De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Liber Decimus
Liber Undecimus
Liber Duodecimus
Prooemium
IN QUO AGITUR DE LEGITIMA Ratione concordandi libertatem Arbitrii creati cum certitudine, et infallibilitate Praescientiae, et Providentiae, ac Praedestinationis Divinae, et cum efficacia Auxiliorum Gratiae.
POSTQUAM de omnibus auxiliis divinae gratiae, tam extrinsecis, quam intrinsecis disputatum est in praecedentibus: restat, ut in hoc ultimo libro explicemus, qualiter cum efficacia eorumdem auxiliorum illaesa conservetur arbitrii creati libertas. Et quoniam concordia duorum extremorum cognosci non potest, nisi prius utriusque extremi natura dignoscatur: antequam ad declarandam legitimam concordiam gratiae, et liberi arbitrii deveniamus, necessarium erit quasdam difficultates circa naturam eiusdem arbitrii dissolvere: nam de altero extremo, scilicet de auxilii efficacis quidditate, iam in superioribus dictum est. Igitur circa naturam liberi arbitrii, ac illius concordiam cum infallibilitate praescientiae, providentiae, et praedestinationis Divinae, octo sunt consideranda.
I. Quaenam sit legitima definitio, ac propria natura liberi arbitrii.
II. Utrum indifferentia sit de essentia potentiae liberae, et in qua indifferentia consistat formaliter libertas.
III. Utrum liberum arbitrium creatum vere, et proprie habeat dominium sui actus, et quale sit huiusmodi dominium.
IIII. Utrum concordia liberi arbitrii cum infallibilitate praescientiae, providentiae, et praedestinationis divinae possit naturali ratione demonstrari.
V. Utrum per potentiam Dei absolutam possit aliqua creatura citra visionem beatificam habere evidentem cognitionem mysterii Trinitatis, vel aliorum, quae per se pertinent ad fidem.
VI. Varii modi concordiae liberi arbitrii cum gratia; qui assignantur a diversis Theologis, referuntur, et confutantur.
VII. Antiqua, et legitima concordia liberi arbitrii cum infallibilitate divinae praedestinationis, et efficacia auxiliorum gratiae statuitur, explicatur, et defenditur.
VIII. Epilogus fere omnium, quae in praecedentibus disputationibus dicta sunt subiungitur, continens propositiones viginti.
Disputatio CXV: Quaenam sit legitima definitio, ac propria natura Liberi Arbitrii.
Quaenam sit legitima definitio, ac propria natura Liberi Arbitrii.
I. DOCTORES quidam recentiores dixerunt, liberum arbitrium esse id, quod, positis omnibus ad agendum requisitis, potest agere, et non agere, aut ita agere unum, ut contrarium etiam agere possit. Haec definitio liberi arbitrii sub hac forma neque apud Arist. neque apud Magistrum sent. neque apud S. Thom. invenitur; sed apud aliquos nominales: quae definitio, quamvis possit verum sensum, et catholicum habere; in illo tamen sensu, in quo ab aliquibus explicatur, non videtur posse subsistere. Intelligunt enim hanc definitionem, ita ut, positis omnibus requisitis antecedenter ad actum liberum, et ad influxum actualem, quo voluntas influit in illum, liberum arbitrium possit, etiam in sensu composito, operari illum actum, et non operari; sed suspendere illum; aut etiam elicere actum contrarium. Procedit haec sententia ex mala intelligentia sensus compositi, et divisi, de quo disp. 93. et 94. egimus ex professo. Ex quo inferunt, esse necessarium ad veram libertatem, et usum illius, quod motio, qua Deus movet voluntatem ad consensum, possit simul stare in eodem libero arbitrio, et componi cum dissensu contrario.
Probant hoc. Primo: nam id postulat interna vis, et indifferentia intrinseca facultatis liberae: nam alioqui, si in sensu diviso verbum illud, potest, in definitione liberi arbitrii positum interpretemur, destruetur proprium libertatis privilegium. Erit enim sensus, quod cum illa potentia, et omnibus ad agendum requisitis, ita coniungitur actus, ut, quantum est ex se, possit etiam cum illa coniungi carentia actus, si aliquod ex praedictis requisitis auferatur. Haec autem non est vera libertas: nam etiam igni convenire potest; ita enim calefacit, praesente ligno, ut possit cessare, si lignum remoueatur: ergo ad veram libertatem requiritur necessario, quod, positis omnibus requisitis ad agendum, possit operari, et non operari etiam in sensu composito.
Secundo: nam Beatus ex necessitate absoluta, et non libere, voluntate contradictionis, aut contrarietatis diligit Deum clare visum, et tamen in sensu diviso potest a Dei amore cessare, si videlicet visione beatifica privetur, ad quam ex necessitate actus dilectionis sequitur: ergo non sufficit ad potentiam liberam respectu alicuius actus, et ad illius liberum usum, quod, positis omnibus requisitis ad operandum, possit in sensu diviso non operari, sed necesse est, quod id possit etiam in sensu composito.
Confirmatur: nam, etiamsi ipsum actum amandi involuas, qui actu amat, potest odisse in sensu diviso, sicuti res alba potest esse nigra: ergo potestas operandi, et non operandi, quae ponitur in definitione liberi arb. non est intelligenda in sensu diviso, alias non esset homo magis liber, et indifferens, antequam operetur, quam dum operatur.
II. Tertio: quia si liberum arbitrium creatum, positis omnibus requisitis ad operandum, non potest in sensu composito non operari, maxime quia unum ex requisitis antecedenter ad nostrum actum liberum, est motio Dei efficax, praedeterminans physice liberum arbitrium ad consensum, qua posita, infallibiliter sequitur talis actus; sed talis motio non est requisita antecedenter ad operandum; alias, qui non haberet illam motionem, non posset operari ex defectu principii activi, necessario praerequisiti, et ita numquam imputaretur ei ad culpam omissio actus, et qui illam habet, non posset non operari, et ita periret omnino libertas nostri arbitrii: ergo.
Confirmatur omnibus argumentis, quibus disp. 23. contendebamus probare, huiusmodi physicam praedeterminationem repugnare creatae libertati, non solum quantum ad illius usum, sed etiam quantum ad ipsam liberam facultatem.
Quarto. In Concil. Trid. sess. 6. cap. 5. de iustificat. dicitur, quod, tangente Deo cor hominis per Spiritus sancti illuminationem, libere illam inspirationem recipit quippe qui illam abiicere potest. Et can. 4. definitur, lib. arb. a Deo motum, et excitatum posse eidem motioni dissentire, si velit. Ubi Conc. loquitur de homine, qui actu tangitur, et actu movetur a Deo: ergo loquitur in sensu composito. Sentit ergo, ad libertatem arbitrii esse necessarium, quod, positis omnibus requisitis ad operandum ex parte Dei, possit adhuc lib. arbitrium pro sua innata libertate operari, et non operari, etiam in sensu composito.
Confirmatur ex Con. Senon. decreto fidei decimo quinto, ubi, postquam contra Pelagianos docuit, voluntatem creatam indigere gratiae praevenientis auxilio, ut se convertat in Deum, subdit contra Lutherum: Nec tamen tanta gratiae necessitas libero praeiudicat arbitrio, cum illa semper sit in promptu, nec momentum quidem praetereat, in quo Deus non stet ad ostium, et pulset; cui si quis aperuerit ianuam, intrabit ad illum, et cenabit cum illa: nec denique tale sit eiusmodi trahentis Dei auxilium, cui resisti non possit. Et, ut probet Conc. hominem posse resistere auxilio Dei trahentis, adducit locum Matth. 23. Quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alis, et noluisti? Et etiam adducit, quod dixit S. Stephanus Iudaeis actor. 7. Vos Spiritui sancto semper restitistis. Sentit ergo Conc. hominem motum etiam auxilio efficaci, stante illo auxilio, posse cum tota eiusdem auxilii entitate, et virtute intrinseca coniungere actualem resistentiam, ac per consequens, quod possit illi resistere in sensu composito.
III. In causa contingenti, et lib. simul est potentia ad opposita, non tamen ad opposita simul.— Nos autem, ut legitimam liberi arbitrii definitionem assignemus, et explicemus eius naturam, duo fundamenta necessario supponere oportet. Supponendum est primo, quod, ut docet Arist. et S. Tho. 9. met. lect. 10. in causa contingenti, et libera simul est potentia ad utrumque oppositorum; non tamen est potentia ad opposita simul habenda, sicut in homine simul est potentia ad ambulandum, et sedendum: non tamen est potentia ad ambulandum, et sedendum simul; et ratio est: nam potentia ad unum actum non repugnat potentiae ad actum contrarium, nec etiam repugnat actui contrario; actus autem contrarii repugnant inter se in eodem subiecto. Unde liberum arbitrium creatum, non solum antequam determinetur ad unum actum, sed etiam in ipso instanti, in quo determinatur a Deo, et se ipsum determinat ad eundem actum; simul habet potentiam; qua potest libere producere actum contrarium; non tamen habet potentiam ad actum contrarium simul habendum; nam duo actus contrarii simul in eadem potentia esse non possunt, sed solum successive. Hinc habuit ortum illa distinctio communiter a Theologis, et metaphysicis recepta de simultate potentiae, et potentia simultatis;1 est enim in libero arbitrio simultas potentiae ad operandum, et non operandum: nam per hoc, quod operetur unum actum, non destruit liberam facultatem, et potentiam, quam habet ad operandum actum contrarium, si velit, vel non operandum; et similiter per hoc, quod non operetur talem actum, non amittit potestatem operandi illum actum; non tamen est in libero arbitrio, nec esse potest potentia simultatis ad actus contrarios, vel contradictorios: nam hi simul in eodem esse non possunt. Ad hoc igitur explicandum deservit illa distinctio sensus compositi, et divisi, qua utuntur communiter Doctores, ut disp. 25. visum est.
IV. Lib. arbitr. positis omnibus requisitis ad operationem in quo sensu possit operari, et non operari.— Notandum secundo, quod, cum dicitur potentiam liberam esse, quae positis omnibus requisitis ad operandum potest operari, et non operari etiam in sensu composito; hoc dupliciter intelligi potest: primo ita ut compositio fiat inter praerequisita ad operandum, et potentiam ipsam operandi, et non operandi: et tunc sensus est, quod potentia ad operandum, et non operandum stat simul in eodem subiecto cum antecedenter praerequisitis ad talem operationem: et hic sensus verissimus est, ut postea explicabimus. Secundo modo potest intelligi ita, ut compositio fiat inter antecedenter praerequisita ad operandum talem actum, et carentiam talis actus, seu actum ipsum contrarium: et tunc sensus est, quod omnia praerequisita etiam ex parte Dei ad operandum talem actum particularem, et carentia eiusdem actus, seu actus contrarius possint esse, aut aliquando sint simul in eodem subiecto. In hoc ergo sensu intendimus praedictam definitionem impugnare. Unde sit
In lib. arb. cum omnibus praerequisitis ad operandum stat simul potentia non operandi.— PRIMA conclusio. Ad liberum arbitrium necessario requiritur, quod positis omnibus antecedenter secundum ordinem rationis, vel temporis ad actum praerequisitis, possit operari, vel non operari; ita videlicet, ut cum eiusdem praerequisitis stet simul in libero arbitrio facultas, et potentia qua possit operari si velit, vel non operari, si velit. In hac conclusione conveniunt omnes Catholici: habetur enim definita in Conc. Trid. ubi supra, contra Lutherum, et Calvinum. Lutherus enim asserebat, liberum arb. mere passive se habere, recipiendo in se actum liberum, a solo Deo productum: Calvinus autem dixit, hominem quidem concurrere active ad actum, quem Deus in nobis producit; non tamen concurrere motu libero, sed spontaneo dumtaxat, et non coacte, sicut currit equus, cum ducitur a sessore.
Auxilium efficax non tollit a libero arb. potentiam non operandi.— Probatur praeterea: nam, si aliquod ex praerequisitis ad operandum talem actum in particulari, tolleret a libero arbitrio facultatem, seu potentiam ad non operandum, vel ad operandum actum oppositum; id efficeret motio Dei efficax, qua ad talem actum praedeterminamur; sed huiusmodi motio non tollit a libero arbitrio facultatem non operandi illum actum, vel operandi actum contrarium: sed solum efficit, quod cum liberum arbitrium possit operari, et non operari talem actum; infallibiliter tamen, et libere operetur illum, ut patet ex S. Prosp. dicente:2 Quod eos voluit Deus velle, voluerunt, qui, ad obediendum sibi, ipsum velle sic donat, ut etiam a perseveraturis illam mutabilitatem, qua potest nolle, non auferat. et S. Tho. q. 23. de ver. ar. 5. ad 3. inquit, quod, quamvis non esse effectus divinae voluntatis non possit simul stare cum divina voluntate, tamen potentia deficiendi effectum, simul stat cum divina voluntate; non enim sunt ista incompossibilia: Deus vult istum salvari, et iste potest damnari; sed tamen ista sunt incompossibilia: Deus vult istum salvari, et iste damnatur: et idem dicit q. 6. de ver. ar. 3. ad 7. Confirmatur: quoniam potentia dissentiendi, et decretum Dei absolutum, seu motio efficax, qua Deus movet liberum arbitrium ad consensum, non opponuntur inter se, ut constat ex fundamentis positis: ergo praerequisita ex parte Dei, ut liberum arbitrium operetur talem actum, non tollunt ab eodem arbitrio facultatem, qua possit non operari, si velit, aut operari actum contrarium. Ex iis sequitur voluntatem esse liberam, et habere facultatem veram, qua possit absolute operari, et non operari, non solum antequam se determinet ad operandum, sed etiam in ipsomet instanti, quo operatur: sed de hoc disp. sequenti agendum est.
