De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Prooemium
Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.
Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.
Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.
Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.
Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.
I. CUM actus, ad quos auxilium efficax tribuitur, sint diversi, merito potest in dubium revocari: An iuxta diversitatem actuum supernaturalium sint auxilia efficacia distinguenda, ita videlicet, ut auxilium efficax ad credendum, specie distinguatur ab auxilio efficaci, quo diligitur Deus; sicut distinguuntur actus credendi, et diligendi. Et eadem difficultas procedit de aliis actibus tam naturalibus, quam supernaturalibus.
Et ratio prima dubitandi est. Auxilium sufficiens non distinguitur specie iuxta diversitatem actuum, ad quos confertur; potest enim idem auxilium sufficiens esse principium actuum specie differentium, sicut desiderandi, timendi, etc. qui cum eliciantur a diversis potentiis, necesse est, ut specie distinguantur: ergo nec auxilium efficax.
Secundo. Non sunt multiplicanda auxilia efficacia sine necessitate; sed nulla apparet necessitas constituendi tot auxilia efficacia, quot sunt actus supernaturales; alias essent pene infinita eiusmodi auxilia: nam actus supernaturales sunt pene innumeri: ergo.
Tertio: nam alias sequeretur, quod ad credendum essent plura auxilia efficacia necessaria: consequens est contra communem Theologorum sententiam: ergo. Sequela probatur: nam ad actum credendi concurrunt plures actus specie distincti; scilicet cogitare credenda, desiderare, velle, credere, id a Deo petere, et actus ipse credendi. Velle, aut credere, et actu credere sunt actus specie diversi1; cum a diversis potentiis sint eliciti: ergo, si iuxta diversitatem specificam actuum, distinguenda sunt auxilia efficacia: sequitur, quod ad unum actum credendi sint plura auxilia efficacia necessaria.
II. Illi auctores disputatione 71. inducti, qui vanam esse, et inutilem arbitrantur divisionem auxilii in auxilium sufficiens, et auxilium efficax, sentiunt,2 quod proprie loquendo, dici non potest auxilium efficax, nisi illud, quo quis perseverat usque in finem, et salvatur; ac per consequens non esse quaerendam distinctionem inter auxilia efficacia: quod probant sequentibus rationibus, unde fit in ordine
Quartum argumentum. Gratia efficax est illa, per quam aliquis certo, et infallibiliter liberatur, ut patet ex Augustino dicente:3 Praedestinatio est praescientia, et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur: sed, qui non perseverant usque in finem, quantumvis in discursu vitae suae sint in gratia, et in operibus caritatis se exerceant, non liberantur, proprie loquendo, sed damnantur: ergo vere, et proprie nullum habuerunt auxilium efficax, ac per consequens unicum dumtaxat erit auxilium efficax; scilicet donum perseverantiae.
Confirmatur: nam gratia efficax est effectus divini amoris, quo gratiam istam recipientes ad vitam aeternam perducuntur. Dicit enim Apostolus:4 Quos autem praedestinavit, hos et vocavit: et quos vocavit, hos et iustificavit: quos autem iustificavit, illos et magnificavit: ergo gratia efficax solum praedestinatis confertur: ergo nullum aliud auxilium praeter donum perseverantiae dicendum est proprie auxilium efficax.
Quinto. Vocatio efficax non semel ab Augustino dicitur vocatio secundum propositum, qui modus loquendi sumitur ex illis verbis Apostoli:5 Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his, qui secundum propositum vocati sunt Sancti: quod non de proposito hominis, sed de proposito Dei intelligendum est, misericorditer volentis, quos vocavit, salvare: ut in aliis locis idem Aug. explicat.6 Sed sola vocatio, sive auxilium, quo praedestinati salvantur, est vocatio secundum propositum gratiae Dei; ergo hoc auxilium dumtaxat dicendum est efficax.
