De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Prooemium
Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.
Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.
I. HUIUS difficultatis resolutio valde necessaria est, ad intelligendam, et explicandam naturam, et proprietatem efficacis gratiae, atque ad aperiendam mentem Sanctorum Augustini, et Thomae circa eiusdem gratiae virtutem, et efficacitatem, et concordanda varia loca eiusdem Augustini, quae primo aspectu inter se videntur contraria. Sunt tot sententiae in hac parte, quot capita, sed quae magis circumferuntur apud Theologos, reducuntur ad quatuor. Prima est asserentium, quod gratia dicitur operans, in ordine ad actus interiores; cooperans autem in ordine ad actus exteriores. Probant suam sententiam.
Primo ex S. Thoma, 1. 2. q. 111. ar. 2. ubi ait, quod, quantum ad actum interiorem, voluntas se habet, ut mota: et ideo, secundum quod Deus movet voluntatem ad hunc actum, dicitur gratia operans: et inferius subdit, quod respectu actus exterioris dicitur gratia cooperans. Idem dicit in 2. d. 26. q. 1. art. 5.
Secundo arguitur auctoritate S. Aug. lib. de gratia, et lib. arb. c. 17. ubi explicans illud ad Philippenses 2, Deus est, qui operatur in vobis et velle, et perficere: Pro bona voluntate, inquit. Ipse, ut velimus, operatur, incipiens, qui volentibus cooperatur, perficiens; et mox subdit: Ut velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur. Quibus verbis ipsum velle, qui est actus internus, tribuit gratiae operanti; opus autem externum, quod verbum, facere, significat, tribuit gratiae cooperanti.
Confirmatur auctoritate S. Bernardi,1 qui eundem locum ad Philippenses 2. explicans, inquit, quod, cum tria sint, bene cogitare, bene velle, et bene operari, duo priora sunt ipsius Dei, tertium vero dicitur Dei, et nostrum. Ubi actum ipsum internum, scilicet bene cogitare, et bene velle tribuit gratiae operanti: actum autem externum bonum refert in Deum, nobiscum cooperantem.
II. Secunda sententia est quorumdam ex recentioribus Theologis, qui affirmant, gratiam operantem eamdem esse cum gratia excitante, alliciente, invitante, seu moraliter movente liberum arbitrium ad actus supernaturales: cooperantem vero identificari cum gratia coadiuvante, seu pariter cum libero arbitrio in piam operationem influente. Dicunt enim, unam, et eamdem numero gratiam, quatenus excitat, allicit, et invitat arbitrium nostrum ad actus credendi, sperandi, diligendi, aut poenitendi, appellari praevenientem, ac excitantem gratiam; eaque consideratione praevenire arbitrium nostrum ad eiusmodi actus; quatenus vero consentiente iam nostro arbitrio, et cooperante actus, ad quos illa invitat, et allicit; ipsa quoque novo influxu, et actione cooperatur eosdem actus; appellari adiuvantem, et cooperantem gratiam. Et pro hac sententia est
Tertium argumentum, quod eius auctores saepius inculcant, et sumitur ex Concilio Tridentino, sess. 6. de iustif. cap. 5, cuius verba disp. 74. num. 1. adduximus, ubi Concilium eamdem appellat praevenientem, excitantem, et adiuvantem gratiam, eidemque gratiam2 assentiendo, et cooperando, ait, liberum arbitrium ad iustificationem disponi. Dispositio ergo illa fit cooperante, et consentiente libero arbitrio cum gratia praeveniente, ac excitante; ac proinde cooperante simul cum eodem gratia illa, quae actum liberum praevenit, et ad eiusmodi actum excitavit. Non ergo sunt distinctae gratiae, praeveniens, et cooperans, atque adiuvans; sed una, et eadem, quae spectata, antequam liberum arbitrium cum ea cooperetur, eliciatque actum liberum, per quem ad iustificationem disponatur; dicitur praeveniens: spectata vero, prout cooperante iam cum illa libero arbitrio, ipsa etiam cooperatur, et influit in eumdem actum, dicitur cooperans, et adiuvans.