V. De lib. arb. essentia non est, quod positis omnibus praerequisitis ad operandum possit in sensu composito non operari.— Secunda conclusio. Non est de ratione, aut definitione liberi arb. quod, positis omnibus, secundum ordinem causalitatis antecedenter praerequisitis ad operandum talem actum, possit eundem actum non operari in sensu composito, si compositio fiat inter huiusmodi praerequisita, et carentiam talis actus, seu actum contrarium. Itaque haec duo simul sunt incompossibilia, quod scilicet in libero arbitrio, pro aliquo instanti temporis, sint omnia antecedenter praerequisita, secundum ordinem causalitatis ad productionem talis actus, et non producat illum, sed producat actum contrarium: et nihilominus cum hac incompossibilitate stat simul libertas arbitrii. Haec conclusio est de mente S. Th. ubi supra, et in aliis locis infra allegandis, et probatur: nam inter praerequisita antecedenter ad concursum liberi arb. ut homo producat actum (dilectionis verbi gratia) enumeratur absolutum, et efficax Dei decretum, quo statuit, ut liberum arb. producat talem actum, et auxilium efficax, quo in tempore praemovet voluntatem ad eundem actum; sed cum praedicto decreto, et auxilio efficaci non stat simul, quod liberum arb. non producat illum actum dilectionis, aut eliciat actum odii contrarium, ut constat ex S. Th. 2. 2. q. 24. ar. 11. in corp. ubi ait: Quod virtus Spiritus sancti infallibiliter operatur, quodcumque voluerit. Unde impossibile est, haec duo simul esse vera, quod Spiritus sanctus velit aliquem movere ad actum caritatis, et quod ipse caritatem amittat, peccando. et p. 2. q. 112. ar. 3. in corp. ait, quod praeparatio, secundum quod est a Deo movente, habet necessitatem ad id, ad quod ordinatur a Deo; non quidem coactionis, sed infallibilitatis, quia intentio Dei deficere non potest. Unde si ex intentione Dei moventis est, quod homo, cuius cor movet, gratiam consequatur, infallibiliter ipsam consequitur, secundum illud Ioannis 6. Omnis, qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me, etc. et S. Aug. in Ench. ad Laur. c. 95. ait: Deus noster in caelo, et in terra omnia, quaecumque voluit, fecit: quod utique non est verum, si aliqua voluit, et non fecit, et (quod est indignius) ideo non fecit, quia, ne fieret, quod volebat Omnipotens, voluntas hominis impedivit: ergo positis omnibus requisitis ad producendum aliquem actum, non stat simul, quod liberum arb. non producat illum3 actum, aut eliciat actum contrarium
VI. Respondent, quod decretum absolutum, et efficax, quo Deus statuit, ut Petrus convertatur, non est omnino antecedens conversionem futuram Petri, sed supponit illam futuram ex hypothesi, quod constituetur in talibus circumstantiis, et praecognitam a Deo per scientiam, quam mediam vocant.4 Unde in ipso Dei decreto iam involvitur consensus Petri futurus ex hypothesi. Unde argumentum nihil convincit; quia non procedit de his, quae antecedenter sunt praerequisita ad operandum; sed de his, quae praesupponunt futuram conversionem. Sed haec solutio eisdem argumentis impugnatur,5 quibus disp. 7. ostendimus, scientiam illam mediam non subsistere.
Decretum efficax scientiam mediam non praesupponit.— Praeterea: nam, si ante decretum divinae voluntatis supponitur, quod voluntas sit cooperatura ex sua innata libertate, ex hypothesi, quod constituatur in talibus circumstantiis; sequeretur, quod concursus, et operatio creatae voluntatis non reduceretur in Deum, tamquam causam efficientem, sed solum in liberum arb. creatum: et ita liberum arbitrium creatum esset prima causa sui concursus, et cooperationis, quod tamen est impossibile, ut ex professo ostendit S. Th. in 2. d. 37. q. 2. ar. 2.
Secundo probatur conclusio. Unum ex praerequisitis, ut in temporis initio crearet Deus mundum, fuit aeternum decretum suae voluntatis, quo statuit illum creare; et tamen, posito hoc decreto, non erat compossibile, quod de facto non crearet mundum, alias Deus mutaretur: ergo, si ad actum liberum requiritur, quod, positis omnibus antecedenter praerequisitis, possit liberum arb. operari, et non operari, etiam in sensu composito; sequitur, quod Deus non produxisset libere mundum, sed ex necessitate absoluta.
VII. Liberi arb. legitima definitio explicatur.— Tertia conclusio. Legitima liberi arb. definitio ita se habet. Liberum arb. est facultas voluntatis, et rationis ad utrumlibet agendum, vel non agendum, et ad agendum unum, vel alterum. Ad cuius explicationem observandum est, quod, quamvis libertas sit formaliter in voluntate, tamquam in subiecto proximo, et immediato: radicaliter tamen, et fundamentaliter est in intellectu;6 fundatur enim, et radicatur in indifferentia iudicii, quo intellectus iudicat, bonum propositum voluntati, ut amandum, non habere necessariam, seu naturalem connexionem cum bono in communi, ad quod naturaliter est determinata voluntas, quantum ad specificationem. Ita docet S. Tho. p. 2. q. 17. art. 1. ad 2. ubi ait, quod radix libertatis est voluntas, sicut subiectum; sed sicut causa, est ratio: ex hoc enim voluntas libere potest ad diversa ferri, quia ratio potest habere diversas conceptiones boni: et ideo philosophi definiunt liberum arbitrium, quod est liberum de ratione iudicium, quasi ratio sit causa libertatis. Et quoniam pro isto statu quodcumque bonum proponat ratio voluntati, illud proponit cum hac indifferentia iudicii; ideo voluntas manet libera respectu talis boni, ut amet illud, vel non amet, quoad exercitium, ut optime explicat S. Thom. q. 24. de ver. art. 1. et 3. contra Gent. cap. 83. rat. 4. et 1. par. q. 83. art. 1. Haec autem omnia comprehenduntur, et explicantur in definitione liberi arbitrii proposita: quia enim libertas formaliter est in voluntate, tamquam in subiecto, quae non est, secundum se ad unum determinata, sed per deliberationem rationis se determinat ad hoc, vel illud bonum; ideo dicitur in definitione liberi arbitrii, quod sit facultas voluntatis ad utrumlibet; illa autem particula (et rationis) ponitur ad explicandam radicem, ac fundamentum indifferentiae voluntatis; quod, ut diximus, est indifferentia iudicii rationis: et nomine rationis intelligitur intellectualis cognitio, etiam si fiat sine discursu rationis, ut definitio extendatur etiam ad Angelorum, et ad Dei liberum arbitrium, ut dicit S. Th. q. 24. de ver. art. 3. ad 1. ubi hanc definitionem constituit, quam etiam tradidit M. sent. in 2. d. 24. Reliquae particulae, videlicet, ad agendum, vel non agendum, etc. ponuntur ad maiorem explicationem.
VIII. Ad libertatem sufficit facultas ad opposita contradictorie.— Notandum secundo, quod ad libertatem non requiritur ex necessitate facultas ad opposita contrarie, ut ad faciendum bonum, vel malum, sed sufficit facultas ad opposita contradictorie, ut ad operandum, et non operandum; ita docet S. Th. q. 24. de verit. art. 3. ad 3. et probatur: nam in Deo reperitur perfectissime liberum arbitrium, ut docet S. Thom. 1. par. q. 19. ar. 10. sed in Deo non est facultas ad faciendum bonum, et malum, sed tantum ad faciendum bonum: Dei enim perfecta sunt opera, ut inquit Scriptura: ergo, etc. Ex quo sequitur, quod posse peccare non pertinet ad rationem formalem liberi arbitrii, sed potius est quaedam imperfectio arbitrii creati competens illi, eo quod factum est ex nihilo:7 et hanc rationem assignat S. Aug. lib. 2. de vitiis, et concup. c. 28. et lib. 12. de Civit. c. 1. unde S. Th. 1. p. q. 62. ar. 8. ad 3. ait, quod liberum arbitrium diversa eligere possit, servato ordine finis, hoc pertinet ad perfectionem libertatis eius; sed quod eligat aliquid, divertendo ab ordine finis, quod est peccare, hoc pertinet ad defectum libertatis: et idem dicit q. 24. de ver. ar. 3. ad 2. Qualis autem indifferentia sit de essentia libertatis, patebit disp. seq. Ad argumenta omnia a principio facta respondetur; quod solum probant primam conclusionem; quatenus vero contra secundam procedere videntur, singulis est occurrendum.
IX. AD primum ergo respondetur, quod indifferentia intrinseca facultatis liberae non postulat, quod positis omnibus praerequisitis ad operandum talem actum, stet simul, voluntatem non operari eundem actum, sed solum expostulat, quod, positis omnibus praerequisitis antecedenter ad operationem, sive concursum causae liberae; stet simul in eadem potentia facultas, qua ex principio activo intrinseco possit non operari talem actum, si velit; hoc autem nec igni, nec alicui potentiae non liberae convenire potest: nam positis omnibus praerequisitis ad calefaciendum, non est in igne facultas, qua ex principio intrinseco activo possit non calefacere, si velit; sed ex necessitate naturae est ad calefaciendum determinatus. Et quamquam, remoto ligno, non calefaciat illud; hoc tamen non provenit ex principio intrinseco activo, habente facultatem ad utrumlibet; sed ab extrinseco, videlicet ex remotione ligni.
Amor beatificus est actus necessarius simpliciter.— Ad secundum respondetur, quod, ut disp. 22. n. 43. dictum est, dilectio beatifica, quae est in beatis, ut terminatur ad Deum, est actio simpliciter necessaria, et non libera; eo quod, posita visione beatifica, et clara visione Dei, et omnibus praerequisitis ad diligendum Deum, non manet in voluntate beati facultas, qua possit Deum non diligere, si velit. Et ratio huius est, quoniam, ut supra dicebamus ex S. Tho. facultas ad utrumlibet, quae est in voluntate libera, radicatur in intellectu, seu ratione, secundum quod intellectus potest habere diversas conceptiones boni: et quia intellectus videntis Deum per essentiam non potest concipere, ut bonum, cessare ab actu dilectionis Dei, vel Deum odisse: ideo voluntas beati non est libera, respectu talis dilectionis, sicut voluntas viatoris; sed in dilectione beatifica est necessitas absoluta, et faelix necessitas, ut dicit Aug. Ceterum in nostro libero arbitrio pro isto statu cum omnibus praerequisitis ad diligendum, stat simul facultas, qua potest non diligere, si velit, quoniam intellectus potest proponere voluntati, ut bonum, cessare a tali dilectione, quamvis de facto id non proponat.
X. Ad confirmationem respondetur, quod, ut patebit infra, etiam in instanti, in quo actu amat voluntas nostra, retinet simul potentiam, et facultatem, qua potest non amare, si velit: nam etiam dum amat, libere amat, simpliciter loquendo; quamvis secundum quid, et ex suppositione quod amet, necesse sit, eam amare; quia omne, quod est, dum est, necesse est esse: ut lib. 1. periherm. c. 6. dicit Philosophus. Neque est homo magis liber, antequam operetur, quam dum operatur, sed potius, e converso, dum operatur, habet magis perfectam libertatem: nam habet libertatem completam per actum secundum, quae quidem libertas perfectior est, quam libertas, dum est solum in actu primo: nam habet minus de potentialitate. Quod vero attinet ad indifferentiam, dicendum est, quod, si loquamur de indifferentia intrinseca, et essentiali ipsi libertati, eandem indifferentiam habet liberum arb. antequam operetur, et dum actu operatur:8 nam indifferentia essentialis consistit in indivisibili; nec recipit magis, aut minus. Haec autem indifferentia est illa, quae opponitur determinationi ad unum ex necessitate; quam quidem indifferentiam semper habet liberum arb. sive actu operetur, sive non. Si autem loquamur de indifferentia privativa, quae imperfectionem liberi arb. creati importat, magis indifferens est, antequam operetur, quia tunc habet privationem actus secundi, quam tamen non habet, quando actu operatur. Haec autem indifferentia non est de essentia, sed imperfectio libertatis, ut 1. contr. Gent. c. 82. docet S. Thom.