Sexto, idipsum probari potest; nam auxilium, quod solum est sufficiens, comparatione ulterioris effectus, ad quem principaliter ordinatur, quamvis sit efficax, comparatione alterius, non dicitur simpliciter auxilium efficax, sed cum addito, et secundum quid, ut ex dictis in disputatione 80. colligitur; sed omne auxilium gratiae ordinatur principaliter ad consequutionem vitae aeternae; cum vita aeterna sit finis ultimus, ad quem debent media principaliter ordinari. Cum ergo solum donum perseverantiae sit efficax respectu consequutionis vitae aeternae; relinquitur, nullum aliud auxilium posse dici simpliciter auxilium efficax.
In contrarium est: nam iuxta diversitatem specificam actuum, specie distinguuntur habitus, eo quod habitus specificantur per actus, et actus per obiecta; sed similiter auxilia efficacia specificantur per actus, ad quos ordinantur, cum sint principia activa, quibus nostrum liberum arbitrium eosdem actus operatur: ergo iuxta diversitatem specificam actuum, debent auxilia efficacia specie distingui.
III. De hac difficultate parum, aut nihil in Doctoribus Scholasticis scriptum reperi; ideo solum ex principiis Theologicis erit dissolvenda. Ad cuius evidentiam, considerandum est, quod, cum auxilium efficax sit aliquid inhaerens potentiae, praevium ad eius operationem, ut ex supradictis patet,7 eius differentia desumi potest non solum ex parte obiecti, sed etiam ex parte subiecti, et aliarum circumstantiarum loci, et temporis. Ex parte quidem subiecti sumitur differentia numerica,8 sicut in aliis accidentibus. Unde auxilium efficax collatum Petro ad credendum, differt numero ab auxilio efficaci, quod confertur Paulo, ad eumdem actum; eo quod haec auxilia sunt in diversis subiectis. Similiter etiam auxilium efficax collatum Petro in uno tempore ad diligendum Deum, differt numero ab auxilio efficaci, quod alio tempore eidem Petro confertur ad eliciendum actum dilectionis. Sicut enim ad diversitatem numericam motus sufficit diversitas temporis; ut dicitur in libris physicorum: ita etiam sufficit ad distinctionem numericam efficacis auxilii, eo quod auxilium efficax est quaedam motio fluens cum actu, ad quem confertur, ut ex dictis in disput. 18. et 19. colligitur. Et in hoc, ut arbitror, nulla est controversia inter Theologos. Maior difficultas est de distinctione specifica efficacis auxilii, et consistit in hoc: Utrum omnia auxilia efficacia sint eiusdem, vel diversae speciei, et unde sit desumenda eiusmodi unitas, vel diversitas. Pro cuius explicatione sit
IIII. Praeter donum perseverantiae dantur plura alia auxilia efficacia.— PRima conclusio. Non solum perseverantiae donum dicendum est auxilium efficax, sed etiam plura alia auxilia sunt simpliciter, et absolute efficacia nuncupanda, ut auxilium, quo reprobi convertuntur ad Deum, vel gratiam iustificantem consequuntur. Haec conclusio est certissima, et expressa Sancti Augustini, et S. Thomae, communiterque a Theologis recepta, quam probo. Primo: nam auxilium, quo Deus facit, ut faciamus; et operatur, ut operemur quamcumque operationem piam, est auxilium efficax; ut supradictum est, et constat ex verbis Ezech. 36. Faciam, ut faciatis: et Philipp. 2. Deus est enim, qui operatur in nobis et velle, et perficere: et Conc. Araus. Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur:9 quae testimonia de auxilio efficaci a Sanctis Patribus, praesertim Augustino semper intellecta sunt: sed Deus sua gratia non solum facit, ut praedestinati faciant pias operationes, sed etiam id efficit in reprobis, qui non habent donum perseverantiae: ergo, praeter donum perseverantiae, dantur alia auxilia simpliciter efficacia.
Secundo. Gratia habitualis, qua iustificantur reprobi, et ad tempus sunt Dei amici, est vera gratia, absolute, et simpliciter loquendo, ut patet ex definitione illa Conc. Trid. sess. 6. decreto de iustificatione, can. 17. Si quis iustificationis gratiam non nisi praedestinatis ad vitam contingere dixerit; reliquos vero omnes, qui vocantur, vocari quidem, sed gratiam non accipere: ut pote divina potestate praedestinatos ad malum; anathema sit: ergo similiter auxilium, quo Deus efficit, ut operentur opera pietatis, est absolute verum auxilium gratiae efficax.
