De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Prooemium
Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.
Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.
Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.
Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.
Disputatio LXXXV: Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.
Disputatio LXXXVI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.
Disputatio LXXXVII: Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.
Disputatio LXXXVIII: Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.
Disputatio LXXXIX: Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.
Disputatio XC: Utrum auxilium gratiae, in ratione efficacis auxilii, dependeat ex libero influxu arbitrii creati cum illo; an vero sit efficax secundum se, et ut venit a Deo antecedenter ad liberam cooperationem eiusdem arbitrii.
Disputatio XCI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae ad modum causae physicae, idest vere efficienter, praedeterminet liberum arbitrium ad consensum.
Disputatio XCII: Utrum liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci possit in sensu composito eidem auxilio dissentire, et non converti.
Disputatio XCIII: Utrum Liberum Arbitrium creatum possit resistere auxilio efficaci, proprie loquendo de resistentia.
Disputatio XCIV: Quomodo explicandus sit, et intelligendus sensus compositus, et divisus, cum asseritur, liberum hominis arbitrium a Deo motum auxilio efficaci, non posse in sensu composito dissentire, aut non converti, sed solum in sensu diviso.
Disputatio XCV: Utrum, postquam Deus misericorditer excitavit Arbitrium creatum, expectet liberum eius consensum, ut purgari, aut iustificari velit.
Disputatio XCVI: Utrum Liberum Arb. ex se ipso aliquid operetur, quando consentit Deo excitanti, et vocanti.
Disputatio XCVII: Utrum bonus usus, seu cooperatio Liberi Arbitrii, quo Deo excitanti, et vocanti consentit, procedat a sola, et innata eius libertate.
Disputatio XCVIII: Utrum, supposita gratia excitante, consensus, vel cooperatio liberi arbitrii sit primo inchoanda a voluntate creata; an vero a voluntate divina, sive ab auxilio efficaci praeoperantis gratiae.
Disputatio XCIX: Utrum ista causalis sit vera: Quia homo praeventus gratia excitante, vult converti, ideo adiuvatur a Deo, et convertitur: an e contra, ideo convertatur, quia a Deo adiuvatur.
Disputatio C: Utrum collatio efficacis auxilii sit adaequata causa, quod liberum arbitrium convertatur.
Disputatio CI: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo non adiuvatur a Deo, ideo non convertitur.
Utrum haec causalis sit vera: Quia homo non adiuvatur a Deo, ideo non convertitur.
I. POSTQUAM in praecedentibus ostensum est, collationem auxilii efficacis esse causam, et causam adaequatam, quod homo convertatur, consequenter explicare oportet: Utrum negatio eiusdem auxilii efficacis sit causa, quod non convertatur.
In hac parte est nobis duplex concertatio ineunda, altera cum haereticis, altera cum catholicis; inter haereticos namque antiquos Simon Magus, Marcion, Manichei, Lutherus, et alii citati disp. 3. dixerunt, Deum vere esse causam peccati, atque eius providentia homines peccare, et cadere. Probatur haec sententia.
Primo: nam in locis Scripturae significatur, negationem efficacis auxilii, quo homo convertitur, et pie operatur, causam esse, quod peccet, obduretur, vel in peccatis persistat; dicitur enim Exodi 7. Ego indurabo cor Pharaonis, et non audiet vos. et Isai. 6. Excaeca cor populi huius, et aures eius aggrava, et oculos eius claude, ne forte videat oculis suis, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat, et convertatur, et sanem eum: quibus verbis significatur, obdurationem, et excaecationem causam esse, ad quam infallibiliter sequitur, quod homo non audiat, non intelligat, non convertatur, sed in peccato persistat; obduratio autem, et excaecatio, ut S. Aug. et S. Th. docent, importat negationem, seu subtractionem auxilii efficacis, quo emollitur cor, et ad Deum convertitur: ergo talis negatio auxilii causa est, quod homo non convertatur. Item etiam Ioan. 10. dicitur: Vos non creditis, quia non estis ex ovibus meis, quibus verbis significatur, ideo illos non credere, quia praedestinati non erant, nec Deus illis dedit auxilium, quo crederent.
Confirmatur hoc auctoritate S. Aug. lib. de praedest. Sanct. c. 6. dicentis: Multi audiunt verbum veritatis, sed alii credunt, alii non credunt. Volunt ergo isti credere, nolunt autem illi. Quis hoc ignoret? quis hoc neget? Sed cum aliis praeparetur, aliis non praeparetur voluntas a Domino, discernendum est, utique quid veniat de misericordia eius, quid de iudicio. Ex quibus verbis colligi videtur, quod illi infideles, quibus sufficienter propositum est evangelium, ideo nolunt credere, quia eorum voluntas non est a Domino praeparata.