Confirmatur ex verbis illis can. 4. eiusdem sess. Si quis dixerit, liberum hominis arbitrium a Deo motum, et excitatum nihil cooperari, assentiendo Deo excitanti, etc. Ubi vides, Concilium affirmare, liberum arbitrium cooperari cum Deo excitante, dum assentitur, ac se ad gratiam iustificantem disponit, ac proinde Deum per gratiam excitantem cooperari etiam cum illo ad eamdem dispositionem: cooperans enim cooperanti dicitur cooperans; ergo gratia operans idem est, quod gratia excitans; et gratia cooperans, idem, quod adiuvans.
III. Quarto, idem probant auctoritate S. Augustini, lib. 1. de gratia, et libero arbitrio, c. 16. dicente: Certum est, nos mandata servare, si volumus: sed quia praeparatur voluntas a Domino, ab illo petendum est, ut tantum velimus, quantum sufficit, ut volendo faciamus: Certum est, nos velle, cum volumus, sed ille facit, ut velimus bonum, de quo dictum est: Praeparatur voluntas a Domino, et a Domino gressus hominis dirigentur:3 et: Deus est, qui operatur in vobis et velle, et perficere:45 Certum est, nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati; qui dixit: Faciam, ut in iustitiis meis ambuletis.6 Et cap. 17. Quis, inquit, istam, et si parvam, dare coeperat caritatem, nisi ille, qui praeparat voluntatem, et cooperando perficit, quod operando incoepit: Quoniam ipse, ut velimus, operatur, incipiens, qui volentibus cooperatur, perficiens. Ut ergo velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur; tamen sine illo, vel operante, ut velimus, vel cooperante, cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus. Ex quo testimonio colligitur, gratiam operantem esse illam, qua praeparatur voluntas a Domino; et hanc eamdem esse, quae dicitur Deus facere, ut velimus, vel ut faciamus. Constat autem, hoc fieri a Deo in nobis per gratiam excitantem: per illam enim nos illuminando, dirigit gressus nostros, quod huic gratiae operanti ibidem Augustinus tribuit; et alliciendo voluntatem, eam praeparat, ut suaviter velit credere, amare, aut operari: ergo secundum Augustinum gratia operans eadem est cum excitante, et cooperans eadem est cum adiuvante.
IIII. Quinto. Deus non ideo dicitur operari in nobis, ut velimus, quia ipse solus faciat in nobis ipsum velle, sed quia ipse est, qui operatur in nobis initium bonae voluntatis, quae non perficitur sine nobis: hoc enim est, quod Augustinus ait: Ipse, ut velimus, operatur, incipiens, qui volentibus cooperatur, perficiens. Non operatur autem Deus in nobis initium salutis, nisi per excitantem gratiam, ut ex Concilio Tridentino constat: est ergo idem munus operantis, et excitantis gratiae, et consequenter idem erit etiam cooperantis, et adiuvantis.
Sexto. Probatur ex ipsa nominum significatione: nam denominatio cooperantis gratiae per se notissima est, et apertissime quadrat gratiae adiuvanti, quae studiis cooperatur humanis, ut recte Ambrosius dixit lib. 2. in Lucam: Et (quod valde notandum est) indicatur in illa voce quaedam simultanea coniunctio voluntatis, et gratiae adiuvantis ad eumdem actum, vel actionem, ad quam mutuo cooperari dicuntur, ita ut sub ea ratione neutra alteram antecedat, vel impellat, sed solum simul operentur. Operans autem gratia vocatur, quantum ex Augustino colligitur, vel quia per eam Deus in nobis sine nobis operatur, vel quia per eam Deus, etiam solus, et sine nobis, ut velimus, operatur, iuxta illud Conc. Araus. II. cap. 20. ex Aug. lib. 2. cont. duas epistolas Pelagian. cap. 8. Multa in homine bona fiunt, quae non facit homo; nulla vero facit homo bona, quae non Deus praestet, ut faciat homo: ergo.