Tertio probatur: nam, ut disp. 71. ostensum est, auxilium gratiae sufficienter dividitur in auxilium sufficiens, et auxilium efficax: sed auxilium, quo reprobi, dum sunt in gratia, operantur opera meritoria vitae aeternae, non est auxilium solum sufficiens: ergo est vere, et proprie auxilium efficax. Minor probatur: nam, ut disput. 79. dicebamus, auxilium sufficiens est illud, quod solum tribuit posse pie operari; efficax autem est, quod tribuit actualiter pie operari: sed auxilium, quo reprobi operantur opera meritoria vitae aeternae, non tribuit solum posse pie operari, sed ipsam piam operationem: ergo non est auxilium solum sufficiens: relinquitur ergo, quod sit vere, et proprie auxilium efficax; et per consequens, praeter donum perseverantiae, quod est proprium praedestinatorum, assignanda sunt alia auxilia efficacia. Quae autem sint haec auxilia, et quomodo inter se distinguantur, ex conclusione sequenti patebit.
V. Auxilia efficacia, unde sumant distinctionem specificam.— Secunda conclusio. Auxilium efficax, quo liberum arbitrium credit, est distinctum specie ab auxilio efficaci, quo diligit Deum super omnia, vel alios actus supernaturales producit. Ad evidentiam huius conclusionis supponendum est, quod cum fides etiam informis sit donum Dei, ut 2. 2. q. 6. ar. 2. docet S. Thomas, et nos ex parte ostendimus disp. 49. ut exeat in actum, necessario requiritur auxilium efficax. Unde S. Aug. lib. de praedest. Sanctorum, cap. 16. explicans illud Rom. 9. Non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, quia maior serviet minori; ait: Numquid dixit: Non ex operibus, sed ex credente? prorsus etiam hoc abstulit homini, ut totum daret Deo. Dixit ergo: Sed ex vocante, non quacumque vocatione, sed qua vocatione fit credens, non obscure docens, dari a Deo auxilium efficax, quo hominem credentem efficit. Quo supposito probari potest in primis nostra conclusio argumento in contrarium supra facto.
Praeterea probatur. Auxilium efficax est illud, quo liberum arbitrium actualiter operatur, ut supra dictum est: ergo auxilium efficax ad credendum specie distinguitur ab auxilio efficaci ad diligendum. Probatur consequentia: nam principium activum, quo actum credendi operamur, non est eiusdem speciei cum principio activo, quo actum diligendi producimus; cum principia activa penes terminos distinguantur.
Secundo. Motus ad terminos specie distinctos, distinguuntur specie, ut 3. physic. docet Aristot. sed auxilium efficax est motus quidam, seu motio, qua Deus movet liberum arbitrium ad terminos specie distinctos; scilicet ad actus pios diversae speciei: ergo iuxta distinctionem actuum, debent auxilia efficacia specie distingui.
Tertio. Ut asserit quorumdam Theologorum opinio, quam disput. 19. discussimus, auxilium efficax non distinguitur realiter, tamquam res a re ab actu, qui per ipsum producitur, sed solum formaliter: ergo auxilium, quo credimus, est idem entitative cum actu credendi, et auxilium, quo diligimus Deum, erit idem entitative cum actu diligendi; sed actus credendi, et diligendi specie distinguuntur: ergo auxilium, quo credimus, specie distinguitur, ab auxilio, quo Deum diligimus: et idem erit proportionabiliter dicendum de aliis actibus.
VI. Et, si fiat argumentum: nam id, quod non est directe in genere, vel specie non potest ab alio specie distingui, sed auxilium efficax non est directe in aliquo genere, vel specie, cum sit quid incompletum, et fluens, sicut est motus, ut disp. 18. et 19. ostensum est: ergo unum auxilium non potest specie distingui ab alio.
Respondetur. Quod eo modo, quo auxilium efficax reponitur in genere, vel specie, poterit specie distingui ab alio auxilio, sicut motus ad qualitatem distinguitur specie a motu ad quantitatem; quamvis non sit directe in aliquo genere, vel specie; sed reductive pertineat ad speciem sui termini: sicut imperfectum reducitur ad speciem sui perfecti, quemadmodum embrio hominis ad speciem hominis: et embrio equi ad speciem equi reducitur; ut q. 3. de potentia, art. 9. ad 10. docet Sanctus Thomas.
