De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez (1550–1631)

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia

First published 1610

Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.


Liber Primus

Liber Secundus

Liber Tertius

Liber Quartus

Liber Quintus

Liber Sextus

Liber Septimus

Liber Octavus

Liber Nonus

Prooemium

Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.

Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.

Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.

Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.

Disputatio LXXXV: Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.

Disputatio LXXXVI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.

Disputatio LXXXVII: Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.

Disputatio LXXXVIII: Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.

Disputatio LXXXIX: Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.

Disputatio XC: Utrum auxilium gratiae, in ratione efficacis auxilii, dependeat ex libero influxu arbitrii creati cum illo; an vero sit efficax secundum se, et ut venit a Deo antecedenter ad liberam cooperationem eiusdem arbitrii.

Disputatio XCI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae ad modum causae physicae, idest vere efficienter, praedeterminet liberum arbitrium ad consensum.

Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae ad modum causae physicae, idest vere efficienter, praedeterminet liberum arbitrium ad consensum.

I. Determinatio moralis, et physica qualiter differant.— Praedeterminatio moralis, et physica in quo differant.— QUAMVIS, dum ageretur in genere de concursu Dei generali, praesens difficultas satis diffuse agitata fuerit disputat. 22. et duabus sequentibus; et praeterea disp. 73. 83. et 90. ubi quaedam de auxiliis gratiae praedeterminantibus liberum arbitrium ad consensum breviter attigimus; ad maiorem tamen explicationem doctrinae visum est, post tot determinatas quaestiones, quae huic non modicam lucem afferre possunt, propositam difficultatem de auxiliis gratiae specialiter pertractare. Ad cuius evidentiam considerandum est, quod, ut disp. 23. praemisimus, duplex est determinatio, alia moralis, alia physica, sive ad modum causae physicae. Moralis praedeterminatio est illa, quae fit suasionibus, quibus exterius, vel interius voluntas humana invitatur, allicitur, et ex parte obiecti inclinatur, ut bonum sibi propositum, tamquam conveniens, prosequatur. Haec autem praedeterminatio, ut auctores, cum quibus disputamus, fatentur: non potest esse tam perfecta, ut certo, et infallibiliter illum inducat effectum, ad quem praedeterminat voluntatem, nisi certitudine morali, cui, absolute loquendo, non repugnat subesse falsum. Et ratio huius est: nam, ut supra ex S. Augustino, et S. Thoma dicebamus, suasio non cogit invitum, nec efficit ex nolente volentem. Unde, etiam supposita quacumque suasione, vel praedeterminatione morali ad unum actum, adhuc potest voluntas etiam in sensu composito operari oppositum, aut non operari. Praedeterminatio physica, sive ad modum causae physicae illa dicitur, qua Deus non solum moraliter suadendo, alliciendo, invitando, sed etiam vere efficienter facit, ut nostrum liberum arbitrium libere se determinet, et cooperetur. Unde in hoc differunt praedeterminatio moralis, et physica: nam illa solum moraliter facit, ut faciamus, sicut qui rogat, suadet, vel consulit; haec vero id efficit physice, seu vere efficienter, ut disputat. 86. ostensum est. Ex hac differentia sequitur alia: nam praedeterminatio moralis non inducit infallibiliter effectum, ad quem movet; praedeterminatio autem physica illum infallibiliter inducit: nam est vera causa efficiens illius: causa autem, ut Arist. ait, est, ad quam sequitur effectus: Tertia differentia est: nam praedeterminatio moralis non est simpliciter, et absolute praedeterminatio, sed secundum quid, sicut efficientia moralis est secundum quid efficientia, ut ex supradictis patet: praedeterminatio autem physica est simpliciter, et absolute praedeterminatio, sicut efficientia physica est absque ullo addito diminuente vera, et realis efficientia.

Per hanc doctrinam exclusa manet illorum sententia, qui dicunt, in hoc potissime differre praedeterminationem moralem a praedeterminatione physica, quod moralis praedeterminatio relinquit potentiam ad oppositum, etiam in sensu composito; et propterea, etiam si praeveniat, seu antecedat usum liberum, non impedit libertatem: praedeterminatio autem physica non relinquit potentiam ad oppositum, compositione facta, quae cum sit ex suppositione prorsus antecedente, et causa rei, libertati repugnat. Haec enim differentia impugnata est disputat. 18. et 23. ubi ostensum est, praedeterminationem physicam ad unum actum non tollere potentiam eiusdem arbitrii ad oppositum; sed solum efficere, quod, cum possit homo ex sua innata libertate dissentire, si velit, non dissentiat; sed libere, et infallibiliter consentiat.

II. Prima ergo sententia dicit primo, nullam praedeterminationem etiam moralem esse ad liberum consensum, seu supernaturalem actum efficiendum necessariam. Dicit secundo, praedeterminationem physicam, nedum non esse necessariam ad actus bonos etiam supernaturalis ordinis; sed neque compossibilem cum eorum libertate; ac per consequens, Deum per auxilium efficax gratiae non praedeterminare physice liberum arbit. ad piam operationem.

Primum argumentum.— Probant hoc. Primo, quoniam alias nulla gratia excitans, quae non efficeret in homine hanc moralem determinationem, esset in suo ordine auxilium sufficiens ad conversionem, vel actum supernaturalem efficiendum. Sequela patet, quia illa gratia excitans dicitur sufficiens, quae in suo ordine satis est ad effectum, ad quem sufficere dicitur: hoc enim ipsa vox sufficientis significat. Si ergo maior excitatio necessaria est; illa, quae minor fuerit, non poterit vere appellari auxilium sufficiens in ratione gratiae excitantis. Constat autem, ceteris paribus, seu respectu eiusdem, maiorem, seu vehementiorem excitationem requiri ad determinandam moraliter voluntatem, quam ad movendam, et inclinandam illam absque tali determinatione: ergo si excitatio moraliter determinans necessaria est, omnis alia minor, quae non fuerit sufficiens ad praedeterminandam moraliter voluntatem, non erit etiam sufficiens ad conversionem eius: consequens autem est plane falsum; alioquin, vel nullus, vel certe paucissimi ex his, qui sufficienter excitantur, ut credant, vel poenitentiam agant, repugnarent vocationi: vel e contrario, moraliter loquendo, seu secundum id, quod frequentius accidit, omnes, qui de facto non credunt, vel non consentiunt, quando vocantur, non sufficienter vocantur; quod nullus Catholicus audebit concedere: quia alias paucissimi, aut fere nullus peccaret, non credendo, aut poenitentiam non agendo, ut constat ex superius dictis de gratia sufficiente.

Confirmatur. Voluntas moraliter praedeterminata ad consensum, aut numquam, aut vix, et raro dissentit, quamvis possit: ergo posita hac praedeterminatione, etiam respectu actuum supernaturalium, regulariter, aut fere semper fiunt: ergo, si illa est simpliciter necessaria ad supernaturalem actum, cum regulariter homines illam non habeant, neque habere possint, regulariter etiam non habebunt auxilium sufficiens.

Secundo. Voluntas ex se, ut libere operetur actus naturales, non indiget illa morali determinatione antecedente, neque absoluta, neque morali necessitate: ergo neque in actibus supernaturalibus illa indigebit: Antecedens constat: tum experientia; quia frequentius homo operatur cum morali indifferentia, et ad summum intercedit illa moralis determinatio, quando ex habitu, vel ex vehementi affectu concupiscentiae, aut timoris, aut ex clara notitia, seu forti iudicio obiecti prosequendi, operatur: tum etiam ratione, quia, proposito obiecto sub ratione sufficiente, ut in eum feratur voluntas, est in homine proxima potentia physica, ut per voluntatem in id feratur, quae potentia non est aliunde impedita, ut supponitur: ergo, licet non sit amplius determinata nec physice, nec moraliter, potest et physice, et moraliter operari, vel non operari, et eligere hoc medium, vel illud.