Septimo: nam saepe S. Augustinus cooperationem tribuit adiutorio Dei, idest gratiae adiuvanti, operationem vero vocationi, idest gratiae excitanti: vocat enim Deus per excitantem gratiam, ut Concilium Tridentinum dixit: et per eamdem operatur in nobis bonam voluntatem. Hoc enim significant illa verba S. Aug. Aliter enim Deus praestat, ut velimus; aliter vero, quod voluerimus: ut velimus enim, et suum esse voluit, et nostrum; suum vocando, nostrum sequendo. Quod autem voluerimus, solus praestat, idest posse bene agere, et semper beate vivere. Ubi eodem modo tribuit vocationi Dei, idest gratiae excitanti, ut sit id, quo Deus operatur in nobis, ut velimus, quamvis ipsum velle non fiat sine nobis.
V. Tertia sententia est, quod opus bonum, quatenus procedit a Deo, tamquam a causa principali, vocatur gratia operans: secundum vero quod procedit a nostro libero arbitrio, appellatur cooperans. Ratio potissima huius sententiae est; quoniam nos cooperamur Deo, ut definitur in Concilio Tridentino:7 ergo operatio Dei dicitur gratia operans, nostra vero cooperatio erit gratia cooperans.
Quarta sententia est Caiet. 1. 2. q. 111. art. 2. et M. Soti lib. 1. de natura, et gratia, cap. 16. quod scilicet gratia dicitur operans, secundum quod in nobis causat intentionem finis: cooperans vero secundum quod nobiscum cooperatur rectam electionem mediorum. Quam sententiam defendunt multi recentiores Thomistae, et videtur expressa sententia S. Thomae 1. 2. q. 111. art. 2. citato, ubi ait: Est autem in nobis duplex actus. Primus quidem interior voluntatis: et quantum ad istum actum voluntas se habet, ut mota, Deus autem ut movens: et praesertim cum voluntas incipit bonum velle, quae prius malum volebat. Et ideo secundum quod Deus movet humanam mentem ad hunc actum, dicitur gratia operans. Quod probat ibi auctoritate S. August. supra inducta, dicentis: Ut autem velimus, operatur; cum autem volumus, ut perficiamus, nobis cooperatur. Et in solut. ad 3. subdit: Cooperari dicitur aliquis alicui non solum sicut secundarium agens principali agenti, sed sicut adiuvans ad praesuppositum finem: homo autem per gratiam operantem adiuvatur a Deo, ut bonum velit. Et ideo praesupposito iam fine, consequens est, ut gratia nobis cooperetur.
VI. Pro resolutione tamen huius difficultatis supponendum est primo cum S. Tho. art. 2. citato, quod operatio alicuius effectus non attribuitur mobili, sed moventi. In illo ergo effectu, in quo mens nostra est mota, et non movens, solus autem Deus movens, operatio Deo attribuitur: et secundum hoc dicitur gratia operans. In illo autem effectu, in quo mens nostra et movet, et movetur; operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae: et secundum hoc dicitur gratia cooperans. Idem docet q. 27. de verit. art. 5.
Voluntas se movet moraliter, et physice.— Notandum secundo, quod voluntas potest seipsam movere dupliciter. Primo modo moraliter, quod contingit quando ex praevia volitione finis se applicat ad electionem mediorum. Secundo potest se movere physice, quando scilicet libere producit actum, etiam si non deliberet proprie de illo: potest enim aliquis actus esse liber, etiam si non sit deliberatus, sicuti contingit in volitione finis. Etenim, cum quis appetit sanitatem, tamquam finem, vel per actum caritatis se convertit in Deum, tamquam in ultimum finem; certum est, quod talis actus est absolute liber, cum sit meritorius vitae aeternae; non tamen dicitur deliberatus, quia non praesupponit aliquam deliberationem rationis. Deliberatio enim non est de fine, ut finis est, sed de mediis ad finem, atque adeo in illo non se movet voluntas moraliter; sed solum physice.