Secundo. Urget argumentum supra factum:1 nam, si affirmatio est causa affirmationis, negatio est causa negationis, ut 1. post. c. 3. docet Arist. Cum ergo collatio auxilii efficacis sit causa, quod homo convertatur, ut supra dictum est; relinquitur, quod negatio eiusdem auxilii causa sit, quod homo non convertatur; et ita haec causalis erit vera: Quia homo non adiuvatur a Deo, ideo non convertitur.
II. Tertio. Causa est, ad quam sequitur effectus, sed posita negatione auxilii efficacis, statim sequitur necessario necessitate consequentiae, quod homo non convertatur, cum haec duo non possint simul esse vera, quod scilicet Petrus, verbi gratia, non habeat auxilium efficax ad conversionem, et nihilominus convertatur: ergo negatio auxilii efficacis, seu gratiae adiuvantis causa est, quod homo non convertatur: ergo eadem negatio causa erit, quod homo peccet.
Quarto. Deus certo, et infallibiliter cognoscit peccata futura non solum in reali existentia eorum in aeternitate, sed etiam in decreto efficaci suae voluntatis, quo statuit praemovere voluntatem creatam ad actum peccati, in quantum actus est, et permittere malitiam peccati, non tribuendo auxilium efficax ad illud vitandum: ergo ex tali permissione, et negatione auxilii infallibiliter sequitur, quod homo peccet, vel non convertatur: ergo negatio eiusdem auxilii causa est, quod homo peccet.
Quinto. Qui removet prohibens, causa est, quod lapis suo pondere cadat deorsum; sed Deus, subtrahendo auxilium efficax, removet prohibens peccatum: nam ut dicit S. Thom. 1. 2. q. 79. art. 1. in corp. Si Deus daret auxilium efficax ad vitandum peccatum, homo non peccaret; cum ergo, remoto huiusmodi auxilio, homo suo pondere in peccatum cadat, secundum illud, quod dicit Greg. Peccatum, quod per poenitentiam non deletur, mox suo pondere ad aliud trahit, relinquitur, subtractionem auxilii efficacis causam esse, quod homo non convertatur, sed in peccato persistat2, aut cadat.
Ut autem cum Catholicis agamus, et diversa eorum placita intelligantur, et quid de aliquibus modis loquendi, quibus utuntur, sentiendum sit, explicemus; advertere oportet, quod negatio conversionis ad Deum dupliciter potest considerari.3 Primo modo ut est simplex, et pura negatio entis, ita ut illa carentia, vel absentia conversionis consideretur, non ut privatio actus debiti inesse. Secundo modo considerari potest, ut est privatio conversionis, vel alterius actionis debitae inesse hic, et nunc: quae tamen non inest propter defectum liberi arbitrii. Est ergo prima quorumdam Theologorum sententia asserentium,4 nulla ratione concedendum esse, quod negatio auxilii efficacis causa sit non conversionis in Deum, etiam si consideretur, quatenus est pura negatio entis, et non quatenus est privatio actus debiti inesse. Et hanc sententiam adeo certam existimant, ut censeant, oppositam defendi non posse: quod sequentibus rationibus persuadere conantur.
Sextum igitur argumentum sit: nam Oseae 13. dicitur. Perditio tua ex te Israel, tantummodo in me auxilium tuum. Ubi Oseas non conversionem, seu perditionem in Israel refert, tanquam in causam, non autem in negationem auxilii. Si enim efficacis auxilii negatio esset adaequata causa non conversionis, perditio hominis in Dei potius voluntatem, nolentem illa auxilia praebere, quam in humanam voluntatem reiicienda esset, et rectius dici posset, perditio tua ex me Israel, quam perditio tua ex te.
Confirmatur ex illo Eccles. 15. dicentis: Ne dixeris, per Deum abest; staret autem per Deum, ne homo converteretur, siquidem per Deum staret, ne daretur auxilium efficax, cuius negatio causa est non conversionis in Deum: ergo.
Septimo: nam contraria sententia contradicit SS. Patribus, praesertim Hilario, in Psal. 118. in illa verba: Inclina cor meum Deus in testimonia tua, ubi, impiae voluntatis esse dicit, existimare, propterea se ea, quae sunt credentium propria non consequi, quod sibi a Deo indulta non fuerint; et hanc nominat impiam excusationem. Contradicit etiam Aug. lib. 2. de peccat. merit. et remiss. c. 17. praesertim ibi: Scio ad correptionem meam pertinere, quod minus abs te adiuvor. Et post aliqua: Nullius proinde culpae humanae in Deum referas causam. Et lib. 4. confes. c. 11. maxime in illis verbis: Non deseritur amor, si ipse non deserat. Contradicit Fulgentio lib 1. ad Monim. cap. 28. ex Aug. potissimum eo loco: Ut non adiuventur a Deo, in ipsis causa est, non in Deo. Contradicit Prospero 2. de vocat. gen. c. 19. praecipue in verbis illis: Secundum eas mensuras, quibus Deus donat, generalia specialibus novit cumulare muneribus, ut et qui exsortes gratiae fuerint, de sua nequitia redarguantur; et qui eius lumine enituerint, non in suo merito sed in Domino glorientur. Et cap. 26. haec dicit: De sua habens mutabilitate, si deficit; de gratiae opitulatione, si proficit; quae opitulatio per innumeros modos sive occultos, sive manifestos, omnibus adhibetur: et quod a multis refutatur, ipsorum est nequitiae: quod autem a multis suscipitur, et gratiae est divinae, et voluntatis humanae. Si dicatur, Deum esse causam non conversionis, quatenus est simplex negatio: non autem, ut est privatio; contra arguitur
III. Octavo: ut fatentur auctores oppositae sententiae, hoc modo dicitur Deus cor peccatoris excaecare, et indurare, negando videlicet auxilium efficax ad conversionem: ex qua negatione statim sequitur, necessitate consequentiae, quod non convertatur: ergo in eorum sententia, Deus erit causa excaecationis, et indurationis; quae duo nemini dubium est non ad simplicem negationem, sed ad privationem auxilii referenda esse, et ex consequenti fateri tenentur, Deum causam esse non conversionis, ut privatio est, et peccatum.