XI. Ad tertium negatur minor. Ad probationem dicendum, quod, qui recipit in se motionem Dei efficacem, antecedenter praerequisitam ad actum dilectionis, verbi gratia, potest, simpliciter loquendo, non operari talem actum, si velit: quoniam, ut dictum est, motio Dei efficax non aufert a libero arbitrio potentiam, seu facultatem, qua possit non operari, aut dissentire, si velit. Qui autem actu non recipit motionem efficacem ad operandum, potest etiam operari per potentiam activam, quam habet, aut per auxilium sufficiens, quod pro loco, et tempore omnibus Deus, quantum est ex parte sua, misericorditer confert; ideo peccant, si non operentur: motio enim efficax non est necessaria, ut homo possit operari, sed ut actu operetur, et potentia reducatur ad actum. Nec talis motio est in recto principium activum, sed ultimum complementum virtutis activae, ut docet S. Thom. 3. cont. Gent. c. 66. rat. 4. et q. 3. de pot. art. 7. ad 7. Unde ex eo, quod aliquis non praemoveatur motione efficaci, solum infertur, quod non operabitur talem actum; non autem infertur, quod non possit illum operari: instatur enim manifeste consequentia illa. Etenim ex eo, quod aliquis non habeat albedinem, quae necessario requiritur, ut sit albus, non sequitur, quod non possit esse albus, sed solum, quod non sit albus;9 qui enim actu non habet albedinem, potest nihilominus esse albus; quia potest albedinem habere, per quam fiat albus. Proportionabiliter dicimus in praesenti, quod, qui non praemovetur efficaciter a Deo ad talem actum, non producet illum actum; potest tamen per virtutem activam, quam habeat naturalem, aut supernaturalem, scilicet per auxilium sufficiens, illum actum producere: eo quod semper potest pro isto statu a Deo moveri efficaci motione, per quam virtus activa compleatur, et applicetur; non tamen sine cooperatione liberi arbitrii concurrentis eodem instanti temporis ad producendum libere eundem actum: semper ergo potest homo habere motionem hanc efficacem. Et, si quis inquirat, in quo fundetur haec potentia habendi motionem efficacem; dicendum, quod, (ut colligitur ex S. Th. 3. p. q. 8. ar. 3. ad 1.) fundatur in duobus.10 Primo quidem, et principaliter in misericordia Dei, quae potest quemlibet viatorem misericorditer ad se convertere, et ad bonum efficaciter praemovere. Secundario vero in arbitrii libertate, quod pro isto statu est flexibile in bonum, et in malum: propter quod dixit Aug. Posse habere fidem naturae est hominum;11 quia videlicet habet capacitatem naturalem ad fidem habendam ex misericordia Dei; tamen statim subdit Aug. Habere autem, gratiae est fidelium. Videatur S. Tho. 3. cont. Gentes cap. 156. et 159.
XII. Con Trid. loquitur in sensu diviso, cum ait, quod lib. arbitr. possit dissentire motioni efficaci.— Ad quartum argumentum dicitur, Conc. Trid. loqui in sensu diviso, non in sensu composito, ut fatentur etiam aliqui ex auctoribus contrariae sententiae. Et ad impugnationem dicendum, Conc. quidem loqui de homine, qui actu tangitur, et movetur a Deo; non tamen propterea loquitur in sensu composito: etenim per illam propositionem Conc. intellectam in sensu composito, non significatur solum, quod motio Dei componatur, et coniungatur cum libero arbitrio; sed significatur, quod motio efficax, et actualis dissensus sint compossibiles in eodem libero arbitrio: qui tamen sensus est falsus, et propterea illa propositio in sensu composito est falsa: Unde non potuit in eodem sensu esse a sacro Conc. intenta, et definita, sed solum in sensu diviso. Quod etiam ex ipsa forma propositionis in Conc. definita colligitur: habet enim formam modalis divisae, et non compositae,12 quia ut docet S. Th. opusc. 4. de modalibus, et post illum Ferrar. 1. con. Gent. c. 67. M. Sot. lib. 3. Summularum c. de modalibus, et alii; Modalis composita, quae sensum compositum facit, est illa, in qua dictum subiicitur, et modus praedicatur, ut: Praedestinatum damnari est possibile: Album esse nigrum, est possibile. Modalis autem divisa, quae sensum divisum facit, est illa, in qua modus interponitur inter partes dicti ut: Praedestinatum possibile est damnari: Album potest esse nigrum, vel; Album possibile est esse nigrum, sed in illa propositione Conc. qua asseritur, liberum arbitrium motum, et excitatum a Deo posse dissentire, si velit, non subiicitur totum dictum, sed potius verbum, potest, seu modus, possibile, interponitur inter extrema dicti: ergo non est modalis composita, sed divisa, ac per consequens facit sensum divisum, et in sensu diviso est intenta a Concilio.
XIII. Ad modalis compositae veritatem quid requiratur.— Ut autem explicemus generaliter, quando modalis in sensu composito sit vera, aut falsa, unica regula generalis statuenda est, scilicet, ad veritatem modalis compositae de possibili, seu in sensu composito acceptae, sufficit, et requiritur, quod extrema importata per dictum ipsius modalis, sint compossibilia in eodem subiecto; hac enim ratione dicitur composita, quia praedicta extrema componit, seu simul ponit in eodem, mediante copula de possibili, ut in hac propositione: Album esse nigrum, est possibile; dictum modalis est totum illud: Album esse nigrum, cuius dicti alterum extremum est, album, alterum vero, nigrum. Ut ergo haec propositio sit vera in sensu composito, necessario requiritur, quod sit possibile, idem subiectum simul esse album, et nigrum: et propterea illa modalis est falsa, quia propositio de inesse, per quam immediate regulatur, et probatur, scilicet: Album est nigrum, est propositio impossibilis. Proportionabiliter dicimus in praesenti, quod, quia haec duo sunt incompossibilia, quod scilicet liberum arbitrium moveatur a Deo motione efficaci, et resistat, aut dissentiat; ideo illa propositio in sensu composito est falsa, videlicet: Liberum arbitrium, motum a Deo motione efficaci, potest dissentire.
XIII.13 Auxilio cuicumque potest dissentire.— Ad ultimum argumentum respondetur ex dictis ad Conc. Trid. quod tam auxilio sufficienti, quam auxilio efficaci potest homo, absolute loquendo, dissentire: sed auxilio sufficienti, etiam in sensu composito potest homo resistere; et hoc tantum probant loca scripturae adducta a Conc. Auxilio autem efficaci non potest homo dissentire in sensu composito; ut probatum est; bene tamen potest dissentire absolute, et in sensu diviso: nam potentia ad dissentiendum simul stat in libero arbitrio cum motione efficaci. Sed obiiciunt.14 Frustra est potentia, quae numquam reducetur ad actum: ergo, si liberum arbitrium potest dissentire auxilio efficaci, aliquando dissentiet de facto; vel illa potentia erit frustra; aut saltem erit potentia remota, et non proxima. Respondetur, quod,15 ut aliqua potentia non sit frustra, non requiritur ut aliquando sit reducenda ad quemlibet actum, quem producere potest; sed sufficit, quod reducatur ad aliquem, vel aliquos actus;16 alias frustra esset potentia, quam habet Deus ad creandum alium mundum, qui numquam reducetur in actum. Unde liberum arbitrium eius, qui efficaciter movetur ad actum amoris Dei, et potentia, quam habet ad utrumlibet; non est frustra; quia licet talis potentia numquam sit reducenda ad actum odii Dei; reducitur tamen ad actum amoris, et alios actus. Similiter etiam dicimus; quod potentia liberi arbitrii, ad dissentiendum, est potentia proxima, quia ex parte potentiae nihil superadditum requiritur, ut vere possit dissentire, si velit, quamvis de facto non sit dissensura.
Disputatio CXVI: Utrum indifferentia sit de essentia potentiae Liberae, et in qua indifferentia consistat formaliter libertas.
Utrum indifferentia sit de essentia potentiae Liberae, et in qua indifferentia consistat formaliter libertas.
PROBATUR primo, quod libertas arbitrii non consistat in aliqua indifferentia: nam omnis indifferentia vel est passiva, vel activa; sed libertas arbitrii non consistit formaliter in indifferentia passiva, neque in indifferentia activa: ergo in nulla. Minor, quoad primam partem, probatur: nam alias homo non haberet maiorem, neque aliam indifferentiam, quam baculus: quia etiam baculus habet indifferentiam passivam, ut sursum, vel deorsum, dextrorsum, vel sinistrorsum moveatur ab alio: et ita liberum arbitrium se haberet tamquam inanime quoddam, recipiendo motum causatum ab alio: et consequenter formalis libertas esset in Deo, movente ad unam partem, vel aliam liberum arbitrium, et non in libero arbitrio moto, quod repugnat definitioni Concil. Trid. sess. 6. c. 5. et can. 4. Quoad secundam partem, probatur: nam liberum arbitrium creatum prius natura, quam operetur aliquem actum, praedeterminatur efficienter ad illum, ut disput. 22. et 23. ostensum est; ergo in instanti, in quo operatur, vel in priori naturae, non habet indifferentiam activam, ut se determinet, aut determinare possit ad utrumlibet; quod enim est determinatum ab alio, non est indifferens active, ad se determinandum, vel non determinandum: nam quod se determinat, praeintelligitur indeterminatum, prius quam se determinet: ergo indifferentia activa non est intrinseca libero arbitrio, saltem creato.
Confirmatur. Toto tempore, quo voluntas producit actum liberum, vere habet libertatem, respectu illius actus, et tamen toto illo tempore non habet indifferentiam ad utrumlibet, cum iam sit ad unum oppositorum determinata: ergo indifferentia activa non est de essentia libertatis.
Secundo. In Deo est liberum arbitrium perfectissimum, ut docet S. Thom. 1. p. q. 19. art. 10. et primo cont. Gent. cap. 88. et tamen in illo non potest esse aliqua indifferentia: nam indifferentia dicit potentialitatem ad contrarios, vel diversos actus successive habendos, quod Deo competere non potest; alias enim esset mutabilis, contra illud Iacobi 1. Apud quem non est transmutatio, aut vicissitudinis obumbratio: ergo indifferentia non est de intrinseca ratione liberi arbitrii, ut sic, et secundum rationem communem.
Tertio. Christus Dominus libere obediuit usque ad mortem, et tamen, supposito praecepto, eius liberum arbitrium non habebat indifferentiam ad obediendum, et non obediendum: alias potuisset peccare: ergo indifferentia ad utrumlibet non est de intrinseca ratione liberi arbitrii.
Quarto: nam Angelus malus nunc de facto peccat: ergo libere operatur; peccatum enim sine libertate esse non potest: et tamen non habet indifferentiam in libero arbitrio ad peccandum, vel non peccandum; vel ad operandum malum, vel non operandum: nam eius arbitrium est obstinatum in malum: ergo ad libertatem non requiritur necessario indifferentia ad utrumlibet.
II. Quinto. Et probatur, quod saltem non sufficiat ad libertatem indifferentia obiecti, et iudicii rationis: nam Deus, cum sit voluntatis creatae auctor, et Dominus, potest, quomodo voluerit, movere voluntatem, impellere, necessitare, aut impedire, ne exeat in liberum actum, sed in actum necessarium; dicitur enim Proverb. 21. Cor Regis in manu Dei, sicut divisiones aquarum, quocumque voluerit, vertet illud: ergo etiam si obiectum sit indifferens, et iudicium rationis indifferens, poterit voluntatem necessitare ad volendum illud obiectum.
Sexto. Omnes sancti Doctores ad liberum usum voluntatis hanc conditionem ex parte Dei requirunt, videlicet; ut eam moveri sinat modo sibi proprio.1 Supponunt2 ergo, posse Deum, pro suae potentiae efficacitate, eum operandi modum impedire, si velit: non ergo satis est ad usum liberi arbitrii indifferentia obiecti, seu iudicii rationis; sed necessarium etiam est, ut ab extrinseco agente vis, seu necessitas non inferatur.
Septimo. Haeretici, praesertim Calvinus, non negant, operari nos ex perfecto iudicio, et advertentia rationis: experiuntur enim, se ab ipsis obiectis non cogi, neque necessitatem pati; negant tamen, nos libere operari, eo quod Deus sua omnipotenti voluntate nobis necessitatem imponat; in quo a Catholicis non reprehenduntur, eo quod aliquid asserant, quod etiam in re ipsa contradictionem, vel repugnantiam involvat; aut Dei omnipotentiam superet; sed redarguuntur, eo quod ex divinis Scripturis, aliisque fidei principiis constet, Deum ordinarie non uti nobiscum ea efficacia, et omnipotentia sua, neque id esse suae sapientissimae, et suavissimae providentiae consentaneum.
III. In contrarium est definitio libertatis, disput. praecedenti tradita, et explicata.
Circa istam difficultatem quidam Doctores duos referunt modos explicandi indifferentiam intrinsecam libertatis. Prior est, hanc indifferentiam passive tantum esse intelligendam, ita videlicet, ut eatenus potestas volendi, et nolendi in voluntate creata reperiatur, quatenus ex se non est determinata ad hoc, vel illud obiectum volendum, neque ad volendum, aut nolendum idem obiectum: sed ad utrumque potest ab alio determinari. Crediderim tamen, nullum esse Catholicum Doctorem, qui sentiat indifferentiam essentialem libertatis, etiam secundum quod reperitur in creatura intellectuali, esse indifferentiam tantum passivam; alias enim huiusmodi indifferentia esset solum ad recipiendum actum, productum a solo Deo in voluntate creata, ipsa voluntate mere passive se habente: quod tamen est haeresis damnata contra Lutherum in Concil. Trident. sess. 6. can. 4. de iustific. Lutherus enim, ut disputatione 3. nu. 8. ostensum est asseruit: Liberum arbitrium non habere activitatem in bona opera, quando de interno opere loquimur: sed mere passive se habere.