Voluntas comparatione tantum mediorum se movet moraliter.— Notandum tertio, quod voluntas in omni operatione libera, sive sit circa finem, sive circa media, semper se movet physice, quoniam (ut supra dictum est, et inferius patebit amplius) de ratione actus voluntarii est, quod procedat efficienter a principio intrinseco se movente saltem physice8, non tamen est necesse, quod in omni sua operatione, etiam libera, se moveat moraliter per deliberationem, ut patet in volitione finis. Cuius ratio est: nam, ut docet Sanctus Thomas prima secundae, quaestione 13. artic. 3. et quaestione 14. ar. 2. deliberatio, et consilium non est circa finem, sed solum circa media: ergo cum quis vult finem, ut finis est, non se movet moraliter: ut enim se moraliter moveat, oportet quod deliberet, et consilietur circa exercitium actus: Dixi, cum vult finem, ut finis est: nam si finis intermedius consideretur, quatenus habet rationem medii in ordine ad ulteriorem finem, bene potest voluntas se movere moraliter, cum appetit illum. Ratio est: nam finis, quatenus induit rationem medii, est obiectum deliberationis, et consilii: potest enim aliquis deliberare: Utrum in ordine ad consequutionem vitae aeternae expediat sibi habere perfectam sanitatem; quamvis sanitas, ut est finis medicinae, sub consultatione, et deliberatione non cadat.
VII. Gratia operans moraliter eadem est cum gratia excitante.— PRima ergo conclusio nostra sit. Gratia operans moraliter, eadem est cum gratia excitante. Hanc conclusionem damus auctoribus secundae sententiae, quam solum probant, si quid probant, argumenta pro ea adducta. Praeterea probatur: nam gratia operans moraliter est illa, quae alliciendo, invitando, et suadendo facit, ut faciamus, et operatur, ut operemur, ut ex supradictis patet: sed totum hoc competit gratiae excitanti: per illam quippe Deus illustrat intellectum, et allicit voluntatem, ut sequatur bonum, sicut dictum est supra: ergo, etc. Quo fit, ut gratia cooperans solum moraliter, a gratia excitante non differat: qui enim excitat alium, et suadet illi bonum, est causa moralis eiusdem boni: ergo moraliter cooperatur illi ad tale bonum volendum, vel exequendum: ergo gratia cooperans solum moraliter, est eadem cum gratia excitante. Verum, quia sacra Scriptura, Concilia, et Patres praesertim S. August. et Tho. non loquuntur solum in hoc sensu de gratia operante, vel cooperante, sed in alio altiori, videlicet de gratia, quae physice, seu vere efficienter facit nos operari; et sic operatur, ut operemur; ideo sit.
VIII. Gratia operans physice, distinguitur realiter a gratia excitante.— Secunda conclusio. Gratia operans physice distincta est realiter a gratia excitante. Conclusio est contra auctores secundae sententiae, qui, ut supra visum est,9 et patebit infra, nullam admittunt operantem gratiam, quae vere efficienter, seu physice praedeterminando voluntatem, faciat nos facere: et omnia loca Scripturae, Conciliorum, S. Augustini, et S. Thomae, quae in contrarium adducuntur, explicant de gratia praeoperante moraliter. Nostram tamen conclusionem docent omnes recentiores Thomistae, quam prius non obscure tradiderunt Sancti Augustinus, et Thomas, ut dicetur ex professo disput. 86. ubi multis testimoniis sacrarum litterarum, definitionibus Conciliorum, praesertim Concilii Arausicani, et Sanctorum Patrum Augustini, et Thomae apertissimis locis, ac rationibus Theologicis manifestum fiet, Deum per auxilium praeoperantis gratiae facere, ut faciamus, et operari, ut operemur, non solum suadendo, alliciendo, invitando, aut aliter etiam interius moraliter attrahendo: sed etiam vere efficienter, et efficaciter faciendo, ipsum arbitrium cooperari, et libere consentire Deo moventi, et vocanti. Ex hoc enim evidenter concluditur, gratiam hanc operantem realiter ab excitante distingui: cum gratia excitans huiusmodi effectum non habeat, ut auctores sententiae oppositae fatentur. Nec satis est respondere, gratiam excitantem, culpa eius, qui movetur, et excitatur, huiusmodi effectus non habere, quia liberum arbitrium cooperari non vult, nec consentire Deo moventi, et excitanti. Contendimus enim, Deum per gratiam operantem, de qua nunc loquimur, certo, et infallibiliter sibi subiicere humanam voluntatem, ac facere ex nolentibus volentes, ex repugnantibus consentientes: quod tamen per solam gratiam excitantem non efficit, ut patet ex his, quae de effectibus gratiae excitantis superius dicta sunt.10
IX. Secundo, idem probatur. Gratia cooperans realiter distinguitur ab excitante: ergo et gratia operans. Probatur consequentia: nam gratia operans, et cooperans non sunt distinctae, sed eadem secundum diversos effectus, ut 1. 2. q. 111. ar. 2. in corp. et ad 4. docet S. Thomas. Antecedens probatur: nam gratia cooperans attingit effective piam operationem: gratia autem excitans non producit eamdem operationem efficienter, seu physice: sed solum moraliter attingit consensum voluntatis; ac per consequens, quando producitur pia operatio, saepe non existit talis gratia excitans: unde efficienter operari non potest, quia quod non est, non operatur; cum unumquodque operetur, inquantum est actu: ergo gratia operans realiter distinguitur ab excitante.