Confirmatur. Contradictionem involvit, aliquem esse causam negationis formae in subiecto, quod illius suapte natura capax est; et tamen non sit causa privationis eiusdem formae; siquidem nemo potest esse causa negationis lucis in aere, quin idem sit causa privationis eiusdem, et tenebrarum: vel causa negationis visus in animali; quin sit causa excaecationis: nam privatio, ut perspicuum est, supra negationem addit tantummodo aptitudinem, seu debitum in subiecto percipiendi formam, qua qui privat subiectum, eam formam suapte natura exigens, is procul dubio dicitur causa privationis illius. Cum ergo, iuxta sententiam oppositam, Deus sit causa negationis conversionis in homine, qui debet illam habere; sequitur, illum esse causam privationis eiusdem conversionis, siquidem negatio conversionis, quae inesse debet, privatio est.
Nono arguitur. Opposita sententia favet maxime doctrinae, quam hoc potissimum tempore amplectuntur haeretici, et fundamento, ex quo deduxerunt, omnes culpabiles omissiones esse Deo adscribendas: ergo non est asserendum, negationem auxilii efficacis esse causam, quod homo non convertatur, etiam si non conversio consideretur, ut negatio conversionis.
IIII. Secunda sententia est aliquorum Thomistarum, qui dicunt, nihil verendum esse concedere,5 quod, sicut divinum auxilium est causa efficax gratiae, et conversionis in Deum, ita negatio auxilii efficacis causa est non conversionis in Deum, quatenus est pura negatio entis: immo hoc modo dicitur Deus excaecare, et indurare, negando illud auxilium efficax; ex qua negatione statim sequitur necessitate consequentiae6, quod aliquis non convertatur. Quae verba non sic accipienda sunt, ut illa particula, sicut, dicat omnimodam similitudinem, ac si diceretur, Deum aeque non conversionis, ac conversionis auctorem esse. Hic enim sensus non intenditur ab auctore, nec per illam propositionem significatur, ut quibusdam Theologis visum est. Nec potuit viro catholico in principiis Theologicis mediocriter instructo, similis propositio excidere, cum in Conc. Trid. anathematizetur, qui dixerit; mala opera, ita ut bona Deum operari. Sed solum significatur, negationem auxilii efficacis esse causam non conversionis, si consideretur praecise, ut est simplex negatio actus, non quidem secundum causam essendi, sed secundum causam consequentiae; sequitur enim: Si Petrus non habet auxilium efficax, quod non convertetur: et in hoc sensu vera est haec sententia, et a nobis defendenda.
Deus etiam indirecte non est causa, quod homo peccet.— PRima ergo conclusio sit adversus omnes haereticos superius allegatos. Deus non solum directe, sed neque etiam indirecte est, aut esse potest causa, quod homo peccet. Conclusio est de fide, quam 1. 2. quaest. 79. art. 1. statuit sanctus Thomas, et quaest. 3. de malo. art. 1. eam probant multis locis Scripturae, auctoritatibus sanctorum Patrum, ac rationibus Theologicis Medina eadem quaest. 79. art. 2. et alii Doctores, qui contra haereticos scripserunt.
Et probatur praesertim ex illo Eccli. 39.7 Opera Domini universa bona valde. Et Oseae. 13. Perditio tua ex te Israel. Et ad Rom. 9. Numquid iniquitas apud eum? Et 1. Ioan. 3. Apparuit, scilicet Deus, ut peccata nostra tolleret, et peccatum in eo non est: ergo non facit, quod homo peccet.
Secundo probatur argumentis factis pro secunda sententia, ex decretis Conciliorum, et aliis scripturae testimoniis, quae efficaciter etiam probant istam conclusionem: ergo etc.