III. Secunda sententia, seu secundus modus explicandi indifferentiam essentialem libertati, est eorum, qui libertatem voluntatis radicaliter constituunt in indifferentia iudicii rationis, quo intellectus iudicat bonum propositum voluntati, ut prosequendum, non habere necessariam connexionem cum bono in communi, ad quod est naturaliter determinata voluntas. Quando ergo intellectus proponit voluntati cum hac indifferentia obiectum; tunc voluntas respectu eiusdem obiecti habet formalem libertatem; et si per huiusmodi iudicium rationis appetat illud obiectum, semper fertur in illud cum libertate. Unde auctores huius sententiae reputant impossibile, quod voluntas moveatur per huiusmodi iudicium rationis ad amandum illud obiectum, et amet illud ex necessitate, et absque usu libertatis, quantumcumque moveatur a Deo efficaciter.
IIII. Indifferentia alia est negativa, alia privativa.— Hanc sententiam falsam reputant quidam Theologi, et convincuntur tribus ultimis argumentis, ex factis a principio: Nobis tamen verissima apparet, et arbitramur, illam esse expressam S. Thomae. Unde pro eius intelligentia, notandum primo, quod duplex est indifferentia, altera negativa, privativa altera. Indifferens indifferentia negativa dicitur illud, quod secundum se non est magis determinatum ad hoc obiectum, quam ad illud, vel ad operandum, aut non operandum: et hoc modo voluntas divina, antequam statuisset creare mundum, erat in illo priori signo rationis, secundum se indifferens, ad istam partem, vel ad illam: aut etiam ad creandum, vel non creandum aliud universum; quia non erat magis determinata, secundum se, ad unum, quam ad aliud. Haec autem indifferentia non importat in Deo aliquam privationem alicuius perfectionis:3 nam Deus non perficitur in seipso per hoc quod se determinet ad producendum aliquid ad extra; sed tota perfectio ponitur in creaturis, quae per divinam voluntatem producuntur in esse; et ideo Deus eas dilexit, et produxit libere, eo quod creaturae non habent necessariam connexionem cum bono divino; ita ut sine illis bonum divinum non salvetur; ad quod amandum est naturaliter determinata divina voluntas. Unde S. Thom. 1. p. q. 19. art. 3. ad 5. ait; quod voluntas divina, quae ex se necessitatem habet, libere determinauit se ad obiectum, ad quod habet habitudinem non necessariam. Indifferens privative dicitur, quod est aptum perfici, ac determinari per aliquem actum, sive determinetur, ac perficiatur a seipso, sive ab alio, sive simul perficiatur a seipso, et ab alio; et huiusmodi indifferentia praesupponit in ipsa potentia aliquam imperfectionem, sive potentialitatem: unde haec indifferentia solum potentiae creatae convenire potest: quod et S. Tho. 1. cont. Gent. c. 82. his verbis explicuit: Ad utrumlibet esse alicui virtuti potest convenire dupliciter. Uno modo ex parte sui: alio modo ex parte eius, ad quod dicitur. Ex parte quidem sui, quando nondum consequuta est suam perfectionem, per quam ad unum determinetur: unde hoc in imperfectionem virtutis redundat, et ostenditur esse potentialitas in ipsa, sicut patet in intellectu dubitantis, qui nondum assequutus est principia, ex quibus ad alterum determinetur: Ex parte autem eius, ad quod dicitur, invenitur aliqua virtus ad utrumlibet esse, quando perfecta operatio virtutis a neutro dependet, sed tamen utrumque esse potest: sicut aliquis, qui diversis instrumentis uti potest aequaliter ad idem opus perficiendum; hoc autem ad imperfectionem virtutis non pertinet, sed magis ad eius eminentiam, inquantum utrumlibet oppositorum excedit, et ob hoc determinatur ad neutrum, sed ad utrumlibet se habens: Sic autem est in divina voluntate respectu aliorum a se: nam finis eius a nullo aliorum dependet, cum tamen ipsa fini suo perfectissime sit unita: non igitur oportet potentialitatem aliquam in divina voluntate ponere. Videatur sanctus Doctor, quaest. 24. de veritate, art. 3. in corp. ubi assignat differentiam inter liberum arbitrium divinum, angelicum, et humanum.
V. Indifferentia alia passiva, alia activa.— Notandum secundo, quod indifferentia potentiae aliquando adiungitur potentiae pure passivae, sicut est indifferentia, quam habet materia prima ad istam formam substantialem, vel ad illam; et indifferentia subiecti respectu albedinis, vel nigredinis, quam recipit. Haec enim indifferentia est solum passiva; eo quod nec materia prima concurrit effective ad productionem formae substantialis, nec subiectum concurrit active ad productionem albedinis, sed solum in genere causae materialis: aliquando autem adiungitur potentiae activae, sicut indifferentia, quam habet artifex ad faciendum, vel non faciendum aliquod artificiatum; aut etiam ad faciendum hoc, vel illud artificiatum. Tertio potest adiungi indifferentia potentiae, quae partim est activa, partim autem passiva; vel est passiva in ordine ad unum, activa autem in ordine ad alterum: sicut intellectus in ordine ad speciem productam ab obiecto habet rationem potentiae passivae, quia recipit in se speciem illam; in ordine vero ad actum intelligendi, habet indifferentiam activam. Similiter voluntas in ordine ad productionem actus liberi habet indifferentiam activam, et quatenus in seipsa recipit actus immanentes, quos producit, habet aliquam rationem potentiae passivae.
VI. Indifferentia passiva, vel privativa non est de essentia lib. arb.— PRima conclusio. Indifferentia passiva, vel privativa non est de intrinseca ratione liberi arbitrii, si consideretur secundum rationem communem, quae analogice competit Deo, et creaturis intellectualibus. In hac conclusione conveniunt omnes Theologi, et eam probat argumentum secundum ex factis a principio: nam in Deo reperitur quidquid pertinet ad rationem communem sapientiae; quoniam sapientia est perfectio simpliciter, quae formaliter reperitur in Deo; sed etiam libertas est perfectio simpliciter existens formaliter in Deo: ergo quidquid pertinet ad rationem communem, formalem, et essentialem libertatis, debet reperiri in libertate divina; sed non competit illi, neque competere potest aliqua indifferentia passiva, aut privativa, ut dictum est, alias Deus non esset purus actus, neque infinite perfectus: ergo.
Indifferentia negativa, et activa est de essentia lib. arb.— Secunda conclusio. Indifferentia negativa, et indifferentia activa, quae importat posse agere, et posse non agere; vel posse agere hoc, vel illud, est de intrinseca ratione libertatis. Ista conclusio est etiam communiter recepta inter Theologos, et constat ex definitione libertatis tradita disputatione praecedenti, et patebit ex quarta conclusione.
VII. Arbitrium creatum habet aliquam indifferentiam passivam.— Tertia conclusio. In omni libero arbitrio creato, qua ratione creatum est, reperitur aliqua indifferentia, seu potentia passiva, secundum aliquam rationem. Haec conclusio est etiam certa, et probatur. Primo: nam omne liberum arbitrium creatum, cum non sit purus actus, nec liberum per essentiam, sicut est Deus, sed per participationem, habet aliquam potentialitatem, quae potest perfici per diversos actus; sed omnis potentialitas perfectibilis per diversos actus, habet aliquam indifferentiam passivam in ordine ad eosdem actus suscipiendos: ergo.
Secundo. Omne liberum arbitrium creatum, ut supra dictum est ex Augustino, ex natura sua est peccabile, et defectibile, eo quod factum est ex nihilo: ergo ex natura sua est mutabile a bono in malum, ex iustitia in peccatum: peccatum enim esse non potest, nisi in libero arbitrio, et ex libero arbitrio; sed omne subiectum mutationis per diversos actus, inquantum subiectum, habet potentiam, et aliquam indifferentiam passivam, in ordine ad receptionem eorum actuum: ergo.
Tertio. Liberum arbitrium creatum non est simpliciter primum se movens, sed movet se libere, motum tamen a Deo prius ratione, ut disput. 18. et 23. ostendimus: ergo, quamvis in ordine ad productionem operationis liberae, habeat indifferentiam activam; in ordine tamen ad motionem divinam, qua movetur a Deo, ut libere se determinet, et producat eosdem actus, habet aliquam indifferentiam, et potentiam passivam: ergo in omni libero arbitrio creato reperitur aliqua indifferentia passiva coniuncta indifferentiae activae.
VIII. Indifferentia, quae est essentia libertatis.— Quarta conclusio. Formalis libertas arbitrii creati non consistit formaliter in indifferentia obiectiva, neque in indifferentia passiva; sed in indifferentia activa ipsius facultatis liberae, quae indifferenter se habet ad opposita; quamvis adiunctam habeat, vel praesupponat aliquam indifferentiam passivam ipsius potentiae, et indifferentiam obiecti. Probatur conclusio. Primo: nam liberum arbitrium est essentialiter, et per se potentia activa, ut docet S. Thom. q. 24. de verit. art. 4. praesertim in solutione ad 18. ergo indifferentia essentialis libertatis debet esse activa: non ergo potest consistere essentia libertatis in indifferentia passiva. Secundo probatur ex definitione liberi arbitrii; est enim facultas voluntatis, et rationis ad utrumlibet, seu facultas volendi, et nolendi; eligendi hoc medium, vel illud in ordine ad finem: sed velle, et nolle; eligere hoc, vel illud sunt actiones potentiae activae: ergo indifferentia, in qua formaliter consistit libertas arbitrii debet esse formaliter indifferentia activa.
IX. Indifferentia obiecti et iudicii rationis est radix libertatis.— Quinta conclusio. Indifferentia obiecti, sive obiectiva, et indifferentia iudicii rationis, quo intellectus proponit voluntati ipsum obiectum, ut amandum non ex necessitate, sed cum indifferentia activa ipsius voluntatis ad utrumlibet: quia videlicet iudicat, tale obiectum propositum non habere necessariam connexionem cum fine, et cum bono, ad quod amandum voluntas est naturaliter determinata, ita est radix libertatis, quae formaliter residet in voluntate, ut impossibile sit, quod voluntas per illud iudicium feratur in tale obiectum, et quod absque libertate velit illud. Itaque si voluntas vult illud obiectum sic propositum, necesse est, ut libere, et non ex necessitate absoluta velit illud. Haec conclusio est contra quosdam Theologos, qui docent, posse Deum voluntatem sua potentia absoluta necessitare, et facere, quod absque libertate feratur in obiectum indifferens secundum se, et propositum voluntati, ut amandum, per iudicium rationis indifferens, modo superius explicato. Nostra tamen conclusio est de mente S. Thomae, p. 2. q. 17. ar. 1. ad 2. ubi ait, quod ex hoc voluntas potest ad diversa ferri, quia ratio potest habere diversas conceptiones boni; et 1. p. q. 83. ar. 1. in corp. inquit, quod, quia iudicium rationis ad diversa se habet, et non est determinatum ad unum, pro tanto necesse est, quod homo sit liberi arbitrii, ex hoc ipso, quod rationalis est. Quibus verbis S. Thomae aperte docet, esse impossibile, quod voluntas velit aliquid sub iudicio rationis, indifferenter se habente ad opposita, et quod velit illud ex necessitate absoluta, et non libere.
Probatur praeterea ratione: nam obiectum voluntatis est bonum apprehensum per intellectum: ergo impossibile est, quod voluntas ex necessitate absoluta amet aliquod bonum, nisi intellectus eidem voluntati proponat illud bonum, ut amandum ex necessitate absoluta: ergo si illud proponat, ut amandum non ex necessitate absoluta, sed cum indifferentia ad opposita superius explicata; impossibile erit etiam de potentia Dei absoluta, quod voluntas, medio illo iudicio, tendat in illud bonum, et tamen ex necessitate absoluta, et non libere amet illud.