Praeterea probatur nostra conclusio omnibus argumentis, quibus disp. 22. et 23. ostensum est, Deum per motionem praeoperantis gratiae physice praedeterminare liberum arbitrium ad cooperandum, et consentiendum Deo vocanti: cum ergo gratia excitans non sic praedeterminet liberum arbitrium ad operandum, sed illud ita indeterminatum relinquat, ut cum ipsa gratia excitante ad consensum simul stet eiusdem arbitrii dissensus; relinquitur, talem gratiam excitantem realiter a gratia operante distingui.
Gratia operans, et cooperans concurrit ad quamlibet piam operationem.— Tertia conclusio. Ad quamcumque piam operationem, sive sit intentio finis, sive electio mediorum, sive sit actus interior, sive exterior, semper concurrit gratia operans, saltem physice, et gratia cooperans. Probatur: nam gratia operans physice est, qua Deus operatur, ut operemur, praedeterminando voluntatem nostram ad consensum: cooperans autem gratia illa est, qua Deus nobiscum piam operationem operatur, sed in quacumque pia operatione Deus vere efficienter per suam gratiam facit nos operari, et similiter operatur nobiscum ipsam operationem, ut constat ex definitione illa Conc. Araus. can. 9. Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Ubi illud verbum, in nobis, denotat effectum gratiae operantis, sicut illud verbum, nobiscum, denotat effectum gratiae cooperantis: ergo ad omnem piam operationem concurrit gratia operans in nobis, qua videlicet Deus operatur, ut operemur, faciens nos facere, id quod ipse solus efficit, ut supra ostensum est, et gratia cooperans, qua videlicet ipsam piam operationem efficit nobiscum.
Secundo probatur. Nostrum liberum arbitrium non operatur aliquem actum supernaturalem, nisi motum a Deo, ut habetur in Trident. sess. 6. de iustif. can. 3. et 4. ergo in omni operatione supernaturali liberum arbitrium et movetur a Deo, et se movet saltem physice: ergo est ibi utraque gratia, operans scilicet, et cooperans. Probatur consequentia: nam secundum S. Thomam, gratia operans dicitur in ordine ad illum effectum, respectu cuius voluntas nostra solum se habet, ut mota: cooperans autem dicitur in ordine ad effectum, in quo mota se movet.
Confirmatur. Voluntas nostra in ordine ad motionem praeviam, qua movetur a Deo ad actus supernaturales, habet se passive, cum talis motio non producatur active a nostro libero arbitrio, sed solum a Deo, a quo est auxilium praeoperantis gratiae: ergo in ordine ad talem effectum gratia sola operatur, et ita erit gratia operans. Rursus voluntas mota a Deo producit active, et libere operationes supernaturales meritorias vitae aeternae, et alias operationes supernaturales liberas: ergo ibi concurrit gratia cooperans.