Tertio probatur auctoritate sanctorum Patrum: nam inter Graecos S. Dionysius Areopagita. c. 4. de divinis nominibus ait:8 Itaque non est in Deo malum, et malum divinum non est, sed nec est ex Deo malum. Et infra: Non igitur ex Deo malum est, nec in Deo, nec est simpliciter, neque secundum tempus. Clemens Alexandr. lib. 1. Paedag. c. 8. ait:9 In Deum autem culpa conferri nequit: et idem repetit lib. 5. Basilius Magnus10 in quadam homilia, ubi ex professo probat, quod Deus non sit auctor malorum. Et Damasc.11 Dialogo. advers. Manichaeos eamdem veritatem confirmat. Inter Latinos autem idem docent Clemens Romanus libro 10. recogn. ubi ait:12 Deus non facit malum; sed qui ab eo creati sunt, dum se iudicandos esse non credunt, indulgentes voluptatibus suis, a pietate, et iustitia devoluti sunt. S. Aug. lib. 2. de pecc. merit. et remiss. cap. 17. dicit:13 Nullius culpae humanae in Deum referas causam. Et c. 18. Malam voluntatem ad auctorem Deum esse referendam nefas est dicere. S. Prosper in respons. ad capita Gallorum c. 14. ait:14 Bonorum Deus auctor est, non malorum. Fulgent. lib. 1. ad Monimum c. 19.15 Mala, inquit, voluntas non pertinet ad optimum creatorem. Et c. 21. Et sicut competit Deo bono, ut causa sit totius operis boni; sic incongruum est, ut imputetur ei causa cuiuslibet operis mali. S. Greg. Magn. lib. 29. Moral. c. 31. ait:16 Dominus auctor est naturae, non culpae. Et hom. 9. in Ezechielem: Mala nostra solummodo nostra sunt: bona autem nostra et Omnipotentis Dei sunt, et nostra. Et denique Philo Iudaeus, lib. de confus. linguarum,17 hanc veritatem agnovit, et his verbis explicuit: Superest illud considerandum, Deum bonorum tantummodo causam esse; mali autem prorsus nullius. Quandoquidem ipse bonum omnium antiquissimum est, et perfectissimum. Decet autem suae naturae propria operari, optimum optima; improborum autem poenas per eius ministros sanciri.
Quarto probatur ratione S. Tho. nam omne peccatum est per recessum ab ordine, qui est in Deum, sicut in finem; sed Deus non potest esse causa, quod aliquis recedat ab huiusmodi ordine, cum omnia inclinet, et convertat in seipsum, sicut in ultimum finem, ut Dionys. c. 1. de divin. nomin. ergo impossibile est, Deum esse directe causam, quod aliquis peccet.
Quinto probatur, quod etiam indirecte non possit esse causa peccati, quia tunc est aliquis indirecte causa peccati alterius, cum potest, et tenetur illum a peccato retrahere, et non facit, sicut nauta est indirecte causa submersionis navis, cum potest, et tenetur eam gubernare, et non facit: sed Deus, quamvis possit omnes a peccato retrahere, conferendo illis auxilium efficax ad vitandum peccatum: quod si praeberet, non peccarent; tamen non tenetur huiusmodi auxilium conferre, aut eos a peccato retrahere; quia, secundum ordinem rectum suae divinae providentiae, quibusdam confert huiusmodi auxilium, quibusdam non item; eo quod ad perfectionem eiusdem providentiae pertinet permittere, quod causae defectibiles aliquando deficiant, ut patet 1. p. q. 23. a. 5. ad 3. ergo.
VI. Negatio auxilii efficacis est causa non conversionis, ut est pura negatio.— Secunda conclusio. Si consideretur non conversio, ut praecise est negatio conversionis, concedendum est, negationem auxilii efficacis esse causam non conversionis, non quidem influens etiam indirecte; sed tantum illative; quia bene sequitur: Si Deus non dat Petro auxilium efficax ad operandum, ille non operabitur. Hanc conclusionem docet Bañes 1. p. et Medina 1. 2. q. 79. art. 2. ad 1. ubi ait:18 Dicitur Deus excaecare, quia subtrahit divinum lumen, quo sublato, nihil superest, nisi caligo. Dicitur indurare, quia subtrahit adiutorium divinae gratiae, quo semoto, corda nostra cum lapidibus obdurescunt. Et idem sentiunt communiter Thomistae, imo et plures sancti Doctores antiqui, quorum testimonia inferius adducam. Probant efficaciter eamdem con. plura argumenta ex factis a principio. Probatur primo auctoritate S. Thomae, qui hanc sententiam aperte docere videtur 1. 2. q. 79. art. 1. in fine corporis, ubi ait, quod Deus aliquibus non praebet auxilium ad vitandum peccatum; quod si praeberet, non peccarent. Sentit ergo, Deum, subtrahendo auxilium, esse causam non impedientem peccatum, ac subinde esse causam non conversionis, ut est mera negatio, modo superius explicato. Et expressius q. 75. eiusdem partis art. 1. in corpore, idipsum docet; nam inquirens: Utrum peccatum habeat causam, ait, quod negationis alicuius potest duplex causa assignari. Prima est defectus causae affirmationis: ad remotionem enim causae sequitur remotio effectus, sicut obscuritatis causa est absentia Solis. Secunda est causa illa affirmationis: ad quam sequitur negatio; illa enim est causa per accidens negationis consequentis; sicut ignis, causando calorem ex principali intentione, consequenter causat privationem frigiditatis. Et statim subdit, quod primum, scilicet defectus causae affirmationis potest sufficere ad simplicem negationem, non autem ad inordinationem peccati; quia non est simplex negatio, sed privatio eius, quod aliquid natum est, et debet habere. Ex quibus verbis desumitur efficax argumentum. Secundum sanct. Tho. ad simplicem negationem conversionis sufficit defectus, seu absentia causae affirmationis eiusdem conversionis, sed collatio auxilii efficacis est causa affirmationis conversionis: nam per illud auxilium Deus efficit, ut homo convertatur: ergo negatio eiusdem auxilii est causa negationis conversionis, ut est simplex negatio. Confirmatur. Ad remotionem causae sequitur remotio effectus, ut dicit sanctus Th. sed collatio auxilii efficacis est causa conversionis: ergo remotio eiusdem auxilii erit causa, quod removeatur effectus, et sit non conversio, si consideretur, ut est simplex negatio conversionis.