X. Indifferentia lib. arb. respectu auxilii divini est passiva, sed respectu actionis liberae est activa.— AD primum argumentum ex factis a principio respondetur, quod liberum arbitrium creatum, in ordine ad praeviam motionem, qua movetur a Deo, ut se libere determinet, habet se passive, quatenus in seipso recipit eamdem motionem: unde indifferentia, quam habet respectu eiusdem motionis, est passiva: ceterum respectu operationis liberae, quam producit motum a Deo, habet indifferentiam activam, et in hac indifferentia essentialiter consistit libertas; non autem in prima, quamvis eam praesupponat, ut dictum est. Et ad locum Concilii inductum respondetur, quod aperte confirmat id, quod diximus. Cum enim ait, liberum arbitrium moveri a Deo, non obscure indicat potentiam, et indifferentiam passivam, quam habet, respectu motionis gratiae praevenientis, quam suscipit; et cum subdit, quod libere cooperatur Deo moventi, ita ut possit dissentire, si velit; clarissime docet, in libero arbitrio a Deo moto, et excitato esse indifferentiam activam respectu eiusdem cooperationis: quae indifferentia consistit in hoc, quod potest operari, et non operari illum actum, absolute loquendo. Et, ut ostenderet Concilium, quod indifferentia arbitrii creati ita est activa, ut habeat adiunctam aliquam indifferentiam passivam, non definit absolute, quod liberum arbitrium nullo modo se habeat passive, sed definit, quod non se habeat mere passive, tamquam inanime quoddam, ita ut nihil omnino agat libere in eodem instanti temporis, in quo recipit divinam inspirationem.4 Ad aliud, quod in eodem argumento tangitur: nam quod est determinatum ab alio, non se determinat; respondetur, quod, ut docet S. Tho. 1. p. q. 83. ar. 1. ad tertium, et p. 2. q. 9. art. 2. in corp. quamvis voluntas seipsam moveat; nihilominus priusquam se moveat, movetur a Deo; quia voluntas creata est movens motum, et non est simpliciter primum se movens, sicut Pater Petri vere est causa illius, sed non prima causa: nam habet aliam causam priorem. Proportionabiliter nos dicimus in praesenti, quod voluntas creata determinat se, libere producendo actum secundum, per quem formaliter in actu secundo determinatur; sed quia non est simpliciter primum liberum, nec primum se determinans, praedeterminatur a Deo in ultimo complemento actus primi, ut se determinet in actu secundo, producendo liberam operationem. Unde S. August. lib. de corrept. et grat. cap. 2. quibusdam obiicientibus, destrui libertatem, si dicatur, liberum arbitrium a Deo agi; respondet: Intelligant, si filii Dei sunt, Spiritu Dei se agi; ut, quod agendum est, agant; et cum egerint, illi, a quo aguntur, gratias agant: aguntur enim, ut agant, non, ut ipsi nihil agant. Et idem dicit aliis in locis in disput. 18. n. 16. inductis.
XI. Voluntas in instanti, in quo vult, est libera ad volendum, et non volendum.— Ad confirmationem, Occham in 1. d. 38. q. 1. et Gabr. ead. dist. respondent, voluntatem in eo instanti, in quo elicit volitionem, non esse liberam ad eam non eliciendam, vel ad eliciendum actum contrarium. Haec tamen sententia est falsa, ut in calce huius disputationis patebit: nam, ut supra dicebamus, libertas arbitrii in actu secundo est magis perfecta, quam libertas in actu primo. Praeterea: nam alias numquam actus primus voluntatis esset liber; ac per consequens non esset meritorius. Probatur: nam actus ille non est liber, antequam eliciatur, quoniam non est: nec est liber, postquam est productus; nam ad praeteritum non est potentia: ergo si non est liber in instanti, in quo producitur a voluntate, numquam erit liber. Aliter ergo respondetur, quod quamvis voluntas sit sub uno actu, remanet tamen adhuc cum potentia ad eliciendum actum oppositum, ut supra dictum est; et ideo manet libera respectu eiusdem actus etiam in eo instanti, in quo illum producit: quamvis non possit in sensu composito illum non perducere.
In voluntate Dei nulla est indifferentia passiva, aut privativa.— Ad secundum respondetur, quod in Deo non potest esse indifferentia passiva, aut privativa; est tamen indifferentia activa cum indifferentia obiecti secundarii, quod non habet necessariam connexionem cum bono divino: et haec indifferentia sufficit, ut Deus non ex necessitate, sed libere velit, creaturas esse, ut ostendit S. Thom. 1. p. q. 19. art. 3.
XII. Ad tertium respondetur, quod mors Christi Domini, in ordine ad eius voluntatem, erat obiectum indifferens, quia ex natura sua non habebat necessariam connexionem cum bono, ad quod naturaliter erat determinata humana Christi voluntas; unde, medio iudicio rationis indifferenti, proposuit eius intellectus voluntati ipsam mortem acceptandam, et ideo libere mortuus est, et libere obediuit, ac per consequens, simpliciter loquendo, habebat facultatem ad utrumlibet, ad acceptandam scilicet, et refutandam mortem, quamvis, supposito praecepto, esset cum eodem praecepto incompossibile, quod vellet non mori.5 Sed urget adhuc argumentum. Christus Dominus non habebat facultatem ad obediendum praecepto, et non obediendum; alias enim posset peccare: nam inobedientia, et transgressio praecepti sine peccato esse non potest: ergo respectu obedientiae, formaliter loquendo, non habuit facultatem indifferentem ad utrumlibet: non ergo libere obediuit.6 Respondetur, quod Christus Dominus non solum libere mortuus est, sed etiam libere obediuit praecepto moriendi sibi imposito; alias non meruisset per actum obedientiae formaliter, cum ad huiusmodi meritum necessario requiratur, quod obedientia sit libera.7 Consequens autem est contra illud Apost. ad Philipp. 2. Humiliavit se, etc. propter quod, et Deus exaltavit illum; et dedit illi nomen, quod est super omne nomen. XIII. Ad impugnationem factam respondetur, quod non obedire potest accipi dupliciter. Primo modo contrarie, seu privative, ut significat idem, quod inobedire, seu peccare peccato inobedientiae; et isto modo Christus Dominus non potuit non obedire. Secundo modo accipitur negative, ut significat meram negationem actus obedientiae, quae negatio potest dici de eo, quod est, et de eo, quod non est, et potest absque ullo peccato competere alicui, etiam non existente praecepto:8 sicut si Petrus, verbi gratia, non audiat rem sacram feria secunda, vel tertia, quando nullum est praeceptum audiendi missam, verissime asseritur, quod Petrus tunc non obediuit praecepto audiendi missam, si non obedire accipiatur mere negative, quia vere ita est, quod non fecit actum obedientiae audiendi missam, quia nec erat praeceptum, nec missam audivit. Et hoc modo Christus Dominus potuit non obedire negative, quia potuit non habere praeceptum moriendi; sicut haec negativa de facto est vera: Christus non obediuit usque ad mortem decollationis; nec obediuit, sustinendo mortem decimo quinto aetatis suae anno; quia revera non habuit praeceptum sustinendi mortem decollationis: et in hoc sensu Christus habuit facultatem ad obediendum, et non obediendum. Et haec facultas ad opposita contradictorie sufficit, ut libere obedierit: iam enim supra diximus, quod posse peccare, seu inobedire non pertinet ad rationem formalem libertatis, sed ad eius imperfectionem, secundum quod in creatura defectibili invenitur. Si dicatur: nam supposito praecepto non potuit non obedire, etiam negative: ergo etiam supposito decreto, et praecepto, non habebat indifferentem facultatem ad obediendum, et non obediendum, etiam negative, et ita non obediuit libere.9 Respondetur, quod instante praecepto, et praesupposito praecepto non poterat in sensu composito non obedire negative, quia etiam ex consequenti inobediret contrarie: unde sicut tunc non potuit inobedire contrarie, ita etiam non potuit in sensu composito non obedire negative: ex hoc tamen non sequitur, quod non obedierit libere: nam ad libertatem sufficit, quod possit obedire, et non obedire negative, absolute loquendo.10
XIV. Daemones obstinati sunt in malo, et nihilominus libere peccant.— Ad quartum respondetur, quod quamvis Angelus malus sit obstinatus in peccato; tamen obstinatus est per operationem perfecte liberam, qua se ad talem electionem determinauit cum summa cognitione indifferentiae mediorum ad finem, et omnium circumstantiarum. Quia tamen liberum eius arbitrium, postquam semel perfecta libertate se determinauit ad aliquid, est ex natura sua inflexibile; ideo non potest resipiscere a malo, quod semel ex plena libertate elegit: hoc tamen non minuit eius libertatem; quin potius est signum maioris libertatis: homo enim, quia natura sua est rationalis, id, quod semel elegit, dum est in via, potest postea refutare; quoniam post primam electionem possunt se illi offerre novae rationes, et cognitio nova aliquarum circumstantiarum, propter quas poterat respuere illud bonum, quod semel elegit. Similiter etiam habemus exemplum huius in Deo, qui postquam libere se determinauit ad faciendum aliquid, est incompossibile, quod mutet consilium, aut eligat oppositum, propter immutabilitatem divinae voluntatis, et infinitatem scientiae ipsius, quae unico simplicissimo actu omnia cognoscit: et tamen libere producit ad extra id, quod voluit, de quo vide etiam S. Thom. 1. p. q. 19. ar. 3. et ar. 7. ad 4. Proportionabiliter dicimus de Angelis, quod, antequam adhaereant, possunt adhaerere huic obiecto, et opposito; sed postquam perfecta libertate adhaeserunt alicui obiecto, iam immobiliter adhaerent illi, ut dicit S. Thom. 1. p. q. 64. art. 1. et tamen, absolute loquendo, libere adhaerent eidem obiecto: nam a principio exit actus a potentia non ex necessitate, sed secundum modum libertatis. Alia argumenta, quae contra quintam conclusionem possent obiici, adducta sunt iam a nobis, et soluta disput. 18. 22. et 23.
XV. Dvbivm appendix se offert in praesenti, quod superius obiter tetigimus: Utrum voluntas pro eo instanti, quo elicit aliquem actum, sit vere libera, comparatione eiusdem actus, vel ad eliciendum actum contrarium, si velit.
Prima sententia est asserentium, voluntatem in instanti, quo elicit volitionem non esse liberam ad illam non eliciendam, vel ad eliciendum actum contrarium: et similiter pro instanti, quo elicit nolitionem alicuius obiecti, liberam non esse ad volendum idem obiectum: adduntque solum ante illud instans esse in ea libertatem; ut volitionem illius obiecti, aut nolitionem, prout sibi placuerit, eliciat. Ita sentiunt Occham in primo sententiarum, dist. 38. quaestione 1. Gabr. eadem distinctione, et quaestione, et alii nonnulli ex nominalibus. Probatur haec sententia: nam voluntas in instanti, quo vult aliquod obiectum, non potest illud non velle; quia non potest simul velle, et nolle idem obiectum: ergo pro eodem instanti non est in ea libertas ad nolendum idem obiectum.11 Probatur consequentia: nam, ut supra dictum est, libertas est facultas voluntatis, et rationis ad opposita: ergo, si pro instanti, quo vult aliquod obiectum, non est in ea facultas ad nolendum idem obiectum: sequitur, quod pro eodem instanti non sit in ea libertas ad volendum, et nolendum idem obiectum.
Secundo probatur: quia, ut li. 1. Periher. cap. 6. docet Aristoteles12: Omne, quod est, dum est, necesse est esse: ergo pro instanti, quo volitio alicuius obiecti est in rerum natura, non potest non esse, ac per consequens non est in voluntate facultas, vel libertas, ut eadem volitio non sit, vel, ut sit nolitio opposita eiusdem obiecti.
Tertio. Ad actionem praeteritam non est potentia, et consequenter neque libertas, ut non sit; quia iam habet esse extra suas causas: ergo neque ad operationem praesentem est libertas, ut non sit: nam etiam habet esse extra suas causas.
XVI. Secunda sententia est aliorum, qui reiecta Occham sententia, affirmant ex una parte, voluntatem in instanti, quo volitionem alicuius obiecti elicit, revera esse liberam comparatione eiusdem volitionis; sed ex alia, ut huiusmodi libertatem defendant, recurrunt ad prioritatem naturae, in qua voluntas intelligitur indifferens ad utramque partem, priusquam se determinet ad alteram. Dicunt enim, voluntatem ad quodcumque temporis punctum deveniat, prioritate naturae antecedere suum actum, ut quaevis alia causa suum effectum praecedit: prius etenim natura est, voluntatem esse in quocumque temporis puncto, quam in eodem ab ea actus emanent. Haec autem naturae prioritas verum fundamentum in re habet. Cum ergo voluntas suapte natura sit causa libera, hoc est, in cuius potestate est velle, aut nolle, aut continere omnino actum, et nihil velle, utique in quocumque temporis puncto existat, in eo priori eiusdem puncti, in quo cum fundamento in re concipitur, ut naturae ordine antecedens suum actum, in facultate ipsius est, vel nihil omnino agere, vel volitionem, aut nolitionem elicere, pro ut maluerit. Et hac ratione defendunt, operationem praesentem libere13 elici a voluntate. Fatentur tamen, hoc ipso, quod voluntas posterius natura libere se determinat ad unam partem contradictionis, iam non posse ad alteram se determinare, vel illi subiacere.
XVII. Haec tamen sententia parum, aut nihil differre videtur a sententia Occham, nec satis explicat rationem, propter quam voluntas vere sit libera, comparatione operationis praesentis: nam iuxta illam voluntas solum esset libera pro priori naturae, in quo consideratur, antequam volitionem, aut nolitionem eliciat, non autem pro instanti temporis, in quo eam elicit; ac per consequens operatio praesens solum esset libera in sua causa, non autem formaliter in seipsa, quod esset reincidere in sententiam Occham, quam impugnant.
Praeterea: nam instans naturae, non est instans, in quo, sed a quo: ergo, si voluntas non est libera ad utramque partem contradictionis, vel contrarietatis in instanti temporis, quo se determinat ad alteram partem, sed solum pro priori naturae, in quo consideratur, antequam se determinet; sequitur, quod pro nullo instanti temporis voluntas eliciat libere suam volitionem, aut nolitionem.