Tertio. Divina voluntas elegit hunc hominem ad gloriam potius, quam illum, vel creationem huius mundi potius, quam alterius, non ex praedeterminatione aliqua physica, vel morali; sed ex sua libertate: ergo etiam poterit voluntas nostra, absque tali praedeterminatione operari per participatam libertatem suam. Si dicatur, eiusmodi praedeterminationem esse necessariam, non quidem simpliciter, sed regulariter loquendo: contra hoc arguitur.

III. Quarto. Absque omni praedeterminatione physica, vel morali concurrere possunt omnes causae physicae necessariae ad talem actum, tum ex parte obiecti, et intellectus; tum ex parte Dei excitantis sufficienter, et suum adiutorium offerentis; et nullum ex necessitate intervenit impedimentum, quod voluntati obstet, aut difficultatem magnam ingerat, ne libertate sua moraliter uti possit, et sese coniungere ceteris causis ad supernaturalem actum eliciendum: ergo, per se loquendo, non est, cur moralis haec determinatio necessaria sit, etiam moraliter, et regulariter loquendo, quamvis per accidens sit necessaria in aliquo subiecto ob eius maximam indispositionem, ut in hominibus obduratis.

Quinto. Probant specialiter, praedictum auxilium efficax physice praedeterminans non esse necessarium ad consensum liberum, et supernaturalem praestandum: nam auxilium, quod dicitur sufficiens, est vere, et realiter ad hoc sufficiens, si liberum arbit. cum divina gratia cooperari velit: ergo aliud non est simpliciter necessarium. Vel e contrario, si huiusmodi auxilium hoc sensu efficax, ut physice, et ex se nostram voluntatem praedeterminet, sit simpliciter necessarium ad supernaturalem actum humanum, seu ad liberum consensum supernaturalem; sequitur, eos, qui non convertuntur, non habere sufficiens auxilium, ut convertantur, seu ut converti possint. Probatur consequentia: quia auxilium sufficiens includit aliquo modo, quidquid est necessarium ad effectum, ad quem dicitur sufficiens: sed auxilium datum ei, qui non convertitur, nullo modo includit motionem physice, et efficaciter praedeterminantem liberum arb. ergo si haec praemotio physica est necessaria, illud auxilium non est sufficiens.

Confirmatur: quia Lutherani, et Calviniani videntes, per consequentiam irrefragabilem tolli sufficientem gratiam, si asseratur, auxilium gratiae physice praedeterminans, esse necessarium ad consentiendum vocationi divinae, cum ipsi ex alia parte auxilium efficax constituant in simili motione, ac determinatione voluntatis humanae a divina; consequenter negant, relinqui auxilium sufficiens pro his, quibus non datur auxilium efficax. Nam, quomodo, inquiunt, sufficiens esse potest, cui aliquid necessarium deest? Ita referunt Catholici auctores, qui his temporibus contra eos scripserunt, qui eos non impugnant, eo, quod male inferant, sed eo, quod haereticum dogma ex falso principio inferant: neque putant, se posse illis satisfacere, illationem inficiando, sed negando, auxilium efficax physice praedeterminans esse ad conversionem, vel piam operationem necessarium. Si dicatur, huiusmodi auxilium non esse necessarium, ut homo possit converti, sed ut de facto convertatur; plura enim requiruntur, ut quis actu operetur, quam ut operari possit, sicut ex supradictis constat; contra hoc est

IIII. Impugnatio.— Sextum argumentum: quia, vel hoc auxilium efficax est necessarium per modum principii, aut per modum concursus immediati in ipsum actum. Si dicatur primum, ut necessario dicere debent auctores oppositae sententiae, quia non ponunt, hoc auxilium esse immediate in effectum, seu actum, sed in causam, idest in voluntatem, ut eliciat actum: si hoc, inquam, dicatur, sequitur, hoc auxilium esse necessarium ad posse velle, et non tantum ad velle, quia sine illo nondum est constitutum sufficiens principium, neque sufficiens potentia ad agendum; ac per consequens implicat intelligere sufficiens auxilium sine efficaci auxilio; sufficiens enim dicitur illud principium comparatione alicuius effectus, ultra quod non requiritur aliud principium activum. Si vero hoc auxilium efficax dicatur tantum necessarium per modum concursus, verum quidem est, tale auxilium, ut actu collatum, et exhibitum, esse necessarium ad agendum, vel volendum, et non ad posse; quia tale auxilium hoc modo consideratum, non est aliud, quam nostra actio, ut manans a Deo. Nihilominus tamen, ut homo ante exhibitum hoc auxilium in actu secundo sit simpliciter potens, et habeat auxilium sufficiens, ad talem actum eliciendum, necessarium est, ut habeat illud auxilium ita praeparatum, seu oblatum ex parte Dei, ut sit in manu, et potestate hominis habere illud, si voluerit. Item etiam auxilium, quod datur per modum concursus, non est influxus in potentiam, sed in effectum: ergo non potest eam physice ad consentiendum praedeterminare.

Septimo arguitur contra eamdem praedeterminationem: quia, licet gratis demus, aliquid esse necessarium ad actionem, quod non est necessarium ad potentiam, quod quidem est verum in concursu actuali, non in actu primo; tamen ad potentiam simpliciter, scilicet proxime expeditam ad agendum, cum omnibus praerequisitis, necessarium est, ut homo, saltem in actu primo, seu in potestate sua habeat, quidquid ad actionem est necessarium: quia alias potentia non erit proxima, et praesertim moralis, sed tantum remota, et insufficiens: ergo, si auxilium efficax est necessarium ad velle, oportet, ut saltem sit in potestate hominis habere illud: alioquin nullo modo dici potest homo habere auxilium sufficiens, et moralem potentiam ad eliciendos hos actus: et consequenter nec voluntati eius poterit attribui, quod illos non eliciat.

V. Octavo probatur, quod non sit possibilis, vel saltem non detur de facto alicui huiusmodi gratia physice praedeterminans: nam omnis gratia actualis, vel est excitans, vel adiuvans; operans, vel cooperans; sed nulla gratia ex istis physice praedeterminat voluntatem ad liberum consensum: ergo nedum non est necessaria talis gratia, sed nec possibilis. Maior patet ex his, quae disp. 70. circa divisionem auxiliorum gratiae dicta sunt. Minor, quod attinet ad gratiam excitantem, est apud auctores utriusque sententiae manifesta: nam gratia excitans, ut supra visum est; non movet hominem ad consensum, nisi vel illuminando intellectum, qua ex parte tota haec motio reducitur ad obiectum; vel afficiendo, aut terrendo affectum per imperfectos quosdam, et indeliberatos motus timoris, affectionis, vel gaudii: sed neuter ex his modis movendi voluntatem sufficiens est ad illam physice determinandam: ergo gratia excitans non determinat physice voluntatem. Minor, quoad priorem partem, per se constat, quia extra visionem beatificam, nullum particulare obiectum determinat voluntatem, praesertim quoad exercitium actus. Quoad alteram vero partem probatur eadem minor; quia illi motus gratiae excitantis, qui in voluntate oriuntur, seu inspirantur, in suo ordine sunt imperfecti, et simplices quidam affectus, seu velleitates, quaedam: ergo ex intrinseca illorum vi non potest voluntas physice determinari ad plenum, et absolutum consensum praestandum: nam voluntas ex vi unius actus non determinatur ad alium, nisi quando habent inter se necessariam connexionem, ut est inter electionem unici medii, et efficacem intentionem finis. At vero efficax, et absoluta voluntas non habet huiusmodi connexionem cum simplici, et imperfecta velleitate; immo, si talis connexio necessaria ibi intercederet, cum motus gratiae excitantis non sit liber, sed necessarius; etiam consensus, qui cum illo esset necessario coniunctus, non esset liber, sed simpliciter necessarius. Non est ergo, unde sola gratia excitans ex se possit voluntatem physice determinare.