Ex his sequitur quinta conclusio directe responsiva ad quaestionem.10 Efficacia auxilii praevenientis, seu praeoperantis gratiae consistit formaliter in quadam motione in intellectu, et voluntate recepta, qua Deus vere efficienter, sive ad modum causae physicae praemovet liberum hominis arbitrium, et facit ipsum libere, et infallibiliter cooperari Deo excitanti, et moventi. Quam quidem motionem saepe Sanctus Augustinus appellat vocationem altam, atque secretam, vocationem secundum propositum, non quidem hominis, sed Dei absoluta, et efficaci voluntate volentis, hominem, cuius cor movet, per piam, et liberam eius operationem ad se convertere, nulla praesupposita praescientia media eiusdem cooperationis futurae etiam ex hypothesi, quod tali excitatione tangeretur, et moveretur. Et quoniam ex praedicto decreto Dei praedestinantis, communicatur intentionaliter motioni efficaci praevenientis gratiae quaedam specialis virtus, quae non est in auxilio gratiae excitantis, vel sufficientis; ideo S. Augustinus docet, hac motione Deum tribuere vires efficacissimas voluntati, et facere ex nolentibus volentes, ex repugnantibus consentientes,11 duritiam cordis auferre, ipsum emolire, et ad se convertere, quamvis hoc non fiat sine nobis simul tempore, sed posterius ordine rationis, et causalitatis libere consentientibus, et cooperantibus. Haec omnia manent satis probata ex dictis, tum in praecedentibus conclusionibus, tum etiam in disput. 18. 22. 23. 73. et 82. et patebunt amplius ex his, quae disput. 86. 90. et tribus sequentibus dicenda sunt. Et si quis interroget: An eiusmodi auxilium efficax praeoperantis gratiae sit qualitas, Respondetur, non esse qualitatem, sed motionem Dei virtuosam, quae tribuit libero arbitrio ultimum complementum actus primi, sicut de concursu generali, quo prima causa praemovet, et determinat causas secundas ad operandum, dictum est disputatione 19.
VII. Auxilium sufficiens quotuplex sit.— AD primum argumentum ex factis a principio respondetur, idem esse sentiendum de auxilio sufficienti, quod de efficaci dictum est. Ad cuius evidentiam advertimus, auxilia sufficientia praevenientis gratiae esse in duplici differentia. Quaedam enim primo praeveniunt nos, ante quae subinde nullum aliud praecessit auxilium; et cum huiusmodi auxilia non sint formaliter actus vitales, sed quid praevium ad actum vitalem, ut disp. 74. ostendimus; necesse est, ut iuxta diversitatem specificam actuum vitalium, quos in nobis efficiunt; specie etiam distinguantur. Iam enim in disput. 80. diximus, omne auxilium sufficiens esse efficax secundum quid, comparatione videlicet illius effectus, quem actualiter in nobis producit. Alia vero sunt auxilia sufficientia, quae non praeveniunt primo voluntatem, sed praeveniuntur a prioribus auxiliis, et induunt rationem auxilii subsequentis, comparatione unius effectus, et praevenientis, comparatione alterius; et haec auxilia sunt formaliter actus vitales, ut in praeallegata disp. 74. dictum est. Unde necesse est, quod specie distinguantur secundum diversitatem specificam obiecti formalis; sicut illustratio intellectus specie distinguitur a pia affectione voluntatis, physice loquendo. Si tamen huiusmodi actus imperfecti considerentur moraliter, eorum unitas specifica, vel differentia attendenda est ex parte actus perfecti, ad quem ordinantur, sicut, verbi gratia, illustratio intellectus circa res fidei, cogitatio credendorum, desiderium credendi, petitio, et pia affectio voluntatis circa eadem obiecta, et alii huiusmodi actus, quamvis in esse naturae specie distinguantur, utpote a diversis potentiis eliciti; nihilominus in genere moris sunt eiusdem speciei, quia ordinantur ad eumdem finem, nempe ad producendum actum fidei, et idem proportionaliter dicendum est de aliis consimilibus actibus.