Nec satisfacit, si respondeatur, voluntatem posse operationem praesentem continuare, et ab ea desistere, et propterea esse liberam: nam praeterquam quod auctores primae sententiae, id non negant, sed expresse affirmant; per hoc solum salvaretur libertas in voluntate, comparatione prosequutionis actus, quae pertinet ad tempus futurum: non autem comparatione operationis praesentis, prout fit in hoc instanti praesenti.
XVIII. Voluntas, est libera etiam in ipso instanti quo operatur.— Dicendum est ergo, iuxta ea, quae in disputatione praecedenti praemisimus, voluntatem nostram vere esse liberam, comparatione volitionis, aut nolitionis, quam elicit quolibet momento, vel instanti temporis; esseque vere liberam non solum ea ratione, quia prius natura, quam se determinaret ad alteram partem, poterat seipsam non determinare ad eamdem partem, sed ad oppositam: nec solum esse liberam, quia potest continuare, vel desistere ab operatione, quam producit in instanti praesentis temporis: sed etiam quia in instanti temporis, quo elicit suam operationem, veram retinet potestatem, et facultatem, qua possit eam non elicere, si velit, aut etiam elicere operationem contrariam.
Probatur haec sententia auctoritate S. Ans. lib. de concord. praescientiae, et praed. cap. 1. ubi constituit differentiam inter praeteritum ex una parte, et praesens, et futurum ex alia: nam in re praeterita non solum non manet iam potentia, seu libertas, ut praeteritum simul non sit praeteritum, verum etiam iam fieri nequit, ut res illa, quae praeterita est, non sit praeterita. At vero circa praesens, et futurum aliter se habet potentia, et libertas: nam licet non sit ulla potentia, qua fieri possit, ut simul praesens non sit praesens, aut futurum non sit futurum, est tamen potentia, ut res, quae est praesens, non sit praesens, et quae futura est, non sit futura: ergo secundum Anselmum operatio praesens, elicita a voluntate, ita subditur eius potestati, et libertati, sicut operatio futura: sed comparatione operationis futurae, voluntas veram habet potestatem, et libertatem, qua potest eam elicere, vel non elicere, aut etiam elicere operationem contrariam: ergo eamdem potestatem, et libertatem habet comparatione operationis praesentis. Respondent, restringendo auctoritatem Anselmi ad praesens, quatenus habet aliquid commune cum futuro, videlicet posse adhuc continuari, et permanere, vel desinere esse.14 Dicunt enim, quod praesens ex parte convenit cum praeterito, ex parte vero cum futuro. Habet enim actu esse extra causas, qua ratione cum praeterito convenit, et ex hac parte iam nulli subditur potestati, ut non sit extra illas: tamdiu enim aliquem effectum dicimus manere in potestate alicuius, ut sit, et non sit, quamdiu non est extra causas, sed adhuc indifferens est: ergo res, quae praesens est, non potest iam non esse praesens, et hoc (inquiunt) non negaret Anselmus. Sed praeter hoc habet praesens aliquid commune cum futuro, quod nulla ratione convenit rei iam praeteritae, nimirum posse adhuc continuari, et permanere, vel desinere: et ex hac parte dixit Anselmus, rem praesentem ita subdi nostrae libertati, sicut futuram. At vero futurum, cum nihil habeat extra causas, adhuc dum est futurum, omnino libere in nostra potestate manet. XIX. Haec tamen explicatio non videtur ad mentem Anselmi: nam iuxta illam, operatio praesens solum subiaceret potestati, et libertati voluntatis secundum id, quod habet de futuro, nempe secundum continuationem, vel desitionem, quae revera non competit operationi secundum instans primum, in quo incipit esse, sed secundum tempus futurum, ac per consequens differentia S. Anselmi inter operationem praesentem, et praeteritam esset nulla, nec debuisset eam assignare inter praeteritum ex una parte, et futurum ex altera; etenim iuxta explicationem datam res praesens secundum totum id, quod habet pro instanti temporis praesentis convenit cum praeterito, quantum ad hoc, quod non subditur potestati voluntatis, ut non sit.15 Confirmatur hoc, et aperitur magis vis huius argumenti: nam operatio praesens elicita a voluntate, considerata secundum totum id, quod habet pro instanti temporis praesentis, est magis perfecte libera, quam operatio futura. Praesens enim operatio est libera in actu secundo; futura autem, ut futura, solum est libera in actu primo, sive in potentia: id autem, quod est actu tale, magis perfectum est, quam illud, quod solum est tale in potentia: sed operatio futura, dum est futura, ut fatentur auctores solutionis, quam impugnamus, omnino in libera nostra potestate, et libertate manet, iuxta sententiam Anselmi: ergo multo perfectius manet in nostra potestate, et libertate operatio voluntatis praesens secundum totum id, quod habet pro instanti praesenti.
Denique contra auctores secundae sententiae urget argumentum superius insinuatum ex Concil. Tridentino, quod meo iudicio videtur efficacissimum; loquens enim de homine, actu consentiente, et cooperante Deo excitanti, et vocanti, definit, quod potest dissentire, si velit, et ex hoc probat, quod libere consentit: ergo secundum definitionem sacri Concilii non solum in priori naturae, in quo voluntas consideratur, antequam eliciat consensum, sed etiam in eodem instanti temporis, quo consentit, revera potest dissentire, si velit: ergo pro eodem instanti libere consentit. Praeterea: nam, si voluntas, absolute loquendo, in instanti temporis, quo consentit, non potest dissentire, si velit; sequitur, quod simpliciter loquendo, necessario consentiat, et non libere; illud enim dicitur necessarium, quod absolute aliter esse non potest.
Si dicatur, ex suppositione, quod voluntas consentit, necessarium esse in sensu composito, quod consentiat, cum impossibile sit, voluntatem comparatione eiusdem obiecti simul consentire, et non consentire, seu dissentire; contra hoc est, quia necessitas ex suppositione, sive in sensu composito, non est absolute dicenda necessitas, sed secundum quid, ut disp. 25. ostensum est, et consequenter actus, qui solum dicitur necessarius ex suppositione, compatitur secum veram, et realem potentiam, quae possit illum actum non producere, sed elicere oppositum, si velit.
XX. PER haec autem remanet solutum primum argumentum ex factis a principio; dicimus enim, quod, licet in homine in instanti, quo elicit consensum, non sit libertas, seu libera facultas ad eliciendum dissensum simul cum consensu; est tamen pro eodem instanti in eo libera potestas, et facultas ad eliciendum, circa idem obiectum, dissensum, et consensum divisive. Nam, ut supra dictum est, in libero arbitrio est facultas ad opposita; non tamen est facultas ad opposita simul habenda, vel elicienda: neque huiusmodi facultas requiritur ad libertatem; alias implicaret contradictionem, aliquem actum esse liberum non solum in exercitio, sed etiam in ipsa facultate potentiae.
Ad secundum respondetur cum S. Tho. 1. p. q. 14. art. 13. illam propositionem Aristotelis: Omne, quod est, dum est, necesse est esse; intelligendam esse, non de necessitate rei existentis in se absolute consideratae, sed prout supponit rem existere, ut si dicatur: Res existens est existens; sed haec necessitas non tollit libertatem, aut contingentiam rei, absolute, et in seipsa considerata.
Ad tertium respondetur, quod ad actionem praeteritam nulla est potentia, nec libertas, quia illud esse rei praeteritae extra causas iam totaliter desiit; et quia a privatione ad habitum non est regressus per naturam; ideo liberum arbitrium nullam habet libertatem, aut facultatem, qua possit efficere, ut volitio praeterita non fuerit in rerum natura. Ceterum esse extra causas, quod competit operationi voluntatis pro quolibet instanti praesenti, revera est in fieri, et procedit efficienter ab ipsa voluntate secundum modum libertatis. Cum ergo potentia libera ex sua intrinseca ratione hoc habeat, quod ita eliciat consensum, ut revera possit illum non elicere, sed contrarium dissensum, si velit, ut ex Concilio Tridentino constat; ideo in voluntate pro eodem instanti, quo elicit consensum, est vera libertas, et facultas, qua possit illum non elicere, sed contrarium dissensum, si velit; quamvis, stante consensu, numquam de facto eliciet pro eodem instanti contrarium dissensum, sicut supra dictum est de auxilio efficaci ad consensum, quod, qui illud recipit, infallibiliter consentit, et potest revera dissentire, si velit; sed de facto non dissentiet.
Secundo respondetur, solum concludere argumentum, non esse in libero arbitrio libertatem, aut facultatem ad faciendum, quod eius operatio praesens simul sit, et non sit: nam id est omnino infactibile etiam a Deo; non tamen probat, quod in instanti temporis, in quo liberum arbitrium consentit, non possit absolute loquendo, sive in sensu diviso, dissentire, si velit.
Disputatio CXVII: Utrum Liberum Arbitrium creatum vere, et proprie habeat dominium sui actus, et quale sit huiusmodi dominium.
Utrum Liberum Arbitrium creatum vere, et proprie habeat dominium sui actus, et quale sit huiusmodi dominium.
I. POTEST haec difficultas sub aliis terminis tractari: Utrum videlicet consensus liberi arbitrii, praesertim respectu actuum supernaturalium, sit primo, et immediate in eius potestate; an in potestate Dei.
Circa quam illi auctores, qui existimant, determinationem actualem voluntatis, supposita gratia excitante, primo inchoandam esse ab eadem voluntate creata, pro sua innata libertate, ut iura libertatis eius illaesa conserventur; docent consequenter, liberum arbitrium ita habere dominium sui actus, ut determinatio talis actus, etiam quando est supernaturalis, sit primo, et immediate in eius potestate; nec posse aliter libertatem illius, quantum ad usum actualem, imo nec quantum ad ipsam potentiam liberam, defendi. Probari potest haec sententia.
Primo ex S. Aug. lib. 1. de libero arbit. cap. 12. dicente: Vides igitur iam, ut existimo, in voluntate nostra esse constitutum, ut hoc vel fruamur, vel careamus tanto, et tam vero bono; quid enim tam in voluntate, quam ipsa voluntas sita est? Et lib. 1. cap. 14. ait: Quid, inquam, quisque sectandum, et amplectendum eligat, in voluntate esse positum consistit: Et libro 2. capite 18. Homo ipse, inquantum homo est, aliquod bonum est, quia recte vivere, cum vult, potest. Et lib. 3. de libero arbitrio, cap. 3. Non enim possum aliud sentire, esse in potestate nostra, nisi quod, cum volumus, facimus. Quapropter nihil tam in nostra potestate, quam ipsa voluntas est; etenim prorsus nullo intervallo, mox, ut volumus praesto est. Et cap. 17. Quis, inquit, peccat in eo, quod nullo modo caveri potest? peccatur autem: caveri igitur potest. Quibus verbis aperte docet Augustinus, velle, et nolle esse immediate in potestate voluntatis, ac liberum arbitrium vere, et proprie habere dominium immediatum sui actus, alias non esset liberum, neque illi imputaretur ad culpam, cum peccat; nec esset dignum praemio, cum pie operatur.
II. Secundo arguitur auctoritate S. Thom. in secundo sententiarum, distinct. 25. q. 1. artic. 1. in corpore, ubi ait, quod iudicium de actione propria, est solum in habentibus intellectum, quasi in potestate eorum constitutum sit eligere hanc actionem, vel illam; unde et dominium sui actus habere dicuntur, et propter hoc, in solis intellectum habentibus, liberum arbitrium invenitur; non autem in illis, quorum actiones non determinantur ab ipsis agentibus, sed ab aliquibus aliis causis prioribus. Et in solutione ad 1. sic loquitur: In Deo salvatur liberum arbitrium, quantum ad hoc, quod determinatio sui actus, non est sibi ab alio, sed a seipso: unde ipse verissime sui operis Dominus est, et propter hoc etiam in littera dicitur, quod liberum arbitrium aliter in Deo, quam in aliis invenitur. Et in solutione ad 2. subdit: Hoc ad libertatem arbitrii pertinet, ut actionem aliquam facere, vel non facere possit; et hoc Deo convenit: bona enim, quae facit, potest non facere. Et in solutione ad tertium, loquens de libero hominis arbitrio, inquit: Determinatio actionis, et finis in potestate liberi arbitrii constituitur: unde remanet sibi dominium sui actus, licet non ita, sicut primo agenti. Quibus verbis aperte docet, ad libertatem arbitrii, sive in Deo, sive in hominibus necessario requiri, quod habeat dominium sui actus, et potestatem, ad illum producendum, vel non producendum.
Confirmatur: nam ex eo S. Thom. in solutione ad 1. iam citata, probat, in Deo esse liberum arbitrium, quia verissime est Dominus sui operis: et ex eo concludit, quod sit Dominus sui operis, quia determinatio sui actus non est sibi ab alio, sed a seipso: ergo, secundum S. Thomam, ut aliquis habeat liberum arbitrium, necessario requiritur, quod habeat dominium sui actus; et similiter, ut habeat dominium sui actus, erit necessarium, quod determinatio eiusdem actus non insit ei ab alio, sed a seipso; alias illa causalis S. Thomae esset falsa, videlicet: Quia determinatio sui actus non est sibi ab alio, sed a seipso, ideo Deus sui operis Dominus est.