Idem probant de gratia operante: nam gratia operans iuxta mentem S. Aug. nihil aliud est, quam gratia excitans, ut loca disp. 81. adducta ostendere videntur: ergo, si gratia excitans non praedeterminat physice voluntatem ad liberum consensum, nec gratia operans praedeterminavit illam. Quod autem gratia adiuvans, seu cooperans non praedeterminet physice eamdem voluntatem, probatur: nam gratia haec, in quantum est adiuvans, et cooperans, non est praeveniens liberam determinationem arbitrii, sed pariter cum illo in piam operationem influens: ergo non praedeterminat physice liberum arbitrium ad consensum. Id enim, quod habet vim physice praedeterminandi aliquam potentiam ad suam operationem, oportet, quod immediate influat in ipsam potentiam, et eius determinationem praeveniat.

In confirmationem eiusdem sententiae proferunt omnia argumenta disp. 22. 23. et 24. proposita, quibus probare nituntur, Deum, ut est auctor naturae, neque decreto extrinseco suae voluntatis, neque auxilio intrinseco, seu motione inhaerente praedeterminare physice voluntatem ad liberos actus bonos suae naturae proportionatos, neque ad actum peccati, inquantum actus est. Ex iis quippe fundamentis deducunt, Deum, ut est auctor gratiae, non praedeterminare physice eamdem voluntatem ad supernaturales actus. Et inter alia saepius inculcant argumentum illud, pluries in superioribus repetitum: nam per physicam praedeterminationem tollitur indifferentia, quae est de essentia libertatis, ac per consequens de medio tollit ipsam libertatem, saltem, quantum ad usum actualem illius.

Secunda sententia est aliorum Theologorum, qui mediam quamdam viam sequuntur. Dicunt enim, quod Deus efficaci physica motione praedeterminat voluntatem ad aliquos actus supranaturales, videlicet ad actum pium, quo infidelis ad fidem, et peccator ad Deum convertitur, et similiter ut perseveret usque in finem, et hac ratione efficit, ut operemur, salva, et illaesa libertate. Quam sententiam sentiunt esse S. Thomae, atque indubitatam doctrinam. Addunt tamen, esse possibile, et saepe contingere, ut auxilium efficax sit aliquod motivum morale intus, et extra a Deo propositum, et eius protectio, et gubernatio: nec esse necessarium, ut semper Deus physica motione praeveniat voluntatem, eam efficaciter ad singulos actus etiam supernaturales praedeterminando. Probant suam sententiam, sequentibus argumentis. Unde fit in ordine

Nonum argumentum. Quia nec S. August. nec S. Thom. umquam docuerunt, voluntatem creatam indigere praevia Dei motione praedeterminante ad omnes actus, nedum naturales, sed neque etiam supernaturales, sed potius pluribus in locis non obscure insinuant contrarium: ergo. antecedens probatur: nam S. Thom. 1. 2. q. 9. art. 6. ad 3. inquit, quod Deus movet voluntatem hominis, sicut universalis motor ad universale obiectum voluntatis, quod est bonum, et sine hac universali motione homo non potest aliquid velle: sed homo per rationem determinat seipsum ad volendum hoc, vel illud, quod est vere bonum, vel apparens bonum; quamvis interdum Deus moveat aliquos ad aliquid determinate volendum, sicut in his, quos movet per gratiam. Ecce, determinationem ad particularia obiecta ab ipsa voluntate ex iudicio rationis, a Deo universim esse negatur. Nec enim potest dici, hanc determinationem voluntatis esse prius a Deo, quia subdit, Deum aliquando determinare ad aliquid determinate volendum: quod ergo aliquando dicit fieri, negat semper esse necessarium, secus non erat, quare diceret aliquando a Deo fieri, si semper fit, et a voluntate, nisi, Deo praeveniente, fieri non potest.

Confirmant hoc ipsum auctoritate Caietani, et Conrandi: nam Caietanus ita praeallegatum locum S. Thomae interpretatur, ut asserat, illam universalem motionem, quam S. Thomas necessariam docet, esse motionem ad quemdam actum volitionis boni in communi, qui praecedit omnem actum voluntatis, quo actu supposito, voluntas ad particulares actus a seipsa, et non a Deo determinatur. An haec interpretatio vera sit, quoad illum actum priorem volitionis boni in communi, prima sec. discuti solet, et nihil refert, satis est Caiet. auctoritate confirmasse, non esse necessarium, ut voluntas ad omnem actum determinetur a Deo. Conradus vero, exponens eamdem solutionem, inter alia profert haec verba: Si aliquem Deus determinate ad bonum movet, non est generale, sed gratuitum.

Decimo id probant auctoritate Sancti Thomae 1. 2. q. 10. art. 4. ubi ait: Sic Deus movet voluntatem, quod non ex necessitate ad unum determinat. Et quaest. 80. art. 1. ad tertium, ait, quod Deus est universale principium omnis motus interioris humani, sed quod homo determinetur ad malum, hoc directe quidem est a voluntate humana, et indirecte a diabolo per modum suadentis, vel appetibilis proponentis.

Undecimo arguunt rationibus, quas in disputationibus 22. et 23. tetigimus, et ideo satis erit in praesenti eas innuere. Et prima ratio est: nam sequeretur, Deum praedeterminare voluntatem ad actum peccati, inquantum actus, et ens est. Secunda, quia si necessarium est, Deum inchoare omnem actionem voluntatis, superflua, et otiosa esset omnis causa moralis ad determinationem voluntatis, nempe causae consulentes, praecipientes, suadentes, comminantes, et si quae sunt aliae. Etenim si expectanda est divina praemotio, quaecumque causae morales voluntati applicentur, nihil agent ad eius determinationem, quia licet multae interveniant, id solum fiet, ad quod Deus moverit, et determinaverit, quod aeque fieret ipsis absentibus.

Duodecimo id specialiter probant de actibus supernaturalibus. Nam sententia, quae asserit praedictum auxilium efficax praemovens, et praedeterminans liberum arbitrium ad quamlibet piam, et supernaturalem operationem, nullum fundamentum habet in doctrina Patrum, et definitionibus Ecclesiae. Etenim, quandocumque Patres, et Concilia agunt de necessitate gratiae ad opera pietatis, nullam aliam rationem assignant, propter quam natura non sufficiat, et gratia requiratur, quam laesionem liberi arbitrii post peccatum, et multiplices occasiones peccandi, quae hominem impugnant ob appetitus rebellionem, et tentationes diaboli, et mundi illecebras, ut patet ex epistolis Innocentii, Zosimi, et Caelestini, saepius allegatis, et Conciliis Millevitano, et Araussicano, et ex Augustino frequenter: numquam tamen dixerunt, ideo gratiam esse necessariam, quia creatura pendet a Creatore in omni sua operatione, ut ab eo praemoveri, et praedeterminari debeat: nec huius rationis aliquod vestigium apud eos invenitur.

Decimotertio argumentatur: nam sequeretur ex opposita sententia, quod nullum sit auxilium vere sufficiens in eo, qui non habet in se auxilium efficax: nam, si causa secunda operari non potest actus supernaturales, nisi a Deo efficaciter moveatur, et praedeterminetur, quidquid aliud absque hac motione conferatur, non erit sufficiens, siquidem non habet totum id, quod requiritur ad pie operandum.

