De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Prooemium
Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.
Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.
Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.
Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.
Disputatio LXXXV: Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.
Disputatio LXXXVI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.
Disputatio LXXXVII: Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.
Disputatio LXXXVIII: Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.
Disputatio LXXXIX: Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.
Disputatio XC: Utrum auxilium gratiae, in ratione efficacis auxilii, dependeat ex libero influxu arbitrii creati cum illo; an vero sit efficax secundum se, et ut venit a Deo antecedenter ad liberam cooperationem eiusdem arbitrii.
Disputatio XCI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae ad modum causae physicae, idest vere efficienter, praedeterminet liberum arbitrium ad consensum.
Disputatio XCII: Utrum liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci possit in sensu composito eidem auxilio dissentire, et non converti.
Disputatio XCIII: Utrum Liberum Arbitrium creatum possit resistere auxilio efficaci, proprie loquendo de resistentia.
Disputatio XCIV: Quomodo explicandus sit, et intelligendus sensus compositus, et divisus, cum asseritur, liberum hominis arbitrium a Deo motum auxilio efficaci, non posse in sensu composito dissentire, aut non converti, sed solum in sensu diviso.
Disputatio XCV: Utrum, postquam Deus misericorditer excitavit Arbitrium creatum, expectet liberum eius consensum, ut purgari, aut iustificari velit.
Disputatio XCVI: Utrum Liberum Arb. ex se ipso aliquid operetur, quando consentit Deo excitanti, et vocanti.
Utrum Liberum arb. ex seipso aliquid operetur, quando consentit Deo excitanti, et vocanti.
I. UT titulus quaestionis manifestus fiat; et id, in quo consistit difficultas, aperiamus; notandum est, quod, ut colligitur ex S. Thoma,1 dupliciter potest intelligi, liberum arbitrium moveri, vel aliquid operari ex seipso. Primo, ita ut moveri ex se idem significet, quod moveri a principio intrinseco. Secundo, ita ut moveri, vel aliquid operari ex se, idem significet, quod operari non ab alio priori agente, vel ab alia causa extrinseca per se efficiente, quod ipsum arbitrium cooperetur.
Illi ergo Theologi, qui arbitrantur, influxum liberi arbitrii cum gratia, quatenus emanat a libero arbitrio, non procedere effective ab ipsa gratia, vel a Deo operante eumdem influxum per gratiam, tenent consequenter, liberum arbitrium, dum consentit Deo vocanti, aliquid ex se influere in hoc secundo sensu; ita videlicet, ut ipsum influere liberi arbitrii non procedat a Deo, tamquam a priori causa per se efficiente, quod liberum arbitrium consentiat. Probari potest haec sententia.
Agit aliquid, qui ab alio adiuvatur.— Primo; nam qui adiuvatur a Deo, aliquid ex se agit, ut patet per Augustinum in illud Psalm. 78. Adiuva nos Deus salutaris noster; ubi ait: Cum adiuvari nos vult, neque ingratus est gratiae, neque tollit liberum arbitrium; qui adiuvatur, etiam per seipsum aliquid agit. Et tract. 4. in epist. Ioan. ait: Si dicis; Adiutor meus esto; aliquid agis: nam si nihil agis, quomodo ille adiuvat? Idem docet de verbis Apost. serm. 13. et de perfectione iustitiae, contra Caelestium. Sed liberum arbitrium adiuvatur a Deo ad consensum, ut definitur in Conc. Trident. ergo aliquid ex se agit, dum consentit Deo vocanti.
Secundo. Liberum dicitur illud, quod est a principio intrinseco se movente ex se ipso, sed nostrum arbitrium libere consentit Deo excitanti, ita ut possit dissentire, si velit; ut habetur in Conc. Trident.2 ergo consensus ille procedit a principio intrinseco se movente ex se ipso, ac per consequens liberum arbitrium, dum consentit Deo, aliquid a se ipso operatur.
Tertio. Si liberum arbitrium nihil ageret a se ipso, dum consentit Deo vocanti; sequeretur, quod in iustificatione mere passive se haberet, recipiendo operationem causatam a solo Deo, sicut baculus, dum movetur ab alio, mere passive se habet, recipiendo motum a causa extrinseca productum. Consequens autem est contra definitionem expressam Conc. Trid. ergo liberum arbitrium aliquid agit a seipso.
