicaret, videlicet quod qui iudicat de principali, oportet quod iudicet de annexo.

Ad iura tamen in contrarium dici potest, quod soluto hoc principali, an ille qui de hereditate litigabat esset legitimus, adhuc poterat esse questio, an illa hereditas vel ille possessiones essent sue, quia forte pater eum emancipaverat vel ipse ipsas possessiones vendiderat vel donaverat vel multis aliis modis poterat hoc contingere, ratione cuius poterat huiusmodi questio pertinere ad dominum secularem. Sed si nullum esset aliud dubium, an hereditas vel possessio sit huiusmodi, nisi quia dubitatur, an sit legitimus, tunc ad illum iudicem ad quem spectaret iudicare de legitimitate, spectaret iudicare de hereditate.

Vel dicere possumus, quod cum loquimur de posse ecclesie, loquimur de posse cum decencia, quia si loqueremur de posse simpliciter, est in ea plenitudo potestatis; sed multa potest ecclesia eciam cum decencia que liceret ei facere, que tamen non facit, quia non expediunt: unde multa indulget que posset facere. Potest ergo ecclesia multas questions remittere ad iudices civiles et dicere, quod ille questions non pertinent ad eam, quia non vult ad questions illas suam potenciam extendere. Secundum quem modum loquebatur dominus Luce XIIᵒ,¹⁰ cum quidam de turba diceret Christo: Magister, dic fratri meo, ut dividat mecum hereditatem. At ille dixit ei: Homo, quis me constituit iudicem aut divisorem supra vos? Constat autem, quod iste constitutus erat iudex vivorum et mortuorum, quia pater omne iudicium dedit filio. Dicebat tamen se non esse constitutum iudicem ad dividendum hereditatem, quia nolebat ad hoc faciendum suas interponere partes.

Tercio res temporalis dicitur esse spiritualis non solum, si sit annexa spiritualibus, sed si spiritualia sunt annexa sibi. Et quia omnia crimina et omnia peccata mortalia possunt dici quid spirituale, quia nostrum spiritum et nostram animam occidunt, consequens est, quod spiritualis potestas se poterit intromittere de questionibus quorumcumque temporalium, si questions ille deferantur cum denunciacione criminis, quia ad spiritualem potestatem spectat iudicare de quocumque peccato mortali et de hoc corripere quemlibet christianum. Aliter enim non dixisset Deus in evangelio Matthei XVIIIᵒ:¹¹ Si autem peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum;... si autem non te audierit, adhibe tecum unum vel duos;... quod si non audierit eos, dic ecclesie; quod non dixisset, si ad ecclesiam non spectaret de quolibet peccato mortali corripere quemlibet christianum. Patet ergo, quod ista condicio, per quam potest ecclesia se intromittere de rebus temporalibus et per quam super temporalibus potest ad ecclesiam appellari, est ita lata et ampla, ut omnes questiones quorumcunque temporalium comprehendat, quia semper potest denunciari questio cum crimine. Iudex autem et in notoriis suam dat sentenciam et dubia inquirat, ut possit ibidem suam sentenciam dare, iuxta illud Iob XXIXᵒ:¹² Causam quam nesciebam, diligentissime investigabam. Si ergo de peccato vel non peccato debet cognoscere iudex ecclesiasticus, sive sit notorium sive dubium, que pars litigantium habeat iniustam causam et peccet, propter hoc non subterfugiet iudicium ecclesiastici iudicis.