Tertio probatur apertissimis S. Augustini testimoniis, in quibus nostram docet sententiam; sed praesertim libro de gratia, et libero arbitrio, cap. 16. ubi ait: Certum est, nos velle, cum volumus; sed ille facit, ut velimus bonum, et infra: Certum est, nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati. Quibus verbis in omni pia operatione duo distinguit S. Doctor. Primum est facere nos velle, quod de vera efficientia ad modum causae physicae, ut patebit infra,1112 intelligendum est: et hoc soli Deo tribuit, ac per consequens gratiae operanti: nam gratia dicitur operans comparatione illius effectus, in quo voluntas se habet tantum, ut mota: solus autem Deus movet, ut supra dictum est. Secundum est ipsum velle voluntatis nostrae, cuius non solum Deus, vel sola gratia eius est causa efficiens, sed etiam nostrum liberum arbitrium cum illa, iuxta verbum Apost. Abundantius omnibus laboravi, non autem ego solus, sed gratia Dei mecum.13 Unde comparatione huius effectus mens nostra non est solum mota a Deo, sed simul etiam se movet saltem physice; ac per consequens, talis effectus necessario debet attribui gratiae cooperanti. Sentit ergo S. Augustinus ad quamcumque piam operationem concurrere gratiam operantem, et cooperantem. Quod magis confirmant verba illa eiusdem libri, cap. 17. Ut velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum operatur. Tamen sine illo operante, ut velimus, vel cooperante, cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus: quod probat auctoritate Apostoli, cum subdit: De operante illo, ut velimus, dictum est: Deus est enim, qui operatur in vobis et velle.14 De cooperante illo, cum iam volumus, et volendo facimus: Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum.15 Et lib. 1. ad Simplicianum, q. 2. circa medium: Aliter, inquit, Deus praestat, ut velimus, aliter praestat, quod voluerimus. Ut velimus enim, et suum esse voluit, et nostrum: suum vocando, nostrum sequendo: quod autem voluerimus, solus praestat; ac si diceret: Nos volumus cum Deo, sed solus Deus facit nos velle: de quo plura in disp. 100. dicenda erunt. Denique lib. de don. perse. c. 13. sic concludit: Nos ergo volumus, sed Deus in nobis operatur et velle: nos ergo operamur, sed Deus in nobis operatur etiam operari pro bona voluntate. Hoc nobis expedit et credere, et dicere: hoc est pium, hoc verum, ut sit humilis, et submissa confessio, et detur totum Deo.
Respondent ad primum testimonium de gratia, et libero arbitrio, Augustinum dixisse, Deum facere, ut velimus, etiam si nos velimus, cum volumus; et facere, ut faciamus, etiam si nos faciamus, cum facimus, quia tali vocatione secreta, nostram praeparat voluntatem, ut consensum facile eliciat: in secundo etiam, et reliquis testimoniis idem omnino, et nihil aliud docere voluisse.
Haec tamen solutio ambigua est, et nostrae potest, et illorum adaptari sententiae. Unde contra illam sic argumentamur: nam, cum inquiunt, Deum facere, ut velimus, et ut faciamus, quia tali vocatione secreta, nostram praeparat voluntatem, etc. vel per talem vocationem secretam intelligunt vocationem, qua Deus solum suadendo, alliciendo, invitando, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo, facit nos velle, et operari. Et hoc doctrinae Sancti Augustini minime congruit, quia in eius sententia Deus per gratiam praeoperantem, quam vocationem altam, atque secretam saepius appellavit, non solum moraliter modo explicato id facit, sed etiam vere efficienter, sive ad modum causae physicae, efficit, nos cooperari, et liberum influxum in consensum adhibere, ut disputatione 86. manifestum fiet. Si autem intelligant vocationem altam, et secretam, quae utroque modo, videlicet moraliter, et physice, sive ad modum causae physicae, facit nos cooperari; consentiunt nostrae sententiae: ac per consequens fateri tenentur, Deum per auxilium praeoperantis gratiae physice determinare voluntatem ad quamcumque piam operationem in particulari cum omnibus suis circumstantiis, ut disputatione 22. et 23. nos diximus, et patebit amplius disputatione 91. Praeterea cum adiiciunt, Deum vocatione secreta nostram praeparare voluntatem, ut consensum facile eliciat, difficultatem facit illud verbum, facile: ut quid enim hoc verbum interponunt? An vero non erat integer sensus, ut consensum eliciat? nam, ut disputatione octuagesima octava manifestum fiet, auxilium gratiae non est solum necessarium, ut facile, sed ut simpliciter liberum arbitrium consensum in piam operationem eliciat.