VI. Voluntas ad operandum indiget motione ex parte finis, et ex parte potentiae.— Tertia sententia est Thomistarum, quam ego existimo esse expressam Sanctorum Augustini, et Thomae. Pro cuius explicatione supponendum est, liberum arbitrium creatum indigere duplici motione, ut actualiter operetur. Altera se tenet ex parte obiecti, et finis: nam ut 1. 2. q. 1. artic. 1. et 2. docet Sanctus Thomas, proprium est naturae rationalis agere propter finem, se movendo in ipsum finem. Unde oportet, ut ab ipso fine praeconcepto moveatur, et determinetur ad determinatum effectum producendum: alias enim non produceret potius istam actionem, quam illam. Altera vero motio se tenet ex parte potentiae, qua videlicet movetur a Deo vere efficienter, et applicatur ad operandum: tum quia, cum sit in potentia ad operandum hoc, vel illud, vel etiam ad non operandum, oportet, quod ex parte potentiae moveatur, et reducatur in actum a Deo, qui est purus actus: tum etiam propter alias rationes disput. 18. 22. et 23. a nobis adductas. Prima motio communiter dici solet motio moralis, quia, licet in seipsa sit aliquid reale, et physicum, tamen non movet potentiam efficienter ad actum liberum, sed solum per modum suadentis. Secunda vero motio dicitur physica: nam Deus per illam physice, seu vere efficienter movet, et applicat liberum arbitrium ad operandum, ut disputatione 23. dictum est. Utramque motionem statuit S. Thomas quaestione 3. de malo, art. 3. in corpore, et 1. parte, quaest. 106. art. 2. et quaest. 111. art. 2. Unde idem Sanctus Doctor 1. 2. quaestione 9. postquam in art. 1. explicuit, qualiter voluntas moveatur a fine, statim in ar. 4. explicat, qualiter ex parte potentiae moveatur a Deo, ut a causa efficiente. Sit ergo

Praedeterminatio moralis est ad singulos actus supernaturales necessaria.— PRima conclusio. Praedeterminatio moralis, quae se tenet ex parte obiecti, et finis, est necessaria ad supernaturales actus eliciendos. Haec conclusio potius explicatione indiget, quam probatione. Ad cuius evidentiam considerandum est, hanc praedeterminationem moralem fieri posse, vel per suasionem, quae moraliter loquendo inducat effectum; vel per propositionem, etiam internam, obiecti ita convenientis, ut delectatione sua ipsam voluntatem ad se trahat, iuxta illud, quod dicit S. Augustinus: Si poetae dicere licuit: Trahit sua quemque voluptas non necessitas, sed voluptas; non obligatio, sed delectatio: quanto fortius nos dicere debemus, trahi hominem ad Christum, qui delectatur veritate, delectatur beatitudine, delectatur iustitia, delectatur sempiterna vita, quod totus Christus est? et infra: Ramum viridem ostendis ovi, et trahis illam: nuces puero demonstrantur, et trahitur: et quod currit, trahitur, amando trahitur; sine laesione corporis trahitur, cordis vinculo trahitur. Si ergo ista, quae inter delicias, et voluptates terrenas revelantur amantibus trahunt: quoniam verum est: Trahit sua quemque voluptas; non trahet revelatus Christus a Patre? Idem prosequitur lib. de spiritu, et littera, cap. 34. lib. 83. quaest. et libro 1. ad Simplicianum quaest. 2. cuius verba adduximus disputatione 75. num. 1. et 2. Praeterea etiam in eadem quaest. 2. ad Simplicianum, circa finem ait: Quis potest credere, nisi aliqua vocatione, hoc est aliqua rerum testificatione, tangatur? Quis habet in potestate, tali viso attingi mentem suam, quo eius voluntas moveatur ad fidem? Quis autem animo amplectitur aliquid, quod eum non delectat? Aut quis habet potestatem, ut vel occurrat, quod eum delectare possit, vel delectet, cum occurrerit? Cum ergo nos ea delectant, quibus proficiamus ad Deum, inspiratur hoc, et praebetur, gratia Dei. Et paulo inferius: Voluntas ipsa, nisi aliquid occurrerit, quod delectet, atque invitet animum, moveri nullo modo potest. Hoc autem, ut occurrat, non est in hominis potestate. Quid volebat Saulus, nisi ut invaderet, et traheret, vinciret, et necaret Christianos? Quam rabida voluntas, quam furiosa, quam caeca, qui tamen una desuper voce prostratus, occurrente utique tali viso, quo mens illa, et voluntas, refracta saevitia, retorqueretur, et corrigeretur ad fidem, repente ex Evangelii mirabili persequutore, mirabilior praedicator effectus est. Quibus verbis non obscure docet, praedeterminationem moralem, quae fit per delectationem, et convenientiam obiecti propositi, necessariam esse, ut homo de facto ad Deum convertatur, et pie operetur.

Idem probat Sanctus Prosper multis locis Scripturae, praesertim ex illo Ioannis 6. Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum, ut patet ex verbis illius disputationis 75. numero 1. inductis. Nec tamen ex iis licet colligere, efficaciam auxilii praevenientis gratiae consistere secundum Augustinum, et Prosperum in sola motione, et tractione morali: licet enim eiusmodi motio praesupponatur ad efficaciam physicam, qua Deus vere efficienter facit, ut faciamus, tamen sola praedeterminatio, vel motio moralis non inducit infallibiliter effectum iuxta sententiam Sancti Augustini, et S. Prosperi, nisi, ut coniuncta cum efficacia, seu praemotione physica, ut disputatione 83. numero septimo, et sequentibus ostensum est. Solet etiam Deus movere, et praedeterminare moraliter liberum arbitrium ad conversionem, vel observantiam mandatorum per timorem poenarum, praesertim inferni, quarum consideratio vehementer solet imperfectos movere, ut declinent a malo, et faciant bonum. Demum aliquando aliis diversis modis fieri consuevit eiusmodi praedeterminatio moralis, quae praerequiritur, ut liberum arbitrium se moveat ad recte operandum.

His suppositis probatur conclusio ex dictis: quia, ut ex locis Sancti Thomae inductis constat, quod voluntas ad operandum indiget determinari a fine praeconcepto. Sed haec praedeterminatio est moralis: quia fit per modum suasionis, et propositionis obiecti convenientis: ergo ad singulos actus necessaria est praedeterminatio moralis.

Secundo probatur: nam, ut disputatione 88. conclusione prima, et secunda ostensum est, etiam in homine iustificato, praeter virtutes infusas, est ad singulos actus supernaturales necessarium speciale auxilium gratiae excitantis, sed eiusmodi auxilium movet, et praedeterminat moraliter liberum arbitrium, ut pie operetur: nam praedeterminatio moralis est, quae fit suasione, et propositione obiecti convenientis, quo allicitur, et quasi invitatur liberum arbitrium ad prosequendum illud bonum, constat autem id fieri per gratiam excitantem: ergo.

Secunda conclusio. Datur de facto auxilium efficax physice praedeterminans liberum arbitrium ad actus supernaturales. Istam conclusionem statuunt assertores secundae sententiae, et illam admittunt aliqui ex auctoribus primae, asserentes, eiusmodi auxilium collatum fuisse ad maiorem abundantiam quibusdam Sanctis eximiis: illud tamen non esse simpliciter necessarium ad opera supernaturalia producenda. Hoc secundum impugnandum erit in seq. conclus. nunc autem probatur primum: Nam anima Christi Domini erat physice praedeterminata ad bonum, quia peccare non poterat, vel a bono deficere; similiter etiam anima Beatissimae Virginis, saltem in illis actionibus, quae opus Redemptionis nostrae concernebant, ut cum dixit: Ecce Ancilla Domini; fiat mihi secundum verbum tuum, et similibus, praedeterminabatur per auxilium gratiae ad eosdem actus eliciendos: alias ordo divinae providentiae circa salutem generis humani potuisset per contrariam Virginis voluntatem impediri, vel cassari, quod est impossibile, ut ex supradictis constat: ergo, etc.