Secundo probatur auctoritate sancti Isidori lib. 2. de summo bono c. 5. ubi ait:19 Obcaecare quosdam Deus dicitur, non ut in eis eamdem ipse caecitatem faciat, sed quod pro eorum inutilibus meritis, caecitatem ab eis ipse non auferat. Et Beda ad c. Marci 3. ait:20 Qui potest animam salvam facere, an perdere, hoc est hominem curare, an non? Idem est, quod praemiserat, bene, an male facere: non quod Deus summe bonus auctor mali nobis, aut perditionis esse possit, sed quod eius non salvare, scripturae consuetudine perdere dicatur; sicut dicitur indurasse cor Pharaonis, non quod molle induraverit, sed quod, meritis praecedentibus obduratum misericorditer emollire noluerit.
VII. Tertio probatur destruendo potissimum fundamentum contrariae sententiae: ex eo enim probat, Deum, negando auxilium efficax, non esse causam non conversionis, ut negatio est: nam alias esset causa non conversionis, ut privatio, et peccatum est: eo quod huiusmodi negatio in tali subiecto, cui debet inesse conversio, est privatio: sed haec ratio nihil concludit: ergo. Minor probatur: nam Deus est causa permittens peccatum, et perseverantiam in illo, quia, ut dicit Aug. in Enchirid. ad Laurent. c. 95. Non fit aliquid, nisi Omnipotens fieri velit, vel sinendo, ut fiat, vel ipse faciendo: ergo similiter poterit esse causa non conversionis, ut est negatio eo modo, quo negationes possunt habere causam, absque eo, quod sit causa peccati, vel non conversionis, ut est privatio conversionis debitae inesse.
Confirmatur: nam, ut disp. 24. ostensum est, Deus est primus auctor actus peccati, in quantum actus, et ens est, et tamen non est causa peccati, licet posita permissione divina, infallibiliter peccet homo: quia malitia moralis non sequitur ad actum peccati, nisi ut procedit a creata voluntate deficiente: ergo similiter poterit Deus, subtrahendo auxilium efficax, esse causa non conversionis, ut negatio est, absque eo quod sit causa non conversionis, ut est privatio conversionis debitae inesse, seu peccati. Probatur consequentia: nam illa privatio conversionis non sequitur ad subtractionem auxilii; sed ad voluntatem creatam, quatenus absque regula rationis tendit per se in aliquod bonum commutabile, ad quod per accidens, sive praeter intentionem operantis sequitur privatio conversionis, aut bonitatis debitae inesse, ut 1. 2. q. 75. ar. 1. in corp. docet S. Thom.
VIII. Causa quod homo non convertatur est sola eius mala voluntas.— Tertia conclusio. Non conversionis, ut est privatio, causa est sola hominis mala voluntas. Itaque causa propria, quare homo non convertitur, est, quia non vult. Pro intelligentia huius conclusionis notandum est, quod, ut docet sanctus Th.21 negationes, aut privationes non habent causam per se, sed per accidens, quia privatio, vel negatio non est intenta ab aliquo agente, sed consequitur praeter eius intentionem ad appetitum alicuius boni particularis, ad quod sequitur privatio alterius boni. Unde voluntas creata carens directione regulae rationis, et legis divinae, intendens aliquod bonum commutabile, causat actum quidem peccati per se, sed inordinationem actus per accidens, et praeter intentionem: provenit enim defectus ordinis in actu ex defectu directionis in voluntate. Hanc conclusionem sic explicatam probant efficaciter argumenta facta pro prima catholicorum sententia.