III. Tertio arguitur ex definitione liberi arbitrii recepta communiter a Theologis: est enim liberum arbitrium, quod, positis omnibus requisitis ad operandum; potest operari, et non operari: ergo ad libertatem arbitrii necessario requiritur, quod habeat immediate potestatem proximam, et expeditam super utrumque actum, scilicet super velle, et nolle: hoc autem est habere absolutum dominium super ipsum velle, et nolle: ergo.
Quarto. Homo non dicitur proprie habere dominium eius, quod dependet a voluntate alterius: ergo similiter non dicetur homo habere liberum arbitrium, respectu actus, qui non est immediate in eius potestate, sed in potestate Dei: ergo, ut vera libertas in homine defendatur, necessarium est dicere, consensum, aut dissensum esse immediate sub dominio, et potestate eiusdem arbitrii.
Confirmatur. Si voluntas hominis non habet dominium, aut potestatem, operandi, nisi, quod Deus vult, eam operari: ergo libertas solum erit in Deo, qui, pro ut vult, movet voluntatem creatam ad istum actum, vel illum; non autem in voluntate ipsa creata: siquidem ipsa non potest, pro ut libuerit, se determinare ad operandum, sed pro ut placet Deo.
Quinto. Si non est sub dominio, et potestate nostra arbitrium nostrum, sequitur non esse corripiendos homines, qui non bene operantur; nec laudandos, qui pie vivunt: sed totam laudem esse Deo tribuendam; quia sua potestate homines ad bene operandum induxit, et eadem ratione esset Deo imputandum, quod homines peccent, aut in peccatis persistant, si quidem non eis tribuit, ut converterentur ad Deum.
IIII. Liberum arbitrium creatum habet dominium sui actus, sed non primum.— Secunda sententia affirmat, liberum arbitrium creatum habere quidem dominium sui actus, non tamen primum, et absolutum dominium: nam primum, et absolutum dominium omnino independens ab alio, residet apud solum Deum, qui est universalis omnium Dominus. Et quoniam haec sententia vera est, et ad mentem sancti Augustini, et sancti Thomae; pro eius explicatione notandum, quod, ut docet sanctus Thomas:1 Liberum arbitrium est causa sui motus; quia homo per liberum arbitrium seipsum movet ad agendum; non tamen hoc est de necessitate libertatis, quod sit prima causa sui id, quod liberum est, sicut neque ad hoc, quod aliquid sit causa alterius, requiritur, quod sit prima causa eius. Unde motus voluntarius etsi habeat principium proximum intrinsecum; quia tamen hoc principium est movens motum ab alio, ideo principium primum eiusdem motus voluntarii est ad extra; sicut et primum principium motus naturalis est ad extra, quod scilicet movet naturam:2 et ideo bene cohaerent haec duo, quod scilicet liberum arbitrium creatum moveat se, et praemoveatur ab alio: quod determinet se, tamquam proxima causa sui motus, et praedeterminetur a Deo, ut a prima causa: eo quod liberum arbitrium creatum non est simpliciter primum se movens, aut primum se determinans. Proportionabiliter in praesenti dicendum est, optime cohaerere haec duo inter se, quod scilicet liberum arbitrium creatum habeat dominium sui actus, et quod deliberet de illo, et tamen non habeat primum, et absolutum dominium illius, nec sit simpliciter primum deliberans de tali actu, aut primum determinans illum; sed necessario omnis deliberatio, et dominium creatae voluntatis, reducendum est in Deum, tamquam in primum deliberans, et primum dominum simpliciter. Et ratio huius est, quoniam dominium creatum non excludit, sed potius praesupponit dominium increatum, et ab eo dependet, sicut causalitas creata cuiuscumque causae particularis non excludit, sed potius praesupponit causalitatem Dei, et in illum, tamquam in priorem causam per se efficientem3 reducitur.
V. PRima ergo conclusio sit. Liberum hominis arbitrium habet dominium sui actus; ut causa eius proxima. In hac conclusione conveniunt auctores utriusque sententiae; et eam probant efficaciter argumenta facta a principio.
Lib. arbit. creatum in usum dominii sui actus dependet a Deo, tamquam a primo praedeliberante.— Secunda conclusio. Liberum arbitrium creatum in actuali usu dominii, et facultatis, quam super suos actus habet, dependet a Deo, tamquam a Domino absoluto praedeliberante, et praedeterminante ante praescientiam futurae cooperationis, quid in particulari sit acturum ipsum arbitrium creatum. Itaque deliberatio, et determinatio arbitrii creati ad alteram partem, cadit sub praedeliberatione, et praedeterminatione divina, et ab ea dependet in genere causae efficientis, quod liberum arbitrium creatum deliberet, et velit, quod bonum est. Tenent hanc conclusionem omnes Theologi, qui sentiunt, Deum sua motione, aut gratia efficaci, non solum moraliter, sed etiam efficienter, seu physice facere, ut faciamus, et operari, ut operemur. Et probatur omnibus rationibus, quibus supra ostensum est, Deum suo decreto, et motione efficaci physice praedeterminare omnes causas secundas, etiam liberas, ad operandum, salva earum libertate, et natura.4
Secundo probatur: nam, ut disputatione 28. ostensum est, omnes actus liberi in individuo, et secundum omnes bonas circumstantias, subiacent providentiae divinae: ergo antequam voluntas creata deliberet de aliquo actu, aut utatur suo dominio, et potestate producendi talem actum, praesupponitur, quod Deus prius praeordinaverit, quod ipsum arbitrium creatum deliberet de tali actu, et utatur sua facultate ad eumdem actum producendum: alias liberum arbitrium creatum esset simpliciter primum liberum, et primum deliberans circa talem actionem, cuius contrarium probat sanctus Thomas prima secundae, quaestione nona, articulo quarto.
VI. Respondent ad hoc argumentum, quod homo non est simpliciter primum deliberans, nec primus dominus sui actus, sed proximum: quia etsi deliberare possit de suo actu absque Deo efficiente, ut homo deliberet; non tamen potest deliberare absque Deo conservante liberum arbitrium, et pariter cum illo in eumdem actum influente. Sed haec solutio disput. 18. num. 14. et disput. 24. num. 17. impugnata est.
Dominium sui actus non est primo in potestate arbitrii creati, sed in potestate Dei.— Tertia conclusio. Dominium sui actus non est primo in potestate arbitrii creati, sed in potestate, et dominio Dei, praesertim respectu actuum supernaturalium. Volumus dicere, quod omne dominium, et actualis usus dominii, quod voluntas creata, ut causa proxima, habet, aut exercet super actus liberos, quos elicit, procedit a Deo, ut a potissima, et prima causa efficiente, et in illum tandem, tamquam in primum auctorem, et primum Dominum absolutum debet reduci: et loquimur de omnibus actibus, qui in individuo non sunt peccata. Hanc conclusionem esse de mente sancti Augustini, et sancti Thomae sic ostendo.
Primo: nam S. Augustinus lib. 1. retract, cap. 9. explicans illud: Velle adiacet mihi, perficere autem non invenio, ait, quod homo non habet in potestate, ut bonus sit. Et lib. 2. cap. 1. subdit: Quamvis sit in cuiusque potestate, quid velit, non est tamen in cuiusquam potestate, quid possit. Quod ideo dictum est, quia non dicimus esse in potestate nostra, nisi quod, cum volumus, fit, ubi prius, et maxime est ipsum velle. Sine ullo quippe intervallo temporis, praesto est voluntas ipsa, cum volumus, sed hanc quoque ad bene vivendum desuper accipimus potestatem, cum praeparatur voluntas a domino. Et lib. de praedest. Sanctorum, cap. 10. explicans illud: Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini:5 Hoc, inquit, non de nostrae voluntatis potestate, sed de sua praedestinatione promisit. Promisit enim, quod ipse facturus fuerat, non quod homines: quia etsi faciunt homines bona, quae pertinent ad colendum Deum, ipse facit, ut illi faciant, quae praecepit: non illi faciunt, ut ipse faciat, quod promisit: alioquin, ut Dei promissa compleantur, non in Dei, sed in hominum est potestate; et quod a Domino promissum est, ab ipsis redditur Abrahae. Quibus verbis aperte docet, potestatem, quam habet liberum arbitrium super pias operationes, esse primo in potestate Dei, et ab eo accipere homines potestatem, quam habent ad faciendum ea, quae pertinent ad cultum Dei. Quod etiam clarius docet libro de dono perseverantiae, cap. 8. his verbis: Sicut autem Apostolus ait, quod et in libro superiori memoravi: Non sumus idonei cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est.6 Quem secutus beatus Ambrosius audet, et dicit:7 Non enim in potestate nostra est cor nostrum, et nostrae cogitationes: quod omnis, qui humiliter, et veraciter pius est, esse verissimum sentit. Et paulo inferius, explicans illud Psalm. 118. Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam, subdit: Non enim in potestate nostra est cor nostrum, et cogitationes nostrae, quae improviso effusae mentem, animumque confundunt, atque alio trahunt, quam tu proposueris: ad saecularia revocant, mundana inserunt, voluptuaria ingerunt, illecebrosa intexunt, ipsoque in tempore, quo eleuare mentem paramus, inserti inanibus cogitationibus, ad terrena plerumque deiicimur. Non itaque in hominum, sed in Dei est potestate, ut habeant homines potestatem filii Dei fieri. Ab ipso quippe accipiunt eam, qui dat cordi humano cogitationes pias, per quas habeat fidem, quae operetur per dilectionem:8 ad quod bonum sumendum, et tenendum, et in eo perseveranter usque in finem proficiendum, non sumus idonei cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est, in cuius est potestate cor nostrum, et cogitationes nostrae. Ex cap. 13. bis repetit praeallegatum dictum Ambrosii: Non enim est in potestate nostra cor nostrum, et cogitationes nostrae. Et cap. 19. obiectioni eorum respondet, qui ex eo, quod non est in potestate cor nostrum, et cogitationes nostrae, male inferebant, non esse hortandos homines, ut bene operentur; aut corripiendos, si peccaverint. Et lib. de gratia, et libero arbitrio, cap. 20. concludit sic: Scriptura divina, si diligenter inspiciatur, ostendit, non solum bonas hominum voluntates, quas ipse facit ex malis, et a se factas bonas in actus bonos, et in aeternam dirigit vitam; verum etiam illas, quae conservant saeculi creaturam, ita esse in Dei potestate, ut eas, quo voluerit, quando voluerit, faciat inclinari, vel ad beneficia quibusdam praestanda, vel ad poenas quibusdam ingerendas, sicut ipse iudicat, occultissimo quidem iudicio, sed sine dubitatione iustissimo. Et lib. de corrept. et grat. c. 14. inquit: sic velle, vel nolle in volentis, aut nolentis est potestate, ut divinam voluntatem non impediat, nec superet potestatem. De his enim, qui faciunt, quae non vult; facit ipse, quae vult. Et paulo inferius: Si ergo cum voluerit reges in terra Deus constituere, magis habet in potestate voluntates hominum, quam ipsi suas; quis alius facit, ut salubris sit correptio, et fiat in correpti corde correctio, ut caelesti constituatur in regno? Idem docet aliis in locis in solutione ad primum, et quintum argumentum adducendis.
VII. Eamdem sententiam tenet S. Thom. 3. cont. Gent. c. 149. ubi explicans illud Apostoli: Non est volentis, neque currentis, sed Dei miserentis,9 inquit: Non ergo per huiusmodi verba excluditur liberum voluntatis arbitrium, sicut quidam male intellexerunt, quasi homo non sit dominus suorum actuum interiorum, et exteriorum, sed ostenditur Deo esse subiectum. Et cap. 160. explicans illud, quod in capite praecedenti dixerat, nempe esse in potestate liberi arbitrii impedire divinae gratiae receptionem, vel non impedire, subdit: Quod autem dictum est, in potestate liberi arbitrii esse ne impedimentum gratiae praestet, competit his, in quibus naturalis potentia integra fuerit. Si autem per inordinationem praecedentem declinauerit ad malum, non erit omnino in potestate eius nullum impedimentum gratiae praestare. Etsi enim ad aliquod momentum ab aliquo peccati actu particulari possit, abstinere propria potestate; si tamen diu sibi relinquitur, in peccatum cadet, per quod gratiae impedimentum praestatur. Et 2. 2. q. 2. ar. 5. ad 1. ait: quod si in potestate hominis esse dicatur aliquid, excluso auxilio gratiae; sic ad multa tenetur homo, ad quae non potest sine gratia praeparante; sicut ad diligendum Deum, et proximum, et similiter ad credendum articulos fidei. Sed tamen hoc potest cum auxilio gratiae. Ex quibus locis evidenter constat, secundum sententiam S. Thom. liberum hominis arbitrium non a seipso, sed a Deo habere potestatem, et dominium sui actus, tamquam a prima causa efficiente, et movente, et ab eo pendere non solum quantum ad ipsam facultatem potentiae, et habituale dominium, sed etiam quantum ad usum eius actualem. Idem docet in omnibus locis supra adductis, et infra adducendis, in quibus asserit liberum arbitrium creatum, quantumvis ponatur perfectum, nihil posse operari, nisi moveatur a Deo. Sed praesertim 1. 2. q. 109. ar. 2. ad 1. explicans, qualiter homo habeat dominium sui actus, ait: Mens hominis etiam sani, non ita habet dominium sui actus, quin indigeat moveri a Deo, et multo magis liberum arbitrium hominis infirmi post peccatum, per quod impeditur a bono per corruptionem naturae. Quibus verbis satis aperte docet, liberum arbitrium creatum non habere primum, et absolutum dominium sui actus, sed in actuali usu eiusdem dominii pendere ex motione Dei, qui est primus, et absolutus omnium dominus, iuxta illud Esther 13. Dominus omnium es, nec est, qui resistat maiestati tuae. Et primo contra Gentes c. 68. post quintam rationem idipsum confirmat his verbis: Dominium autem, quod habet voluntas supra suos actus, per quod in eius est potestate velle, vel non velle, excludit determinationem virtutis ad unum, et violentiam causae exterius agentis, non autem excludit influentiam superioris causae, a qua est ei esse, et operari: et sic remanet causalitas in causa prima, quae Deus est, respectu motuum voluntatis.