VII. Confirmatur. Conversio Apostoli Pauli, cum fuerit miraculosa, atque in unico instanti completa, ut 1. 2. q. 112. art. 2. ad 2. docet S. Thom. per physicam praedeterminationem gratiae, qua ex persequutore factus est vas electionis, consummata est: quod innuere videntur verba illa Act. 9. Durum est tibi contra stimulum calcitrare, ac si diceretur: Quantumvis libero arbitrio efficacissimae Dei vocationi coneris resistere, frustra niteris, et nihil efficies: nam per gratiam Dei, in bono firmaberis. Idem argumentum potest confici de confirmatis in gratia: qui per dona supernaturalia ita firmantur in bono, ut ab eo excidere nequeant, sicut de fide Petri docet Augustinus lib. de corrept. et gratia, cap. 8. et c. 12. loquens de dono perseverantiae, inquit: Nunc vero Sanctis in regnum Dei per gratiam Dei praedestinatis, non tantum tale adiutorium perseverantiae datur; sed tale, ut eis perseverantia ipsa donetur, non solum, ut sine isto dono perseverantes esse non possint; verum etiam, ut per hoc donum non nisi perseverantes sint. Id autem non efficeret donum perseverantiae, vel confirmationis in gratia, nisi haberet vim praedeterminandi physice voluntatem ad bonum: nam, ut ait Augustinus: Si in tanta infirmitate vitae huius, in qua tamen infirmitate, propter elationem reprimendam, perfici virtutem oportebat, ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio Dei, sine quo perseverare non possent, maneret, si vellent, nec Deus in eis operaretur, ut vellent; inter tot, et tantas tentationes, infirmitate sua voluntas ipsa succumberet; et ideo perseverare non possent, quia deficientes infirmitate, nec vellent, aut non ita vellent in infirmitate voluntatis, ut possent. ergo dicendum est, per huiusmodi dona physice praedeterminari voluntatem nostram ad prosequendum bonum, et tenendum. Haec conclusio patebit amplius conclus. seq.

VIII. Auxilium efficax praedeterminans lib. arb. ad bonum, est ad singulos actus supernaturales necessarium.— Tertia conclusio. Auxilium gratiae, physice praedeterminans liberum arbitrium ad bonum exequendum, est simpliciter necessarium ad singulos actus supernaturales eliciendos, ita videlicet, ut numquam de facto voluntas creata producat aliquem actum supernaturalem, nisi auxilio efficaci praemoveatur physice, et praedeterminetur ad eumdem actum efficiendum. Conclusio est directe contra auctores superius allegatos, sed probatur

Primo: nam praeter habitus infusos, est ad singulos actus simpliciter necessarium auxilium speciale gratiae adiuvantis, ut disputatione 88. conclus. 3. ostensum est; sed huiusmodi auxilium physice praedeterminat liberum arbitrium ad cooperandum gratiae Dei: ergo ad singulos actus est simpliciter necessarium auxilium physice praedeterminans. Minor probatur: nam auxilium gratiae adiuvantis praevenit ordine naturae, et causalitatis liberam cooperationem arbitrii, estque immediatus Dei influxus in ipsum arbitrium, ut in causam, applicans illud ad operandum, sicut in disput. 18. 22. et 23. ostensum est: ergo ad singulos actus est necessarium auxilium gratiae, physice praedeterminans voluntatem nostram ad consensum. Probatur consequentia: nam auxilium, quo Deus influit immediate in voluntatem, ut in causam, eam applicando, ut operetur, est auxilium physice illam praedeterminans ad operandum.

Secundo. Auxilium illud, per quod Deus non solum suadendo, alliciendo, invitando, vel aliter etiam interius moraliter attrahendo, sed vere efficienter, et efficaciter facit nos operari, physice praedeterminat liberum arbitrium ad cooperandum: nam praedeterminare, ut ex supradictis patet, nihil aliud est, quam efficere, ut ipsum arbitrium se determinet: sicut praemovere physice liberum arbitrium nihil aliud est, quam motione inhaerente vere efficienter facere, ut ipsum arbitrium se moveat. Sed ad singulos actus supernaturales necessario requiritur auxilium gratiae efficacis, per quod Deus non solum suadendo, alliciendo, invitando, vel aliter etiam interius moraliter attrahendo, sed vere efficienter, et efficaciter facit nos operari, ut disput. 86. ostensum est: ergo ad singulos actus supernaturales est necessarium auxilium gratiae physice praedeterminans liberum arbitrium ad operandum.

Tertio. Auxilium, quod non subditur, quantum ad usum potestati nostri arbitrii, sicuti subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus, sed potius subiicit sibi ipsum arbitrium, et obediens efficit; physice illud praedeterminat ad operandum; sed auxilium efficax divinae gratiae non subditur, quantum ad usum potestati nostri arbitrii, sicut subiiciuntur habitus, sed potius subiicit sibi ipsum arbitrium, et humanam voluntatem obsequentem facit, ut ex praemissis in disput. 87. liquido constat: ergo auxilium efficax gratiae physice praedeterminat liberum arbitrium ad operandum: cum ergo ad singulos actus supernaturales sit necessarium simpliciter auxilium efficax gratiae praevenientis; relinquitur, quod ad eosdem actus sit necessarium simpliciter auxilium physice praedeterminans liberum arbitrium ad cooperandum.

IX. Quarto. Auxilium, quod est efficax de se, independenter ex libera cooperatione arbitrii, physice illud praedeterminat ad operandum: nam, ut fatentur auctores oppositae sententiae; idem est, auxilium esse efficax de se, et esse physice praedeterminans; sed auxilium praeoperantis gratiae est efficax de se independenter ex libera cooperatione arbitrii, ut disput. praecedenti ostensum est; igitur physice praedeterminat liberum arbitrium ad consensum. Cum ergo ad singulos actus supernaturales sit necessarium auxilium praeoperantis gratiae, ut ex praemissis in disput. 88. constat, relinquitur, ad singulos actus supernaturales esse necessarium auxilium efficax physice praedeterminans nostram voluntatem ad consensum.

X. Quinto. Impossibile est, quod auxilium inhaerens libero arbitrio ex sola reali, et intrinseca virtute, quam habet, ut venit a Deo, exclusa scientia media, inducat certo, et infallibiliter consensum, nisi habeat virtutem physice praedeterminandi voluntatem ad eumdem consensum eliciendum: etenim seclusa determinatione physica, et praescientia consensus futuri ex hypothesi, quod liberum arbitrium constituatur in talibus circumstantiis, non est aliquod fundamentum, cui certitudo, et infallibilitas futuri consensus inniti possit, ut supradictum est; sed auxilium efficax praeoperantis gratiae ex sua virtute reali, et intrinseca, quam habet, ut venit a Deo, exclusa scientia media, inducit certo, et infallibiliter consensum voluntatis: nam illa scientia media admittenda non est, ut ex praemissis in disput. 7. constat, ac per consequens in illa fundari non potest infallibilitas futuri consensus arbitrii: ergo auxilium efficax habet virtutem physice praedeterminandi voluntatem ad consensum eliciendum.

Confirmatur. Nam divina providentia, et praedestinatio, quantum ad exequutionem effectus intenti, est certa, et infallibilis certitudine ordinis, et causalitatis mediorum, ut ex supradictis patet: ergo media, et auxilia efficacia, quibus haec infallibilitas innititur, habent virtutem physice praedeterminandi voluntatem ad consensum, quem Deus vult produci ab homine.

Confirmatur secundo. Illud auxilium, cum quo non potest simul stare in libero arbitrio dissensus, physice praedeterminat liberum arbit. ad consensum, ut fatentur auctores oppositae sententiae: sed cum auxilio efficaci praeoperantis gratiae non potest simul stare dissensus arbitrii, ut ex praemissis constat, et patebit amplius disp. 92. et duabus sequentibus: ergo eiusmodi auxilium, quod ad singulos actus necessarium est, physice praedeterminat liberum arbitrium ad consensum.