Praeterea probatur ex Aug. libr. 12. de Civit. Dei c. 6. ubi ait:22 Qui ergo dicit, eum, qui consensit tentanti, atque suadenti, cui non consensit alius ad illicite utendum pulchro corpore, quod videndum ambobus pariter adfuit, cum ante illam visionem, ac tentationem, similes ambo animo, et corpore fuerint: ipsum sibi fecisse voluntatem malam, qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit; quaerat, cur eam fecerit; utrum, quia natura est, an quia ex nihilo facta est: et inveniet, voluntatem malam non ex eo esse incipere, quia natura est, sed ex eo, quod de nihilo natura facta est. Nam si natura causa est voluntatis malae, quid aliud coguntur dicere, nisi a bono fieri malum, et bonum esse causam mali: siquidem a natura bona fit voluntas mala.23 Quod unde fieri potest, ut natura bona, quamvis mutabilis, antequam habeat voluntatem malam, faciat aliquid mali, hoc est, ipsam voluntatem malam? Et cap. 7. sic concludit: Nemo ergo ex me scire quaerat, quod me nescire scio; nisi forte, ut nescire discat, quod sciri non posse sciendum est. Et infra: Hoc scio, naturam Dei numquam, nusquam, nulla ex parte posse deficere; et ea posse deficere, quae ex nihilo facta sunt. Quae tamen quanto magis sunt, et bona faciunt; tunc enim aliquid faciunt, cum causas habent efficientes; in quantum autem deficiunt, et ex hoc mala faciunt, (quid enim tunc faciunt, nisi vana?) causas habent deficientes. Et idem confirmat cap. 8. Quam quidem S. Aug. doctrinam stylo Scholastico disponit, et probat S. Tho. 2. sent. dist. 37. q. 2. art. 1. ad. 2. ait enim,24 quod voluntas creata est possibilis ad defectum ex hoc, quod ex nihilo est. et dist. 34. q. 1. art. 3. sed praesertim in fine corp. art. ubi ait: Sic ergo patet, quod eo modo, quo malum causam habere potest, bonum efficiens causa mali est, scilicet per accidens: non autem id, quod est perfectum, et summum bonum: quod patet per similitudinem in agentibus naturalibus, in quibus invenitur aliquod agens universale, et aliquod agens particulare. Agens particulare, quod habet actionem determinatam ad unam formam, sicut est causa formae illius, ita est causa privationis formae alterius, ut patet in igne, vel aqua. Sol autem, cum sit causa agens universaliter, ad omnem formam inferiorem corporalem, non est causa privationis formae, nisi per suam elongationem, ut dicitur in 2. de Generatione. Similiter etiam illud, quod est bonum particulare, causando aliquod bonum determinatum, excludit bonum alterum, quod non se cum illo compatitur; bonum autem completum, quod universaliter omnis boni causa est, non est causa defectus alicuius boni, neque etiam per suam absentiam, quia ipsum, quantum in se est, semper praesens est, vicissitudinem non patiens absentiae, et praesentiae. Et in solut. ad 4. omnia supra dicta brevi resolutione complectens subdit, quod in voluntate creata invenitur duplex defectus. Unus, qui est potentialis causa mali; scilicet ex nihilo: ex hoc enim, quod ex nihilo est, potest deficere peccando, secundum vertibilitatem electionis: non tamen iste defectus est actualis causa mali, quia sequeretur, quod voluntas semper deficeret: sicut crus claudum semper claudicat. Alius autem est defectus actualis, secundum quod actu deficit, et quidquid procedit ab ipsa, prout sub isto defectu stat, totum est malum: illius autem defectus, qui est in actu voluntatis, non oportet, quod sit causa aliquis alius defectus in voluntate praeexistens actu; quia sic in infinitum iretur: sed ipsamet voluntas, secundum se considerata, illius defectus causa est. Ille enim defectus in voluntate est, secundum quod voluntas ad aliquid, aliquo indebito modo, convertitur. Eius autem, quod est converti ad bonum creatum indebito modo, voluntas dominium habet; quia ad utrumlibet libera est:25 non enim est simile de voluntate, et agente naturali; agens enim naturale est determinatum ad unum ex sua natura, unde non potest esse causa actionis inordinatae, nisi per hoc, quod aliquis defectus in ipso agente est. Voluntas autem non est determinata ad unum: sed seipsam determinat, secundum quod huic, vel illi adhaeret, et in tali adhaesione primum malum voluntatis consistit; unde primi mali culpae, quod est in actu voluntatis, res bona, scilicet voluntas causa est: sed per accidens, ut dictum est: secundi autem mali, quod est in actu exteriori, ipsa voluntas iam mala per interiorem actum causa est. Omnia haec verba. S. Thomae consulto retuli, ut appareat, auctores secundae sententiae, quam defendimus, ipsa formalia S. Tho. verba usurpasse.