II. Quarto. Voluntas creata hoc habet ex natura sua, ut eius inclinatio non sit ei ab alio, sed a seipsa, ut S. Thom. docet, q. 22. de verit. ar. 4. in corp. ubi constituit differentiam inter appetitum brutorum, et rationalis creaturae in hoc, quod inclinatio brutorum, non est in potestate ipsius animalis, quod inclinatur, sed est aliunde ei determinata; sed natura rationalis habet in potestate ipsam inclinationem, ut non sit ei necessarium inclinari ad appetibile apprehensum; sed possit inclinari, vel non inclinari: et sic ipsa inclinatio non determinatur ei ab alio, sed a seipsa: ergo quando liberum arbitrium consentit Deo vocanti, aliquid operatur a seipso, idest non ab alia causa extrinseca per se efficiente.
Quinto. Motus liberi arbitrii in Deum non potest esse violentus, cum voluntati nulla possit inferri violentia, aut coactio, ut saepe docet S. Thomas; ergo, quando consentit Deo vocanti, motus illius non inest ei ab aliqua causa extrinseca, sed a seipso; alias enim moveretur in Deum violenter, sicut movetur lapis, quando proiicitur sursum. Violentum enim, secundum Philosophum 3. ethic. c. 1. illud dicitur, cuius principium est extra, nihil conferente vim passo. Contingit autem multoties, quod liberum arbitrium non conferat vim, ut, si prius, quam vocaretur a Deo ad conversionem, eidem conversioni resisteret per voluntatem contrariam: ergo.
Haec tamen sententia in sensu explicato aliis doctoribus non placet, et merito; contrariam quippe esse de mente S. Augustini, et S. Thomae, ac verissimam, docent consequenter omnes Theologi, qui tenent, efficaciam auxilii praeoperantis gratiae non esse solum moralem, sed ad modum causae physicae praedeterminare voluntatem creatam, ut libere, et infallibiliter consentiat. Et quoniam haec sententia est sacris litteris, et Conciliis conformis, pro eius explicatione, supposita distinctione S. Thom. in principio huius disputationis proposita, duae conclusiones statuendae sunt,
PRima conclusio, Quando liberum arbitrium consentit Deo excitanti, et vocanti, aliquid ex se operatur, si illa particula, ex se, accipiatur, ut significat idem, quod a principio intrinseco libere se movente, et determinante. In hac conclusione conveniunt omnes Theologi, sequitur enim per evidentem consequentiam ex principiis fidei; ut argumenta facta a principio demonstrant.
Secunda conclusio. Liberum arbitrium creatum, dum consentit Deo excitanti, et vocanti, nihil a seipso operatur, in secundo illo sensu explicato, sed ipsum operari3, seu influere in consensum, et piam operationem, reduci debet, tanquam causam priorem per se efficientem, in absolutum, et efficax decretum divinae voluntatis; quamvis Deus non efficiat in nobis eumdem consensum, sine nobis libere cooperantibus. Colligitur haec conclusio ex Gelasio PP. epist. 5. ad universos Episcopos per Picenum; ubi sic ait:4 Quis autem audeat dicere Christianus, aliquid habere boni sine gratia? quando Magister gentium clamat, cuncta breviter in se dona concludens: Gratia Dei sum, id quod sum, et: Gratia eius in me vacua non fuit; ut ostenderet, quia donum gratiae non ipse praecesserit; sed fuerit subsequutus; atque monstraret, cooperatorem se esse gratiae, subsequendo. Sed plus omnibus, inquit, illis laboravi. Ac rursus veritus, ne de se praesumere videretur, adiunxit: Non ego, sed gratia Dei mecum. Non dixit: Ego, et gratia Dei mecum; sed praeposuit gratiam praecedentem se. Sed cooperari Deo vocanti est aliquid boni: ergo id non habet a seipso liberum arbitrium, sed a gratia cooperante, qua Deus donat bonum velle. Eamdem conclusionem docet multis in locis S. Augustinus; sed praesertim lib. 1. retract. c. 9. ubi ait: Et quia omnia bona, sicut dictum est, et magna, et media, et minima ex Deo sunt; sequitur, ut ex Deo sit et bonus usus liberae voluntatis, quae virtus est, et