Ad secundum, negatur minor. Ad probationem respondetur, auxilia efficacia non esse infinita, sed determinata secundum speciem: quamvis secundum numerum possint in infinitum multiplicari.
Ad tertium, negatur sequela. Ad probationem respondetur, quod omnes illi actus imperfecti tempore antecedentes ipsum actum fidei, seu liberum assensum, circa credenda, comprehenduntur sub auxilio sufficienti ad credendum: et pertinent ad eamdem speciem auxilii, in genere moris, quamvis in esse naturae specie distinguantur, ut dictum est.
VIII. Ad quartum, quod probare intendit, nullum aliud dari auxilium efficax, praeter donum perseverantiae, respondetur, gratiam efficacem esse illam, per quam aliquis certo, et infallibiliter liberatur; non tamen est necessarium ad gratiam efficacem, quod ille, cui tribuitur, ab aeterna damnatione liberetur; sed sufficit, quod liberetur, secundum praesentem iustitiam; aut quod per eam liberetur a peccato, quod committeret, si in contrarium actum prorumperet.
Auxilium efficax qualiter sit effectus divini amoris.— Ad confirmationem respondetur, gratiam efficacem esse effectum divini amoris, sive ille amor attendatur secundum aeternam praedestinationem, sive secundum praesentem iustitiam, sive sit simpliciter supernaturalis, sive secundum quid; quod dixerim propter eos, quibus, dum in peccato mortali existunt, Deus donat fidem, vel spem actualem: hos enim non diligit Deus amore supernaturali, simpliciter loquendo, cum absolute sint eius inimici, sed secundum quid. Et quidem, quod eos diligat aliquo amore supernaturali, ex eo patet: nam Deus, diligendo creaturas, communicat illis bonum, quod habent, ut 1. p. q. 20. ar. 2. in corp. docet S. Thomas. Unde quale fuerit illud bonum, talis debet esse amor Dei, a quo procedit. Donum autem fidei est donum supernaturale: unde necesse est, amorem, quo Deus diligit peccatorem fidelem, inquantum est fidelis, esse supernaturalem. Peccatores autem non diligit Deus amore supernaturali, absolute loquendo, quin potius simpliciter eos odio habet, iuxta illud Sap. 14. Odio sunt Deo impius, et impietas eius. Relinquitur ergo, quod secundum quid eos diligat, cum aliquod donum supernaturale illis communicat.
Ad quintum respondetur, quamcumque vocationem efficacem esse secundum propositum gratiae Dei, quo absolute vult, creaturam rationalem ad vitam aeternam perducere; vel ad aliquod bonum supernaturale efficaciter movere.
IX. Ad sextum respondetur, quod, quando actus supernaturales sunt imperfecti, et ex natura sua ordinantur ad alios actus, sicut cogitare, desiderare, et petere; tunc auxilium, quod dicitur efficax comparatione horum actuum, non debet dici efficax simpliciter, sed secundum quid, ut disput. 80. dictum est. Ceterum, quando actus sunt perfecti in suo genere, sicut sunt actus fidei, et caritatis; tunc auxilium, quod est efficax comparatione horum actuum, debet simpliciter, et absolute dici efficax: quamvis postmodum ille, cui confertur, cadat in peccatum mortale, et damnetur. Secundo respondetur, quod, ut docet S. Thomas,12 dupliciter potest aliquid dici simpliciter tale; uno modo secundum quod simpliciter idem est, quod absolute; sicut simpliciter dicitur, quod nullo addito dicitur, ut Philosophus dicit 2. topic. et hoc modo auxilium efficax, quo credimus, vel diligimus Deum, dicitur efficax simpliciter; etiam si ille, cui tribuitur, non perseveret usque in finem. Alio modo simpliciter idem est, quod omnibus modis, vel totaliter, et in hoc sensu solum donum perseverantiae, potest dici simpliciter efficax: quia solum hoc donum omnibus modis, et totaliter facit hominem bonum operari; ita ut a fine supernaturali non recedat.