Denique probari potest eadem conclusio locis Scripturae, Conciliorum, et Sanctorum Patrum, praesertim Augustini, et Thomae, quorum testimonia disp. 18. 22. et duabus sequentibus adducta sunt, et praesertim ex lib. de correptione, et gratia, cap. 2. et aliis in locis adductis disp. 18. num. 16. in quibus asserit, quod qui filii Dei sunt aguntur, ut agant: quod quidem non fit absque praevia motione praedeterminante ad agendum: nam Augustinus, loquitur de motione, ad quam sequitur effectus, ut patet ex verbis illis: Agis, et ageris, et tunc bene agis, si ab eo agaris: Spiritus enim Dei, qui te agit, agentibus adiutor est. His addo alium specialem locum S. Augustini in lib. de gestis Pelagii contra adversarios gratiae Domini nostri Iesu Christi, ad sanctum Aurelium Episcopum. Hunc librum inter suos refert idem August. lib. 2. retractationum, c. 47. sed non extare putabatur, ut doctores Lobanienses adnotarunt in calce lib. de natura, et gratia. Postmodum vero repertus est manu scriptus in Bibliotheca S. Bartholomaei Fesulanae dioecesis Ordinis Canonicorum Regularium Lateranensium, cuius copia Romae ad manus meas pervenit: Igitur in c. 3. eiusdem libri, explicans illud Apostoli: Quotquot Spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei, et Pelagium impugnans, contendentem, omnes voluntate propria regi, sic loquitur: Nam proculdubio plus est agi, quam regi. Qui enim regitur, aliquid agit, et a Deo regitur, ut recte agat. Qui enim agitur, agere aliquid ipse vix intelligitur: et tamen tantum praestat voluntatibus nostris gratia Salvatoris, ut non dubitet Apostolus dicere: Quotquot spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei: nec aliquid in nobis libera voluntas, melius agere potest, quam, ut illi se agenda commendet, qui male agere non potest: et hoc cum fecerit, ab illo se, ut faceret, adiutam non dubitet, cui dicitur in Psalmo: Deus meus, misericordia eius praeveniet me. Et infra explicans illud: Invocavi, et venit in me spiritus sapientiae; ait: Hoc enim spiritu, non viribus propriae voluntatis reguntur, et aguntur, qui filii Dei sunt. Sentit ergo August. Deum per gratiam adiuvantem, praemovere, et praedeterminare efficienter nostram voluntatem ad singulos actus supernaturales. Quod etiam lib. de correptione, et gratia, c. 8. confirmat, loquens de fide Petri, pro qua Christus Dominus, ne deficeret, oravit; sic enim ait: Quando rogavit ergo, ne fides eius deficeret, quid aliud rogavit, nisi ut haberet in fide liberrimam, fortissimam, invictissimam, et perseverantissimam voluntatem? Et cap. 11. eiusdem libri: Tale quippe erat adiutorium, quod desereret, cum vellet, et in quo permaneret, si vellet, non quo fieret, ut vellet. Haec est prima gratia, quae data est primo Adam: sed haec potentior est in secundo Adam. Prima est enim, qua fit, ut habeat homo iustitiam, si velit: secunda ergo plus potest qua etiam fit, ut velit, et tantum velit, tantoque ardore diligat, ut carnis voluntatem contraria concupiscentem voluntate spiritus vincat. Et cap. 12. Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter, et inseparabiliter ageretur: et ideo quamvis infirma, non tamen deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur. Certe haec, et alia, quae de gratia Domini nostri Iesu Christi dicit August. quamplurima, non competunt praevenienti gratiae excitanti dumtaxat, aut moraliter suadenti. Haec enim sola non est gratia potentior, quam gratia Adae collata: neque illa sola tribuit vires efficacissimas, nec facit, ut voluntas nostra invictissime, indeclinabiliter, et insuperabiliter operetur bonum; quae tamen omnia competunt auxilio efficaci praeoperantis gratiae, physice praemoventi, et applicanti voluntatem nostram ad pie operandum: ergo secundum Augustinum eiusmodi auxilium est ad singulos actus supernaturales necessarium. Unde August. lib. de gratia Christi, c. 23. ait: Magnum profecto adiutorium Divinae gratiae, ut cor nostrum, quo voluerit Deus, ipse declinet. Sed declinare cor est illud determinare, ut operetur, quod Deus voluerit: ergo, etc.

Ultimo probatur nostra conclusio contra auctores secundae sententiae. Ipsi enim fatentur auxilium efficax praeveniens (et loquuntur de auxilio efficaci praedeterminante) requiri, ut homo convertatur ab infidelitate ad fidem, et ut convertatur a peccato ad iustitiam, et ut in bono usque in finem perseveret: adeo ut illis solis contingat, hos effectus assequi, qui hoc auxilio praeventi fuerint; et non aliis. Quod probant ex illo Ioan. 6. Nemo potest venire ad me, nisi Pater meus traxerit eum. Et Ioan. 10. Propterea vos non creditis, quia non estis de ovibus meis. Et 2. Thes. 3. quia non omnium est fides. Et de poenitentia dicitur 2. ad Timoth. 2. Nequando det illis Deus poenitentiam, et resipiscant a diaboli laqueis, Hierem. 31. Converte me Domine ad te, et convertar, postquam enim convertisti me, egi poenitentiam. Et de perseverantia dicitur in Conc. Trident. sess. 6. cap. 13. quod aliunde haberi non potest, nisi ab eo, qui potens est eum, qui stat, statuere. Et idem habetur can. 16. Sed haec testimonia, et alia consimilia, etiam procedunt eadem ratione de omnibus operationibus supernaturalibus, praesertim quando sunt meritoriae vitae aeternae: ergo.

Confirmatur: nam Scriptura sacra in multis locis indistincte, et absolute affirmat, auxilium efficax praeveniens esse necessarium, etiam in iustificatis ad opera pietatis exequenda: dicitur enim Exech. 36. Ego faciam, ut in praeceptis meis ambuletis, etc. Et ad Philippens. 2. Deus est, qui operatur in nobis velle, et perficere pro bona voluntate. Et ad Rom. 9. Non est volentis, neque currentis, sed Dei miserentis. Unde Conc. Arausicanum can. 9. universaliter intellexisse videtur praedicta testimonia, cum ait: Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Et can. 20. Nullum bonum facit homo, quod non Deus praestet, ut faciat homo. Haec autem, et alia consimilia testimonia in confirmationem huius sententiae a nobis inducta disp. 88. num. 5. et seqq. intelliguntur de auxilio efficaci praeoperantis gratiae: nam facere, ut faciamus, et operari, ut operemur ad eiusmodi auxilium pertinet: ergo. Respondent auctores secundae sententiae, posse testimonia haec exponi, si intelligamus, significari, necessarium esse hoc donum saltem mediate, quatenus ab eo dependet prima iustificatio, et fides, sine qua non contingeret alicuius boni supernaturalis operatio: non tamen intelligamus, negari, possibile esse aliquod bonum supernaturale, homine semel iustificato, absque speciali efficaci auxilio. Addunt, hanc solutionem colligi posse ex S. August. lib. 1. ad Simplicianum, q. 2. ubi agens de conversione Latronis dicit: Consequerentur enim bona opera eius, si percepta gratia, diu inter homines viveret, sed non praecesserunt, ut gratiam mereretur; et infra: Praecipitur, ut recte vivamus: sed quis potest recte vivere, et operari, nisi iustificatus ex fide? praecipitur, ut credamus, etc. Sed quis potest credere, nisi aliqua vocatione tangatur? in quibus verbis, semel accepta iustificatione, videtur concedere, possibilem esse bonam operationem. Facile tamen impugnari potest haec solutio, et explicatio: nam eadem ratione posset quis loca Scripturae, et Conciliorum, in quibus asseritur, esse necessarium speciale auxilium, seu donum ad perseverandum usque in finem, explicare, quod sit necessarium mediate, quatenus videlicet prima iustificatio dependet ab auxilio speciali praevenientis gratiae efficacis, et similiter fides, sine qua non contingeret alicui perseverantia usque in finem, quod tamen admitti non potest.