Si dicatur, Deum efficienter, ac physice facere, ut faciamus, quia videlicet physice, ac efficienter producit in intellectu, et voluntate illuminationes, et excitationes indeliberatas hoc fine, et hac intentione, ut faciamus; contra: nam hoc est physice efficere in nobis motiones illas indeliberatas, quibus moraliter tantum, sive per modum suadentis, et invitantis facit voluntatem cooperari; non autem salvatur per hoc, quod Deus sua gratia praeoperante vere efficienter, seu physice faciat nos cooperari.
Quarto probatur: nam ad quamcumque piam operationem duo sunt necessaria, scilicet et concursus Dei, et concursus arbitrii creati; sed concursus Dei est prior, utpote primae causae, quae sua operatione influit in omnes causas secundas prius ratione, et causalitate, quam illae suos attingant effectus, ut disputatione 18. ostensum est: ergo in quacumque pia operatione invenitur aliquid, quod soli Deo, et gratiae operanti tribuitur, scilicet influxus in liberum arbitrium, ut in causam, quo praeparatur, seu praedeterminatur ad pie operandum, et ipsa pia operatio a Deo, et a libero arbitrio procedens, quae subinde attribui debet gratiae cooperanti.
X. Iuxta hanc doctrinam intelligenda est sententia Caietani, M. Soti, et aliorum Thomistarum: non enim intendunt negare hanc tertiam conclusionem, sed solum docere, in intentione finis voluntatem nostram non movere seipsam moraliter per deliberationem rationis, sed moveri solum a Deo, quantum ad specificationem actus; ac per consequens, gratiam dici operantem comparatione finis, modo superius explicato, cooperantem vero respectu mediorum. In eodem sensu potest intelligi prima sententia: nam per actum interiorem voluntatis significat intentionem finis, et per actum exteriorem, electionem mediorum, in qua acceptione sumitur actus interior, et exterior a Sancto Thoma, prima secundae, quaestione 18. artic. 6. in corpore, cum ait: In actu voluntario invenitur duplex actus, scilicet actus interior voluntatis, et actus exterior: et uterque horum actuum habet suum obiectum: finis autem proprie est obiectum interioris actus voluntarii.16 Quibus verbis, ut ibi explicat Caietanus, per actum interiorem voluntatis intelligit intentionem, quae est circa finem; ac per consequens, per actum exteriorem intelligit electionem: unde in solutione ad secundum eiusdem articuli ait, quod ordinari ad talem finem, etsi accidat exteriori actui; non tamen accidit actui interiori voluntatis, qui comparatur ad exteriorem, sicut formale ad materiale.
PEr haec patet solutio ad primum, et secundum argumentum cum sua confirmatione facta pro prima sententia.
XI. Ad tertium pro secunda sententia respondetur, primum, et remotum initium iustificationis in adultis sumi a gratia excitante; proximum autem a gratia adiuvante, quae gratiam operantem, et cooperantem includit, per quam Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Unde negandum est, Concilium Tridentinum in verbis inductis significasse, gratiam operantem, de qua in tertia conclusione loquuti sumus, eamdem esse cum gratia excitante: neque enim gratia excitans concurrit efficienter cum libero arbitrio ad piam operationem, sed solum moraliter, ut ex praemissis patet. Gratia autem adiuvans est, quae in libero arbitrio, et cum illo eamdem piam operationem efficit; et haec gratia, quatenus movet liberum arbitrium, et illud physice praedeterminat ad consentiendum; dicitur operans, eo quod, comparatione huius effectus, voluntas nostra est mota, et non movens: solus autem Deus est movens. Quatenus vero cum libero arbitrio sic moto a Deo producit effective piam operationem, dicitur gratia cooperans; quia in hoc effectu voluntas nostra et movet se, et movetur: et ideo operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae. Unde gratia adiuvans, quatenus movet, et determinat liberum arbitrium ad operandum, dicitur operans; quatenus vero cum libero arbitrio moto a Deo producit piam operationem, dicitur cooperans. Et hic est legitimus sensus Concilii Tridentini, ut patet ex can. 4. inducto, ubi antecedenter ad liberum consensum non solum requirit excitationem, per quam Deus moraliter facit, ut faciamus; sed etiam motionem efficacem, per quam vere efficienter Deus efficit nos consentire: quam quidem praedeterminantem motionem gratiam physice operantem appellamus. Et per haec patet ad confirmationem.