Concludamus ergo et dicamus, quod temporalia, ut temporalia, sunt subdita corporibus et sunt subdita animabus. Sunt subdita corporibus nostris, quia corpora nostra sine hiis non possent subsistere. Ideo in adminiculum et in sustentacionem corporum nostrorum ista corporalia sunt creata, ut ex hoc dicatur homo quodammodo finis omnium, quia secundum hoc corporalia quodammodo creata sunt propter ipsum. Animabus autem nostris sunt subdita ista temporalia dupliciter; nam anime nostre sunt spiritus, et sunt spiritus qui presunt corporibus nostris, utroque autem modo temporalia sunt subiecta eis. Nam si anime nostre considerantur, ut sunt spiritus, subiecta sunt eis ista temporalia, quia tota corporalis creatura est subiecta spirituali substancie. Si vero considerantur anime nostre, ut sunt coniuncte corporibus nostris et ut sunt presidentes eis, tunc ista corporalia que sunt subdita corporibus nostris necesse est, quod sint subdita istis animabus, quia quod est subditum inferiori, oportet quod et superiori subdatur. Hic autem secundus modus subieccionis est magis proprius negotio nostro, quia non est nostrum propositum nos intromittere de animabus separatis et ut sunt secundum se spiritus, sed de animabus coniunctis et ut presunt corporibus. Anime itaque nostre presunt corporibus nostris et mediantibus eis presunt corporibus aliis.

Secundum hunc ergo modum spiritualis potestas habebit super omnibus temporalibus iurisdiccione[m] superiorem et primariam. Potestas quidem terrena et materialis gladius super corporalia habebit iurisdiccione[m].

Verum, quia temporalia non solum sunt in sustentamentum corporis, sed male utentibus eis sunt in malum et dampnacionem animarum, ideo consequens est, quod ecclesia habet super temporalibus duplicem iurisdictionem: unam superiorem et primariam, prout hec temporalia ordinantur ad corpora nostra, mediantibus quibus ordinantur ad animas; aliam quidem iurisdictionem habet ecclesia super temporalia immediatam et executoriam, prout ipsa temporalia male utentibus sunt in malum et in dampnationem animarum. Ideo nisi immineat specialis casus, si agatur de temporalibus ut temporalia sunt et ut sunt in sustentamentum corporum nostrorum, spectabit ad iudicem civilem et ad potestatem terrenam de ipsis temporalibus iudicare secundum immediatam execucionem, et ad eam spectabit cognoscere, que corpora quibus temporalibus debeant sustentari. Iudicabit enim, quod filii huiusmodi debent habere hanc hereditatem et sustentari secundum corpora ex ista hereditate; filii autem illius debent habere hereditatem illam et sustentari secundum corpora ex illa hereditate.

Sed si agatur de temporalibus, ut sunt in malum et in dampnationem animarum nostrarum, consequens erit, quod ecclesia habebit super temporalibus iurisdictionem non solum superiorem et primariam, sed eciam immediatam et executoriam. Et inde est, quod immediate se poterit intromittere ecclesia de questione rerum temporalium, si deferatur questio ad iudicem ecclesiasticum cum denunciazione criminis, quia sic defertur questio, ut est in malum et in dampnationem anime; secundum quem modum immediata iurisdiccio ad ecclesiam spectat.

Apparet itaque, quomodo est de rigore iuris et non est de rigore iuris, ut a civili iudice appelletur ad papam. Nam si agatur questio de temporalibus que non sunt immediate sub ecclesia, sed sub domino seculari, et agatur de talibus temporalibus non quocumque modo, sed ut sunt in sustentamentum corporum nostrorum, modo quo superius exposuimus, poterit dici non esse de rigore iuris, quod talis appellacio fiat. Sed si considerantur temporalia, ut sunt in malum et in dampnationem animarum, vel quod idem est, si deferatur questio cum denunciazione criminis, quia temporalia hoc modo immediate respiciunt ipsam animam, erit de rigore iuris, quod eciam in temporalibus a civili iudice appelletur ad papam. Nam quantumcumque temporalia illa non sint immediate sub ecclesia, ratione tamen annexi, ut ratione criminis, quod est malum et dampnacio anime, spectabit ad potestatem sacerdotalem super temporalibus illis immediatam iurisdictionem habere. Immediata itaque iurisdiccio super temporalibus, quantumcumque temporalia illa non sunt subiecta ecclesie, poterit ad ecclesiam pertinere propter malum quod possunt inferre animabus.