AD primum argumentum respondetur, gratiam excitantem esse in suo ordine sufficientem gratiam, etiam si non praedeterminet efficaciter liberum arbitrium ad consensum: nam eiusmodi praedeterminatio non est necessaria, ut quis revera possit converti, vel pie operari, sed ut de facto convertatur, vel pie operetur, sicut de auxilio physice praedeterminante dictum est. Et per haec patet ad confirmationem. Addimus praeterea, quod, licet homo aliquando non habeat excitationem, quae illum moraliter praedeterminet ad pie operandum, nihilominus quamdiu est in via, potest eam habere, sicut de praedeterminatione physica superius dictum est.

Voluntas movetur ab obiecto.— Ad secundum argumentum respondetur, voluntatem creatam numquam elicere actum suae naturae proportionatum, nisi praedeterminetur moraliter ab obiecto, vel proponente obiectum, ut delectabile, et conveniens eidem voluntati: idque propter rationes superius adductas, quae non solum procedunt de actibus supernaturalibus, sed etiam naturalibus; cum in utrisque, ut voluntas operetur, necessarium sit, quod appareat in obiecto aliquid eam delectans, alliciens, et trahens, ut obiectum illud prosequatur: quod utique absque morali determinatione non fit.

Ad tertium negatur consequentia, et ratio discriminis est: nam, ut docet S. Thom. 1. p. q. 20. ar. 2. in corp. voluntas nostra non est causa bonitatis rerum, sed ab ea movetur, sicut ab obiecto: Voluntas autem divina non movetur a bonitate quae praesupponatur in obiecto creato: sed eam causat per actum amoris, et ideo non oportet, quod voluntas Dei praedeterminetur moraliter ab ipso obiecto, ut habeat actum amoris circa illud, quod tamen requiritur in voluntate creata. Est et alia differentia: nam voluntas divina est purus actus habens libertatem per essentiam: unde non oportet, quod physice, vel moraliter praedeterminetur ab alio; sed ipsa voluntas divina se determinat ad obiectum, ad quod habet habitudinem non necessariam, ut 1. p. q. 19. ar. 3. ad 5. dicit S. Thom. Voluntas autem creata non est purus actus, sed habet libertatem participatam, quae includit aliquid potentialitatis: et ideo, ut exeat in actum, necesse est, quod praemoveatur, et praedeterminetur physice a Deo, et moraliter ab obiecto.

Ad quartum respondetur, negando antecedens; una enim ex causis praerequisitis, ut quis actualiter bene operetur, est praedeterminatio moralis, et physica, ut dictum est, quarum altera physice attingit actum, altera vero solum moraliter.

XIV. Ad quintum iam ex professo ostensum est supra disput. 18. 22. et 23. qualiter auxilium sufficiens dicatur, et sit vere, et realiter sufficiens ad conversionem, vel piam operationem, etiam si ultra illud sit necessarium aliud auxilium physice praedeterminans, ut homo de facto pie operetur.

Ad sextum respondetur, hoc auxilium efficax esse necessarium per modum principii, seu ultimi complementi actus primi, ut supra dictum est. Unde sine illo datur quidem auxilium simpliciter sufficiens ad conversionem, vel piam operationem; non tamen omnibus modis sufficiens, ut disp. 23. num. 32. explicatum est.

Ad septimum respondetur, quod, ut disp. 112. patebit, Deus tribuit omnibus pro loco, et tempore auxilium sufficiens, quo bene operari possint, et simul offert auxilium efficax, quo actualiter bene operetur, sed ex eorum culpa procedit, quod tale auxilium efficax non recipiant: et ideo voluntati eorum tribuendum est, quod piam operationem non eliciant; de quo plura diximus disput. 18. et 23.

Ad octavum respondetur, solam gratiam excitantem non praedeterminare physice liberum arbitrium ad consensum, ut argumentum factum evidenter probat, sed id efficit gratia adiuvans, quae gratiam physice operantem, et cooperantem includit. Et ad impugnationem dicendum, gratiam operantem non esse confundendam cum gratia excitante: nam ab ea realiter distinguitur, ut supra ostensum est. Ad id vero, quod obiicitur de gratia adiuvante, seu cooperante, dicendum est, huiusmodi gratiam, inquantum cooperans est, esse praevenientem liberum influxum nostri arbitrii, ut disput. 82. dictum est. Unde bene potest physice liberum arbitrium ad consensum praedeterminare.

Ad alia argumenta, quae ibidem insinuantur, ad ea praesertim, quae contendunt per physicam praedeterminationem destrui libertatem arbitrii, seu indifferentiam, quae est de essentia eiusdem libertatis, iam in superioribus disputationibus sufficienter, ut arbitror, responsum est, et in sequentibus amplius de eodem argumento dicentur plura, inter explicandam definitionem liberi arbitrii.

Ad nonum argumentum factum pro secunda sententia respondetur facile per ea, quae in superioribus dicta sunt, Sanctos Augustinum, et Thomam satis aperte docuisse, voluntatem creatam, quantumvis per habitum supponatur perfecta, indigere praevia Dei motione efficaci ad singulos actus bonos praesertim supernaturales, ut patet ex locis disp. 18. et 23. et in hac eadem disp adductis. Nec alicubi S. Thomas docuit, aut insinuavit contrarium. et ad locum adductum ex 1. 2. q. 9. ar. 6. ad tertium iam supra disput. 22. num. 39. responsum est, et nunc breviter dicimus, quod cum S. Doctor inquit, quod interdum Deus movet aliquos ad aliquid determinate volendum, sicut in iis, quos movet per gratiam, non excludit, sed potius praesupponit motionem generalem, qua Deus movet omnes causas secundas ad suas operationes, sicut aliis in locis docet; et solum affirmat, quod Deus auxilio speciali movet per gratiam liberum arbitrium ad aliquid determinate volendum, quod est vere bonum, quae assertio cum sit doctrinalis, aequivalet universali, ac si diceret, Deum semper speciali auxilio movere ad aliquid determinate volendum eos, quos movet per gratiam: quo quidem auxilio non movet semper liberum arbitrium, quia videlicet ad opera ordinis naturalis non movetur liberum arbitrium a Deo auxilio speciali, sed alia motione generali, quae communis est omnibus causis secundis, quamvis moveat unamquamque conformiter ad eius naturam.

Ad confirmationem respondetur, quod, quando voluntas movetur a Deo ad bonum in communi, ita movetur, quod non se movet per deliberationem, ut supra dictum est. Ceterum comparatione boni particularis, seu respectu mediorum, et movetur a Deo; et se movet per deliberationem, et iuxta hanc doctrinam intelligenda sunt, quae docent Caietanus, et Conradus.

Ad decimum respondetur, verba illa S. Thomae, sic Deus movet voluntatem, quod non ex necessitate ad unum determinat, non esse sic accipienda, quasi diceret, non esse necessarium, quod Deus moveat voluntatem ad alteram partem, ut voluntas operetur, ut innuere videtur argumentum: sed sensus est, quod, licet Deus determinet sua motione voluntatem creatam ad operandum in singulis operationibus bonis, non tamen eam determinat ad operandum ex necessitate, sicut determinat causas naturales, sed ad operandum libere, seu cum modo libertatis, sicut congruit eius naturae, ut disp. 22. et 23. ostensum est. Quae explicatio clare colligitur ex ipso contextu totius articuli S. Thomae, et ex argumento ad quod respondet. Ad alium locum ex q. 80. respondetur, solum probare, quod Deus non moveat, nec determinet voluntatem creatam ad malum: ex hoc tamen non bene infertur, quod eam non moveat efficaci auxilio ad singulos actus bonos praesertim supernaturales, ut ex supradictis constat.