IX. Praeterea probatur auctoritate Concilii Valentini. cap. 2. ubi sic loquitur: Fideliter tenemus, et placet tenere, Deum malos praescisse, per propriam malitiam malos futuros. Et infra: Nec prorsus ulli malo praescientiam Dei imposuisse necessitatem; ut aliud esse non possit; sed quod ille facturus erat ex propria voluntate, ille, sicuti Deus, qui novit omnia, antequam fiant, praescit ex sua omnipotentia, et incommutabili maiestate. Nec ex praeiudicio eius aliquem, sed ex merito propriae iniquitatis, credimus condemnari: nec ipsos malos ideo perire, quia boni esse non potuerunt, sed quia boni esse noluerunt, suoque vitio in massa damnationis, vel merito originali, vel actuali etiam permanserunt. Idem confirmat Fulgentius lib. de Incarnatione, et Gratia. cap. 24. et latius lib. 1. ad Monimum circa finem, ubi ad confirmationem eiusdem doctrinae plura adducit, et expendit S. Augustini testimonia. Denique probatur rationibus adductis pro prima conclusione, quae hanc etiam efficaciter demonstrant.
X. AD primum argumentum ex locis scripturae respondetur cum Chrysostomo, quod tradere, et excaecare nihil aliud est, quam permittere, ut homo seipsum tradat in reprobum sensum, et caecus efficiatur. Alias duas explicationes adhibui super cap. 6. Isa. num. 48. et seqq. quas eo loco, qui voluerit videre poterit. Ad locum Ioan. c. 10. respondetur, quod illa vox, quia, non importat veram causalitatem, sed infallibilem concomitantiam illationis, ac si diceretur: Si non est praedestinatum a Deo, nec datum alicui, ut credat, non credet, quia nullus credidit umquam, aut credet, nisi datum fuerit illi desuper.
Ad confirmationem ex auctoritate Aug. respondetur, illum non asserere id, quod ex verbis eius infertur, nempe infideles ideo non credere, quia eorum voluntas non praeparatur a Domino: et dato, id asseruisset, intelligendus esset, sicut locus adductus Ioan. 10. Solum ergo colligi potest ex eius verbis, illorum, qui non credunt, voluntatem a Domino non praeparari, idque iusto iudicio fieri. Proprie autem loquendo, ideo non credunt, quia credere nolunt, ut dictum est, qui tamen certissime crederent, si eis praepararetur voluntas a Domino.
Propositio illa: si affirmatio est causa affirmationis, negatio est causa negationis explicatur.— Ad secundum argumentum quidam respondent, illam propositionem Arist. Si affirmatio est causa affirmationis, negatio est causa negationis, esse intelligendam, quando est causa adaequata affirmationis, non habens consortium alterius causae, ut v. g. quia esse rationale est causa, quod aliquid sit risibile; negatio rationalitatis erit causa, quod aliquid non sit risibile. Collatio autem auxilii efficacis non est causa adaequata conversionis; quia non est sola causa, cum ad illam etiam concurrat liberum arbitrium, ut definitur in Conc. Trident. Unde ex eo, quod auxilii efficacis collatio sit causa, quod homo convertatur, non sequitur, quod subtractio eiusdem auxilii sit causa, quod non convertatur: et ita solum in defectum creatae voluntatis reducitur, quod homo non convertatur. Haec tamen solutio, videtur supponere unum, quod nos non admittimus, videlicet, collationem auxilii efficacis non esse causam adaequatam, quod homo convertatur, sed partialiter concurrere cum libero arbitrio; sicut duo trahentes navim concurrunt ad motum eiusdem navis: quae sententia iam a nobis impugnata est. Licet enim auxilium efficax non sit adaequata, et sola causa actus conversionis, est tamen adaequata, et sola causa faciens, ut homo convertatur.
Aliter ergo respondetur, argumentum convincere, negationem auxilii efficacis esse causam, quod homo non convertatur, secundum quod non conversio est pura negatio. Nec ex hoc sequitur, quod sit causa non conversionis, quatenus est privatio; ut dictum est supra, et in solutione ad 8. argumentum patebit amplius.
XI. Ad negationem auxilii efficacis non sequitur intrinsece quod homo peccet.— Ad tertium respondetur, quod, sicut inordinatio peccati non sequitur intrinsece ad actum peccati odii Dei, ut actus est, sed solum, ut procedit a creata voluntate deficiente, propter quod entitas illius actionis tribuitur Deo; inordinatio autem solum voluntati creatae deficienti, ut supra dictum est; ita proportionabiliter ad negationem auxilii efficacis non sequitur intrinsece, quod homo non convertatur, si negatio conversionis accipiatur privative, ut significat carentiam conversionis debitae inesse: sed haec privatio solum sequitur ex voluntate creata deficiente, quae voluntarie non convertitur quando poterat, et tenebatur ad Deum converti, sed solum sequitur ad negationem auxilii carentia conversionis, ut est simplex negatio. Unde privatio conversionis solum tribuitur creatae voluntati deficienti. Sed instabit quis: Ad negationem conversionis hic, et nunc, quando homo tenetur ad Deum converti, sequitur necessario eiusdem conversionis privatio, quia negatio formae, quae inesse debebat, privatio est: ergo si subtractio auxilii est causa non conversionis, ut negatio est, erit etiam causa non conversionis, ut est privatio.