Iudex ergo civilis habet huiusmodi iurisdictionem propter malum quod possunt temporalia inferre corporibus, ecclesia vero propter malum quod possunt inferre animabus. Sed cum malum anime sit periculosius quam corporis, et cum anima sit superior corpore, immediata iurisdicció quam habet ecclesia super temporalia, est superior et excellencior, quam sit iurisdicció civilis iudicis vel cuiuscumque domini secularis. Et quia, ut diximus, denunciación criminis cuilibet questioní quorumcumque temporalium potest esse annexa, ideo ecclesia super omnibus temporalibus immediatam iurisdiccionem habere potest.

Ex hiis autem patere potest, quando iurisdicció temporalium superior et primaria semper competit ecclesie generaliter et regulariter, ut si modo inciperet ecclesia et illi, qui inciperent credere, renunciarent omnibus que haberent et darent pauperibus et nihil haberent de temporalibus secundum immediatam possessionem, nihilominus tamen ecclesia et illi qui inter credentes essent, in hiis que sunt ad Deum haberent iurisdiccionem superiorem et primariam super omnibus temporalibus. Quia nulli possent salvi fieri et nulli possent temporalia illa iuste possidere nec possent esse digni possessores, nisi recognoscerent ecclesiam matrem et dominam, et nisi recognoscerent ab ea omnia bona sua, per quam et sub qua omnium bonorum suorum fierent iusti, digni et legitimi possessores.

Sed iurisdicció temporalium immediata et executoria competit ecclesie non simpliciter, sed propter denunciacionem criminis vel propter aliquod aliud speciale. Nam in omnibus accionibus, tam naturalibus, quam moralibus et iudicialibus sive quibuscumque aliis, est considerare ipsa acta et racionem agendi, ut in accione ipsius visus est considerare visibilia et racionem videndi, et in calefaccione est considerare calefactibilia et racionem calefaciendi, et in iudiciis est considerare iudicabilia et racionem iudicandi. Si ergo consideramus ipsa iudicabilia vel ipsa temporalia, de quibus coram aliquo iudice agitur questio, sic iurisdicció ecclesie immediata et executoria quantum ad denunciacionem criminis est generalis, quia potest se ad omnia temporalia extendere. Sed si consideramus ipsam racionem iudicandi quantum ad prefatam condicionem, iurisdicció ecclesie erit casualiter et propter aliquid speciale, quia erit in hoc casu, cum defertur questio cum denunciacione criminis, et erit propter hoc speciale, videlicet propter denunciacionem criminis. Ipsa ergo denunciación criminis erit quedam specialis racio, quod ecclesia de temporalibus iudicet et habeat in temporalibus immediatam et executoriam iurisdiccionem.

In nullo itaque nobis contradicimus dicentes, quod ecclesia in omnibus temporalibus habet dominium superius et primarium, non immediatum vel executorium, et dicentes, quod dominium habet immediatum et executorium, non generaliter, sed inspectis certis causis et casualiter, et dicentes, quod habet dominium executorium et immediatum generaliter. Nam si considerantur temporalia solum, ut ordinantur ad corporalia, quia sunt in sustentamentum vel in adminiculum corporum, sic, nisi sit aliquid aliud speciale, habet ecclesia de eis dominium superius et primarium. Sed si considerantur temporalia, prout ordinantur ad animam, quia possunt esse in malum et in crimen anime, sic habet de temporalibus iudicium immediatum generaliter et casualiter; generaliter quidem quantum ad ipsas res temporales, quia omnes possunt esse in malum et in crimen anime; casuale vero dominium et inspectis certis causis habet, si considerantur non ipsa temporalia, quibus dominatur, sed modus secundum quem dominatur, quia non dominatur eis immediate et secundum omnem modum et in omni casu, sed habet hoc certis causis inspectis. Et potissime in hoc casu, quando fit questio de temporalibus cum denunciazione criminis, ideo ecclesia exinde debet temporalem iurisdictionem casualiter exercere, ut habetur extra. Qui filii sint legitimi, capitulo Per venerabilem.¹³

Patet ergo, qui sunt illi casus propter quos habet ecclesia iurisdictionem super temporalibus non solum superiorem et primariam, sed immediatam et executoriam, quia hoc est, cum temporalia sunt spiritualia, cum annectuntur spiritualibus et cum eis spiritualia sunt annexa. Utrum autem sint alii casus, in sequentibus apparebit.