XII. Ad quartum respondetur, loca illa Augustini nostram sententiam efficaciter confirmare, et contrariam penitus evertere. Ex illis enim habemus primo, quod, quamvis liberum hominis arbitrium libere velit; solus tamen Deus est, qui facit eum velle, non solum moraliter suadendo per gratiam excitantem, sed etiam vere efficienter per gratiam operantem, faciendo, ut ipsum arbitrium consentiat, et cooperetur, et simul tempore nobiscum cooperando ipsum consensum. Habemus secundo, Deum duobus modis praeparare voluntatem, ut consentiat. Primo suasione quadam morali, quae est per gratiam excitantem. Secundo per motionem praedeterminantem voluntatem ad consensum, quod fit per gratiam operantem, qua operans est.
Ad quintum respondetur, quod Deus ideo dicitur operari in nobis, ut velimus, quia ipse solus facit, nos velle: licet enim homo libere velit, non tamen facit, se velle, sed solus Deus per gratiam operantem id efficit, ut disputatione 100. ex diversis locis Sancti Augustini, et aliorum Patrum ostendemus. Deus autem facit, nos velle, et operatur in nobis initium bonae voluntatis non solum moraliter suadendo, sed etiam vere efficienter, et efficaciter faciendo, nos libere consentire: et ratione huius effectus dixit Augustinus: Ipse, ut velimus, operatur incipiens: Quia vero etiam nos libere cooperamur, ideo subdit: Qui volentibus cooperatur perficiens. Unde quamvis idem sit munus gratiae operantis moraliter ipsum velle, et gratiae excitantis; non tamen est idem munus gratiae operantis physice, et gratiae excitantis; et consequenter istae duae gratiae realiter inter se distinguuntur.
XIII. Ad sextum respondetur, quod ex ipsa nominum significatione nos colligimus nostram sententiam: operari enim solum moraliter non est proprie operari, sed metaphorice, ut supra ostensum est. Unde, cum Aug. ait, quod solus Deus operatur incipiens, vel quod ipse solus operatur, ut velimus; non est intelligendus de sola operatione morali, seu de operatione, qua solum moraliter primo incipit ipsum velle, sed etiam de operatione physica, per quam Deus primo inchoat nostrum velle, faciendo, ut illi cooperemur, et libere consentiamus. Neque admittimus, gratiam adiuvantem, seu cooperantem, qua ratione adiuvans est, influxu dumtaxat simultaneo concurrere cum nostro libero arbitrio ad piam operationem: nam, ut disputatione sequenti manifestum fiet, gratia adiuvans, et cooperans, quamvis simul tempore sit cum influxu arbitrii; illum tamen ordine rationis, et causalitatis praecedit.
Ad septimum respondetur, quod in illis verbis nomine vocationis S. August. non solum comprehendit gratiam excitantem, quae moraliter operatur, ut velimus; sed etiam gratiam, qua Deus vere efficienter facit, nos facere, ut dictum est. Unde S. Thom. 1. 2. quaest. 113. ar. 1. ad 3. nomine vocationis intelligit auxilium gratiae excitantis, et moventis, idest efficaciter adiuvantis. Sic enim ait: Vocatio refertur ad auxilium Dei interius moventis, et excitantis mentem ad deserendum peccatum: quae quidem motio Dei non est ipsa remissio peccati, sed causa eius.