in magnis numeratur bonis. Et lib. de gratia Christi, contra Pelag. et Caelest. c. 13. Si data est, inquit, non dicitur iustitia nostra, sed Dei; quia sic fit nostra, ut sit nobis ex Deo. et lib. de don. persev. c. 14. Si in nullo gloriandum, quando nostrum nihil est, profecto nec de obedientia perseverantissima gloriandum est, neque ita nostra, tamquam non nobis desuper donata, dicenda est: et lib. 2. de peccatorum merit. et remiss. c. 18. Sed laborant homines invenire in nostra voluntate, quod boni sit nostrum, quod nobis non sit ex Deo, et quomodo inveniri possit ignoro. Cum ergo concursus nostrae voluntatis consentientis, quo Deo vocanti, et moventi cooperatur, inquantum est concursus voluntatis, sit aliquid; relinquitur, quod illum habeat ex Deo. Id ipsum confirmari potest alio insigni testimonio eiusdem Augustini lib. de gestis Pelagii, cuius mentionem fecimus disput. 91. nu. 9. Etenim in cap. 14. Ipse, inquit Apostolus, clamat, ipse testatur, ipse ut in se Dei dona commendet, nec in seipso, sed in Domino gloriatur. Et infra: Apostolus inquit: Non sum dignus vocari Apostolus. Pelagius Monacus dignum Apostolum dicit fuisse, qui acciperet omnes gratias, etc. Apostolus inquit: Plus omnibus laboravi; proinde non laboravit, ut gratiam acciperet, sed accepit, ut laboraret: atque ita, unde ad accipienda debita praemia fieret dignus, gratiam gratis accepit indignus. Nec ipsum sane laborem sibi ausus est arrogare. Cum enim dixisset: Plus omnibus illis laboravi; continuo subiecit: Non ego, sed gratia Dei mecum. O magnum gratiae praeceptorem, confessorem, praedicatorem. Quid est hoc? Plus laboravi: non ego. Ubi sese extulit aliquantum voluntas, ubi continuo vigilavit pietas, et tremuit humilitas, quia se agnovit infirmitas. Favent huic sententiae SS. Patres, qui docent, totum esse tribuendum gratiae. Hi sunt Cyprianus, Greg. Naz. Basilius, Ambros. Paulus Orosius, Ansel. Bern. Damasc. quorum verba disput. 85. num. 3. adducta sunt. Idem docet S. Prosper contra Collat. defin. 11. cum ait: Impius sensus, qui putat beatiorem esse hominem, cui Deus nihil dederit, quam cui universa contulerit.
Secundo, probatur conclusio auctoritate Concilii Araus. c. 16. ubi sic dicitur: Nemo ex eo, quod videtur habere, glorietur, tamquam non acceperit, aut ideo se putet accepisse, quia littera extrinsecus, vel, ut legeretur, apparuit; vel, ut audiretur, sonuit.5 Nam sicut Apostolus dicit: Si per legem iustitia; ergo Christus gratis mortuus est.6 Ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus.7 Inde habet, quicumque habet: Quisquis autem inde se habere negat, aut vere non habet, aut id, quod habet, auferetur ab eo.8 Quibus verbis determinare videtur, bonum usum liberi arbitrii esse efficienter ex Deo.
Lib. arbit. cooperatio est effective a Deo.— Tertio probatur ratione. Liberum arbitrium creatum non habet esse a seipso, sed a Deo: ergo non habet a seipso, aliquid operari, sed a Deo, a quo accepit esse. Nam cuius esse est ab alio, opportet quod eius operatio ab alio sit, ut in 2. sentent. dist. 37. q. 2. ar. 2. in corp. docet S. Thomas. Unde et filius Dei, quia non a seipso, sed a Patre esse habet, fatetur de seipso: Filius non potest a se facere quidquam.9 Et Concilium Florentinum in decreto fidei ait: Et quoniam omnia, quae Patris sunt, ipse Pater unigenito Filio suo gignendo dedit, praeter esse Patrem, hoc ipsum, quod Spiritus sanctus procedit ex Filio, ipse Filius a Patre aeternaliter habet, a quo aeternaliter etiam genitus est. Si ergo Filius, qui non per gratuitam, sed naturalem communicationem procedit a Patre, non potest a se facere quidquam,10 quomodo liberum arbitrium creatum, cui non per naturalem emanationem, sed per gratuitam, et voluntariam communicationem donatum est esse, hanc gloriam sibi arrogabit, ut possit a seipso facere quidquam?