Respondetur, illam privationem conversionis non sequi ad negationem conversionis, secundum se; sed solum, ut est a voluntate deficiente, sicut de inordinatione26 peccati dictum est: unde argumentum nihil contra nostram sententiam includit.
Ad quartum respondetur, quod ut Deus certo cognoscat peccata futura in decreto suae voluntatis, non requiritur, quod tale decretum sit causa, quod homo peccet, vel non convertatur, si accipiatur non conversio, ut privatio est, et peccatum; sed sufficit, quod idem decretum sit causa actus peccati, in quantum actus est; et permittat malitiam, quae ex defectu creatae voluntatis consequitur.
XII. Removens prohibens quando sit causa damni subsequuti.— Ad quintum respondet abunde M. Bañes. 1. p. q. 23. ar. 3. dub. 2. in fine: et solutio consistit in hoc, quod, quando removens prohibens poterat, et tenebatur illud non removere, si quod peccatum, vel damnum subsequatur, imputatur in directe ei, qui removet prohibens: Deus autem non tenetur non removere auxilia, quae impedirent futura peccata, si hominibus darentur; sed, ut dicit S. Thom.27 secundum ordinem suae divinae providentiae, quibusdam haec auxilia misericorditer tribuit: quibusdam autem iuste ea non tribuit: unde ex eo, quod non dat auxilium efficax, non infertur, quod sit causa peccati etiam indirecte, aut non conversionis, ut privatio est.
Ad sextum argumentum factum pro priori Catholicorum sententia, ex auctoritate Oseae 13. respondetur, quod perditio Israel, non consistit in negatione conversionis, ut negatio est, cum negatio formaliter non sit culpa, vel peccatum, sed consistit in deordinatione peccati, et privatione rectitudinis conversionis, vel alterius actus debiti inesse; et quia huiusmodi deordinatio, vel privatio non in Deum, sed in solam creatam voluntatem deficientem reducitur, ideo non potest recte dici: Perditio ex me o Israel, sed perditio tua ex te o Israel. Ad alium locum ex Eccles. 15. respondetur, quod non stat per Deum, ne homo convertatur; sed per ipsum hominem: nam Deus, quantum est ex parte sua, paratus est omnibus gratiam dare; vult enim omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, ut dicitur 1. ad Timoth. 2. propter suam autem culpam, homo eidem gratiae impedimentum praestat. Unde non Deo, sed solum homini imputatur, si aliquod damnum, vel peccatum incurrat, ex eo, quod non habeat auxilium efficax. Solutio est S. Tho. 3. cont. gent. cap. 159. qui locus, cum commentario Farrariensis, est necessario videndus.
Per haec patet solutio ad 7. argumentum ex locis sanctorum Patrum, Hilarii, Augustini, Fulgentii, et Prosperi.
XIII. Ad octavum respondetur, quod ex negatione auxilii, secundum se, non sequitur necessario necessitate consequentiae privatio conversionis, sed solum eius negatio: privatio autem conversionis, et deordinatio peccati procedit a creata voluntate deficiente, ut disp. 18. num. 21. et disp. 24. ad 12. arg. dictum est.
Negatio formae, et eius privatio non semper eidem causae tribuitur.— Ad confirmationem respondetur, quod, licet contradictionem involvat, negationem formae in subiecto apto nato esse absque privatione illius, non tamen est necessarium, quod cuicumque tribuitur negatio illius formae, eidem tribuatur eius privatio: quia potest contingere, quod aliquis, qui est causa negationis, non teneatur illam a subiecto removere, inducendo formam, quae negatur ab eodem subiecto; sicut in exemplo superius inducto de nauta subtrahente gubernationem a navi, quam gubernare non tenetur, evidentissime constat. Privatio ergo conversionis est inseparabiliter28 coniuncta negationi eius, comparatione creatae voluntatis, quae poterat, et tenebatur, non apponere impedimentum auxilio gratiae; non tamen est coniuncta eidem privationi respectu Dei, qui, quamvis possit, non tamen tenetur auxilium efficax ad conversionem tribuere, nec alicui facit iniuriam, si quibus vult subvenire, subvenit, et quibus non vult subvenire, non subvenit, ut lib. de dono persev. cap. 11. et 12. docet August.
Ad nonum respondetur, haereticos deceptos fuisse, dum per consequentiam fallacem intulerunt, Deo esse omnes culpabiles omissiones tribuendas, ex eo quod non confert auxilium efficax, ad implenda praecepta, quod si tribueret, non peccarent. Sed quam inanis sit haec deductio, iam ex supra dictis constat.