Ad undecimum respondetur, omnes rationes in eo congestas, tactas esse iam, et solutas in superioribus. Ad primam enim duplicem solutionem adhibuimus disput. 24. Altera est admittendo, quod Deus praemoveat physica motione ad actum peccati, inquantum actus, et ens est, ut ex mente S. Thomae ostensum est disp. eadem. Altera solutio est, ex eo, quod Deus moveat, et praedeterminet voluntatem creatam ad singulos actus bonos, praesertim supernaturales, non sequi, quod eam praemoveat ad actus malos, etiam inquantum actus sunt, ut in eadem disp. 24. n. 37. explicatum est. Ad secundam rationem responsum est disp. 23. n. 33. et si aliquid concluderet etiam procederet contra auctores primae sententiae; ipsi enim admittunt, esse necessarium auxilium efficax praeveniens, et praemovens voluntatem ad aliquos actus supernaturales, nempe ad actum fidei, et contritionis, qua quis resurgit a peccato, et ad perseverandum usque in finem. Sicut ergo non sunt otiosae, aut superfluae exhortationes, et praecepta comparatione istorum actuum; etiam si expectanda sit praemotio Dei efficax, ut voluntas de facto eos eliciat; ita etiam non erunt otiosae comparatione aliorum actuum supernaturalium, etiam si fateamur, expectandam esse motionem Dei efficacem, ut liberum arbitrium hominis iam iustificati quemlibet illorum producat.

Ad duodecimum argumentum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, quod S. Th. 1. 2. q. 109. ar. 9. in corp. duas rationes assignat, propter quas ille, qui consequutus est gratiam iustificantem, indiget adhuc, quod a Deo moveatur ad recte agendum. Primo quidem ratione generali propter hoc, quod, sicut supra dictum est, nulla res creata potest in quemcumque actum prodire, nisi virtute motionis divinae. Secundo ratione speciali propter conditionem Status humanae naturae; quae quidem, licet per gratiam sanetur, quantum ad mentem; remanet tamen in ea corruptio, et infectio, quantum ad carnem, per quam servit legi peccati, ut dicitur ad Rom. 7. Remanet etiam quaedam ignorantiae obscuritas in intellectu, secundum quam, ut etiam dicitur Rom. 8. quid oremus, sicut oportet, nescimus. Propter varios enim rerum eventus, et quia etiam nos ipsos non perfecte cognoscimus, non possumus ad plenum scire, quid nobis expediat, secundum illud Sapient. 9. Cogitationes mortalium timidae, et incertae providentiae nostrae. Et ideo necesse est nobis, ut a Deo dirigamur, et protegamur, qui omnia novit, et omnia potest. Et licet Sancti Patres, et Concilia, dum contra Pelagium statuerunt, esse necessarium ad recte operandum speciale adiutorium gratiae, assignaverint multoties secundam rationem, saepe etiam assignaverunt primam, ut patet ex locis tum in hac disputatione, tum in disputatione 18. et 23. inductis.

Ad tertiumdecimum argumentum respondetur primo, quod, si quid probaret contra nostram doctrinam, etiam procederet contra auctores primae sententiae: ipsi enim admittunt, esse necessarium auxilium efficax praemovens liberum arbitrium, ut ab infidelitate ad fidem, et ut a statu peccati ad Deum per poenitentiam convertatur: et tamen ipsi non negabunt, nec negant, dari verum auxilium sufficiens ad fidem, et ad poenitentiam, etiam illis, qui non habent in se auxilium efficax, nec convertuntur ad Deum per actum fidei, aut contritionis: ergo nullam specialem difficultatem habet argumentum factum in sententia, quae asserit, auxilium efficax praemovens liberum arbitrium esse necessarium, etiam in homine iustificato ad singulos actus supernaturales, quae non procedat in sententia contraria. Respondetur secundo, quod auxilium efficax non est necessarium, ut homo revera possit operari actus supernaturales, sed ut de facto operetur. Unde, etiamsi homo non recipiat auxilium efficax, quo pie operetur, adhuc salvatur in eo verum auxilium sufficiens, quo revera possit pie operari, si velit, ut disputatione 18. nu. 20 explicatum est.

Unum tamen argumentum restat dissolvendum pro complemento huius, et praecedentis disputationis, quo aliqui doctores probare nituntur, gratiam efficacem non praedeterminare liberum arbitrium ad consensum: nam efficacia eiusdem auxilii, quamvis non dependeat ex libera cooperatione arbitrii cum gratia praeveniente; pendet tamen ex quadam eius dispositione negativa, hoc est ex non resistentia: ergo auxilium efficax non praedeterminat vere efficienter liberum arbitrium ad consensum. Probatur consequentia: quoniam auxilium praedeterminans nullam praesupponit in libero arbitrio dispositionem etiam negativam, aut non-resistentiam, cum ex se solo habeat superare quamcumque resistentiam, et facere, ut liberum arbitrium infallibiliter consentiat. Antecedens autem videtur S. Thomae 3. cont. Gentes, cap. 159. ubi ait, esse in potestate liberi arbitrii impedire divinae gratiae receptionem, vel non impedire. Et ex hoc infert, quod non immerito in culpam imputatur ei, qui impedimentum praestat gratiae receptioni.

Confirmatur: quia vix salvari potest arbitrii innata libertas comparatione actuum supernaturalium, nisi ex parte arbitrii supponatur ad efficaciam gratiae praevenientis eiusmodi negativa dispositio, seu non resistentia, qua sinat se a gratia efficaci praemoveri ad consentiendum.

Hoc argumentum dissolvendum est ex professo disput. 105. ubi de efficacia doni perseverantiae agendum est. Pro nunc dicimus, efficaciam auxilii non pendere ex praedicta dispositione negativa, seu non resistentia arbitrii, nec eam praesupponere ex facultate naturae. Eadem quippe inconvenientia, et forsitan maiora sequerentur, si semel admittatur, efficaciam auxilii praevenientis gratiae pendere ex praedicta dispositione negativa: quae, ut supra ostendimus, sequuntur ex eo, quod asseratur, eamdem efficaciam pendere ex positiva dispositione, aut libera cooperatione arbitrii cum gratia excitante: Id quod disput. 105. allegata probandum erit.

Disputatio XCII: Utrum liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci possit in sensu composito eidem auxilio dissentire, et non converti.

Disputatio XCIII: Utrum Liberum Arbitrium creatum possit resistere auxilio efficaci, proprie loquendo de resistentia.

Disputatio XCIV: Quomodo explicandus sit, et intelligendus sensus compositus, et divisus, cum asseritur, liberum hominis arbitrium a Deo motum auxilio efficaci, non posse in sensu composito dissentire, aut non converti, sed solum in sensu diviso.

Disputatio XCV: Utrum, postquam Deus misericorditer excitavit Arbitrium creatum, expectet liberum eius consensum, ut purgari, aut iustificari velit.

Disputatio XCVI: Utrum Liberum Arb. ex se ipso aliquid operetur, quando consentit Deo excitanti, et vocanti.

Disputatio XCVII: Utrum bonus usus, seu cooperatio Liberi Arbitrii, quo Deo excitanti, et vocanti consentit, procedat a sola, et innata eius libertate.

Disputatio XCVIII: Utrum, supposita gratia excitante, consensus, vel cooperatio liberi arbitrii sit primo inchoanda a voluntate creata; an vero a voluntate divina, sive ab auxilio efficaci praeoperantis gratiae.

Disputatio XCIX: Utrum ista causalis sit vera: Quia homo praeventus gratia excitante, vult converti, ideo adiuvatur a Deo, et convertitur: an e contra, ideo convertatur, quia a Deo adiuvatur.

Disputatio C: Utrum collatio efficacis auxilii sit adaequata causa, quod liberum arbitrium convertatur.

Disputatio CI: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo non adiuvatur a Deo, ideo non convertitur.

Disputatio CII: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo excitatus a Deo, non vult uti gratia sufficienti; ideo non adiuvatur a Deo, nec convertitur.

Liber Decimus

Liber Undecimus

Liber Duodecimus

↑ Top of work