Quarto probatur. Deus operans per gratiam, et liberum arbit. non sunt duae causae partiales respectu piae operationis, sed quaelibet est totalis in suo genere, quarum una, videlicet liberum arbitrium, subordinatur alteri, scilicet Deo moventi per gratiam, ut disput. 85. ostensum est: ergo liberum arbitrium nihil operatur a seipso, dum influit in piam operationem; sed ipsum influere accipit ab ipsa gratia addiuvante. Probatur consequentia: nam si liberum arbitrium aliquid ex se operaretur; Deus, et liberum arbitrium concurrerent, ut duae causae partiales: quotiescumque enim duae causae simul concurrunt ad eumdem effectum, ita ut quaelibet influat a seipsa absque eo, quod praedeterminetur ab alia, vel ab ipsa accipiat actualem influxum; conveniunt ad illum effectum producendum, ut causae partiales; ut apparet in duobus trahentibus navim.
Quinto probatur; quia, ut disput. 23. ostendebamus, Deus auxilio actuali praemovet, et praedeterminat omnes causas secundas, etiam liberas ad omnes bonas operationes in particulari, secundum omnes suas circumstantias: ergo quaelibet operatio libera, praesertim supernaturalis, procedit a libero arbitrio, secundum quod praemovetur, auxilio Dei actuali: ergo liberum arbitrium non habet a seipso, sed a Deo movente, quod consentiat Deo vocanti. Confirmatur: nam alias sequeretur, quod bonus usus gratiae in nobis esset ex nobis, quod tamen non solum sententiae S. Augustini, et S. Thomae, sed etiam doctrinae Catholicae videtur repugnare, ut disput. 38. late ostendimus, et disp. 97. patebit amplius.
Sexto probatur omnibus argumentis, quibus disput. 18. ostensum est, concursum Dei generalem non esse solum influxum cum causa secunda in eius effectum, sed etiam esse influxum immediatum in ipsam causam secundam. Ex illis enim etiam concluditur, gratiam, et liberum arbitrium non esse causas partiales, ac per consequens, influxum proprium liberi arbitrii non esse libero arbitrio ita proprium, ut a seipso illum habeat, et non sit acceptus a Deo, ut a priori causa per se efficiente. Ad argumenta facta a principio respondetur, quod solum probant primam conclusionem, quatenus vero contra secundam videntur militare, est singulis occurrendum.
IIII. Agit aliquid, qui ab alio adiuvatur.— AD primum respondetur, non esse necessarium, quod ille, qui ab alio adiuvatur, aliquid ita ex se operetur, ut id a Deo non acceperit; sed sufficit, quod aliquid operetur ex se, hoc est a principio intrinseco libere se applicante, quamvis ipsum operari sit acceptum ab alio. Sicut ergo Deus adiuvat liberum arbitrium ordine rationis, et causalitatis, illud praeveniendo, seu praemovendo, et simul tempore producendo cum eodem arbitrio liberum consensum; ita et nostrum arbitrium Deo libere cooperatur subsequendo, et in eodem instanti temporis libere influendo in eumdem consensum; ut disput. 83. praesertim num. 3. auctoritate Gelasii Papae ostensum est.
V. Ad secundum argumentum respondetur, actum liberum esse quidem a principio intrinseco se movente, sed illud principium, non oportet, quod sit primum non motum, aut praedeterminatum ab alio, aut quod influxus procedens a principio intrinseco non sit dependens ab alia priori causa efficiente. Nos ergo volumus, sed Deus facit nos velle, sicut Augustinus ait: certum est nos velle, cum volumus, sed ille facit, ut velimus bonum:11 quod ibi probat latissime, ut disputatione 86. nu. 3. vidimus. Et explicans illud Ioan. 6. Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum, advertit, quod non ait, duxerit, ut illic aliquo modo intelligamus, praecedere voluntatem. Quis trahitur, si iam volebat? et tamen nemo venit, nisi velit ab illo, qui novit intus in ipsis hominum cordibus operari; non ut homines, quod fieri non potest, nolentes credant, sed ut volentes ex nolentibus fiant.12
VI. Liberi arbitrii, et baculi differentia.— Ad tertium respondetur. Liberum arbitrium non se habere mere passive, dum consentit Deo vocanti, sed active, et libere: quia vere a principio intrinseco, non determinato ad unum ex necessitate, producit ipsum consensum. Nec est eadem ratio de baculo: nam baculus motus ab alio, non se movet, sed solum recipit motum ab alio agente extrinseco productum: ceterum liberum arbitrium motum a Deo, seipsum movet per deliberationem rationis: nam ut saepe docet S. Augustinus:13 Qui Filii Dei sunt, aguntur, ut agant, non ut ipsi nihil agant.
Voluntatis inclinatio quo modo sit ab ipsa voluntate.— Ad quartum respondetur, quod voluntas creata, inquantum creata, habet, quod dependeat in sua operatione, et influxu a decreto, et operatione voluntatis increatae, et ideo eius influxus reducendus est, tamquam in priorem causam efficientem, in decretum efficax voluntatis divinae: sed inquantum voluntas habet, quod eius inclinatio, seu determinatio illius non sit ab alio, tamquam ab obiecto; quoniam quandiu voluntas est libera, quoad exercitium actus, non potest efficaciter determinari ab obiecto, quoad exercitium. Unde Deus, inquantum obiectum, numquam determinat voluntatem in via ad exercitium actus, ut docet S. Thomas: nihilominus, tamquam a prima causa efficiente, omnis inclinatio voluntatis est a Deo. Cum ergo ait, quod inclinatio voluntatis non determinatur ei ab alio, sed a seipsa, non significat, eamdem determinationem non esse a Deo, tamquam a priori causa efficiente: nam in aliis locis disput. 97. adductis, expresse docet contrarium; sed solum significat, quod non est ab alio, tamquam ab obiecto, ut ex ipso contex. non obscure colligitur. Ponit enim differentiam inter appetitum brutorum, et appetitum rationalem: nam appetitus brutorum ex necessitate rapitur absque deliberatione rationis ab ipso obiecto convenienter proposito, nec est in eorum potestate illud respuere. Ceterum appetitus rationalis non rapitur ab obiecto convenienter proposito, sed semper est constitutum in eius potestate sequi, vel non sequi illud. Vel dicendum, quod S. Tho. solum excludit a potentia libera determinationem ad unum ex necessitate, seu determinationem, quae ita est ab alio, ut ipsa voluntas non se determinet cum vera facultate, qua possit se ipsam non determinare, si velit. Hoc enim modo non potest ad unum, etiam a Deo, tamquam a priori causa efficiente, determinari: nam talis determinatio repugnat eius libertati, ut disput. 22. et 23. dictum est.
VII. Lib. arbit. motus non est violentus.— Ad quintum respondetur, quod motus liberi arbitrii in Deum non est ei violentus, quia, licet insit ei ab agente extrinseco, scilicet a Deo; tamen per principium intrinsecum confert vim, scilicet per propriam inclinationem, quam tamen a Deo donante accepit. Ad rationem autem violenti requiritur, quod passum nullam conferat vim, sed resistat per contrariam inclinationem, actu existentem in illo. Hanc solutionem prosequitur S. Tho. q. 22. de verit. art. 8. in corp. ubi ait: Quantumcumque voluntas a Deo immutetur in aliquid, non dicitur cogi in illud: cuius ratio est, quia ipsum velle aliquid est inclinari in illud; coactio autem, vel violentia est contraria inclinationi illius rei, quae cogitur. Cum igitur Deus voluntatem immutat, facit, ut praecedenti inclinationi succedat alia inclinatio, et ita quod prima aufertur, et secunda manet. Unde illud, ad quod inducit voluntatem, non est contrarium inclinationi iam existenti, sed inclinationi, quae prius inerat; unde non est violentia, neque coactio. Sicut lapidi ratione suae gravitatis inest inclinatio ad locum deorsum: hac autem inclinatione manente, si sursum proiiciatur, erit violentia.14 Si autem Deus auferat a lapide inclinationem gravitatis, et det ei inclinationem levitatis, tunc ferri sursum non erit violentia; et ita immutatio motus potest esse sine violentia: et per hunc modum intelligendum est, quod Deus voluntatem immutat sine eo, quod voluntatem cogat. Quia ergo Deus movendo liberum arbitrium ad consensum tribuit illi actualem inclinationem, qua seipsum moveat, et consentiat; ideo eiusmodi consensus non est ei violentus, nec etiam est necessarius necessitate absoluta, sed solum conditionata, vel ex suppositione, quae libertati non obstat, ut disp. 18. et 25. ostensum est; et patebit amplius disput. 115. et 116.