VIII. Secundo probatur ex illo Proverb. 21. Cor regis in manu Domini, idest in potestate Domini, sicut divisiones aquarum, quocumque voluerit, vertet illud. Quibus verbis significatur, dominium cordis, voluntatis, et liberi arbitrii, quod habet potissimus inter principes temporales, subditum esse, et subiectum, quantum ad omnes suos motus, potestati, et dominio liberi arbitrii divini. Item etiam Rom. 9. Non volentis, scilicet velle, nec currentis, scilicet currere, sed miserentis est Dei: quae verba non significant, hominem non habere dominium, et potestatem supra suum velle, et nolle, sed declarant, hominem non habere primum, et absolutum dominium supra suum velle, et nolle; sed Deum solum esse primum, et absolutum nostrarum actionum Dominum, et in potestate illius esse nostrum velle, et nolle, et ab eius nutu, et voluntate pendere. Cui consonat illud Hierem. 10. Scio, Domine, quia non est hominis via eius, nec viri est, ut ambulet, et dirigat gressus suos.
Tertio probatur ratione: nam, ut docet S. Thom. Dominium est facultas utendi re, sed nulla creatura habet potestatem, utendi suo arbitrio a seipsa, sed omnis usus actualis liberi arbitrii, respectu cuiuscumque actus boni est a Deo, ut supra ostensum est: ergo nulla creatura habet primum, et absolutum dominium sui actus, sed tale dominium est solum apud Deum, ac per consequens, in actuali usu huius dominii dependet a Deo, tamquam a priori causa per se efficiente. Ad omnia argumenta facta a principio respondetur, quod tantum probant primam conclusionem: quatenus vero secundam, et tertiam impugnare videntur, singulis est satisfaciendum.
IX. AD primum respondetur, quod sanctus Augustinus expresse docet nostram sententiam, ut patet ex locis pro 3. conclusione adductis. Et ad testimonia in contrarium adducta respondet ipsemet Augustinus lib. 1. retract. capit. 9. ubi refert, eadem testimonia fuisse sibi prius a Pelagio obiecta, contendente illum in sua sententia pertrahere, ut patet ex verbis eiusdem Aug. disp. 22. n. 28. adductis.10 Et cap. 10 eiusdem libri ad obiecta testimonia respondens ait: Quod vero dixi: Illud autem lumen non irrationabilium animalium oculos pascit, sed pura corda eorum, qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum, et temporalium se ad eius praecepta implenda convertunt, quod omnes homines possunt, si velint, non existiment novi haeretici Pelagiani secundum eos esse dictum. Verum est enim omnino, omnes homines hoc posse, si velint; sed praeparatur voluntas a Domino, et tantum augetur munere caritatis, ut possint. Quod hic ideo dictum non est, quoniam praesenti necessarium non erat quaestioni. Et cap. 22. eiusdem libri: Alio loco dixi: Nisi quisque inquam, voluntatem mutaverit, bonum operari non potest, quod in nostra potestate esse positum alio loco Dominus docet, ubi ait: Aut facite arborem bonam, et fructum eius bonum; aut facite arborem malam, et fructum eius malum.11 Quod non est contra gratiam Dei, quam praedicamus. In potestate quippe hominis est mutare in melius voluntatem: sed ea potestas nulla est, nisi a Deo detur, de quo dictum est: Dedit eis potestatem filios Dei fieri.12 Cum enim hoc sit in potestate, quod cum volumus, facimus, nihil tam in potestate, quam ipsa voluntas est, sed praeparatur voluntas a Domino. Eo modo ergo dat potestatem. Sic intelligendum est, et quod dixi postea, in nostra potestate esse, ut vel inseri bonitati Dei, vel excidi eius severitate mereamur; quia in potestate nostra non est, nisi quod nostram sequitur voluntatem. Quae cum fortis, et potens praeparatur a Domino, facile fit opus pietatis, etiam quod difficile, atque impossibile fuit. Sententia ergo S. Aug. est, liberum hominis arbitrium habere potestatem, et dominium sui actus, sed hanc potestatem, et dominium non a seipso habere, sed a Deo, ut a primo, et absoluto Domino, a quo bona cuncta procedunt; sive magna, sive minima sint; aut media; ne quis in seipso, sed in Domino glorietur; sicut Apostolus ait: Quid habes, quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis?13
X. Ad secundum respondetur similiter, quod S. Thom. fatetur quidem, hominem per voluntatem, et rationem habere dominium sui actus: non tamen primum dominium, et absolutum, ut ex supra dictis constat et praesertim in 2. sent. qui est primus locus adductus pro opposita sententia, id expresse insinuavit, cum dixit: Homini remanet dominium sui actus, licet non ita sicut primo agenti; quasi diceret, hominem non habere primum, et absolutum dominium sui actus; sed hoc dominium residere tantum apud Deum. Et ad id, quod obiicitur ex solutione ad primum, respondetur, quod S. Thom. ex eo, quod determinatio sui actus non est sibi ab alio, sed a seipso, recte infert, quod Deus verissime sui operis Dominus est; non tamen requiritur necessario; ut homo sit dominus sui actus, quod determinatio eiusdem actus non insit sibi ab alio, scilicet a Deo; sed sufficit, quod ipse homo per liberum arbitrium sit causa proxima determinationis sui actus. Nec inconvenit, quod haec determinatio sit primo in potestate Dei, ut supra ostensum est. Et per haec patet ad alia loca S. Thom. in primo argumento inducta.
Ad libertatem actus, quid sit necessarium.— Secundo respondetur, quod, ut aliquis sit verissime, seu perfectissime dominus sui actus: necessario requiritur, quod eius determinatio non sit ab alio, sed solum a seipso. Unde solus Deus est perfectissime Dominus sui actus; quia eius dominium est omnino independens ab alio. Unde S. Thom. cum magna advertentia addidit illud adverbium, verissime, non enim dixit, quia determinatio sui actus non est sibi ab alio, sed a seipso, ideo Deus sui operis dominus est; sed adiunxit: Unde ipse verissime sui operis est Dominus; id est perfectissime. Unde explicari potest S. Tho. ita, ut sensus eius sit, ad libertatem arbitrii requiri, quod eius determinatio non sit ita totaliter ab alio, ut excludatur libera cooperatio arbitrii, qua, ut causa proxima, a seipso, hoc est a principio intrinseco, concurrat ad determinationem eiusdem actus. Et per haec respondetur ad confirmationem. Et ad id, quod in eadem confirmatione obiicitur, nam illa causalis S. Thom. esset falsa, videlicet: Quia determinatio sui actus non est sibi ab alio, sed a seipso; ideo Deus sui operis Dominus est; respondetur primo, quod S. Thom. adiunxit illud verbum, ideo verissime, id est perfectissimo modo, sui operis Dominus est. Secundo respondetur, quod etiam si non addidisset illam particulam, adhuc causalis esset vera: nam ad eius veritatem non requiritur, quod quicumque est dominus sui actus, ita sit causa illius, ut talis determinatio sit solum a seipso, et non ab alio. Sicut ista causalis est vera: Quia Petrus est homo, Petrus est animal; non tamen licet ex eadem causali inferre, quod, ut aliquid sit animal, debeat esse homo; potest enim esse animal, etiam si non sit homo.
XI. Potentia expedita ad operandum, dicitur dupliciter.— Ad tertium respondetur, quod potentia potest dupliciter dici proxima, et expedita ad operandum. Primo, quia nihil aliud requiritur ex parte ipsius potentiae, quo in actu primo constituatur ad actualiter operandum, sive ad volendum, et nolendum, et hoc modo liberum arbitrium, positis omnibus requisitis ad operandum potest potentia proxima, et expedita operari, et non operari; velle et nolle. Unde S. Thom. 1. p. q. 83. artic. 2. ad 2. ait, quod facultas nominat quandoque potentiam expeditam ad operandum, et sic ponitur in definitione liberi arbitrii. Secundo modo potest dici facultas, vel potentia proxima, et expedita ad operandum; quia in sua operatione non dependet ab alia priori causa efficienter ei tribuente ipsum cooperari, vel actualiter concurrere; et in hoc sensu nulla causa secunda, quantumvis ponatur perfecta, est secundum se, et seclusa praemotione divina, expedita ad operandum; quia, ut supra dictum est ex S. Thom. nulla causa secunda quantumvis perfecta potest in suum actum prodire, nisi virtute motionis divinae.
XII. Ad quartum respondetur, quod homo non dicitur habere dominium, aut liberum arbitrium, respectu eius, quod nullo modo est in eius potestate, nec ab eius voluntate dependet; actus autem liberi, sive naturales sint, sive supernaturales, sunt in potestate liberi arbitrii creati; non tamen exclusa potestate, quam, ut primus, et absolutus dominus, habet Deus super eosdem actus. Sed quando actus sunt libero arbitrio proportionati, habet homo potestatem super eosdem actus, per facultatem naturalem liberi arbitrii, quam per creationem accepit; quamvis, ut haec potestas exeat in actum, necessario requiratur concursus Dei generalis praevius, ut supra dictum est.14 Si autem sint supernaturales, vel excedentes naturales vires liberi arbitrii, non habet facultatem, seu potestatem ex viribus naturae ad illos actus producendos; sed haec potestas competit ei per adiutorium gratiae; ut S. Thom. dicit 2. 2. q. 2. ar. 5. ad 1. Illud autem, quod per amicos possumus, per nos ipsos posse dicimur, ut 3. Ethicor. c. 3. ait Aristoteles.
Ad confirmationem respondetur, solum concludere, libertatem per essentiam, et independentem ab alia priori causa solum reperiri in Deo, qui est simpliciter primum liberum, a quo subinde, tamquam a priori causa per se efficiente pendet omnis libertas creata, et actualis usus illius.
Praedestinatio, et efficacia gratiae necessitatem exortationum, et praedicationis non tollit.— Ad quintum respondetur, idem argumentum fuisse obiectum olim contra doctrinam S. Augustini, ad quod tamen sanctus Doctor respondet in haec verba:15 Puto Cyprianum, et Ambrosium, quorum tam praeclara testimonia posuimus, debere sufficere et debere ad utrumque id est, ut gratiam Dei gratuitam, sicut credenda, atque praedicanda est, per omnia credentes, per omnia praedicent: et eamdem praedicationem praedicationi, qua hortamur pigros, vel corripimus malos, non opinentur adversam: quia et isti viri, cum sic praedicarent Dei gratiam, ut unus eorum diceret in nullo gloriandum, quando nostrum nihil sit; alter autem, non esse in potestate nostra cor nostrum, et nostras cogitationes, non tamen hortari, et corripere destiterunt, ut fierent praecepta divina. Nec timuerunt, ne diceretur eis: Quid nos hortamini? Quid corripitis, si nihil boni habemus, quod sit nostrum, et si non est in potestate nostra cor nostrum?
Disputatio CXVIII: Utrum Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate Praescientiae, Providentiae, et Praedestinationis divinae, possit naturali ratione demonstrari.
Utrum Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate Praescientiae, Providentiae, et Praedestinationis divinae, possit naturali ratione demonstrari.
I. Concordiae lib. arb. cum gratia difficultas.— HAEC difficultas disputari solet circa diversa fidei mysteria variis in locis summae Theologiae S. Th. nam 1. p. q. 32. ar. 1. quaerit S. Doctor: num Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci. Et 3. p. q. 1. ar. 1. disputant Thomistae: Utrum possibilitas mysterii incarnationis, aut realis eius exequutio possit, saltem a posteriori, solo lumine naturae evidenter cognosci, aut demonstrari. Et 2. 2. q. 1. art. 4. in controversiam vertitur generaliter: Utrum mysteria nostrae fidei sint evidenter possibilia. In praesenti autem ea sunt a nobis de his quaestionibus attingenda, quae ad nostrum propositum videbuntur conducere. Et quamvis omnes Catholici conveniant, esse certum, hominem habere liberum arbitrium; quo tamen lumine id sit certum, et qualiter eiusdem arbitrii libertas cum infallibilitate divinae praescientiae, providentiae, et praedestinationis, atque cum efficacia auxiliorum gratiae cohaereat, non est ita per se notum ut omnes consentiant, posse naturali lumine evidenter demonstrari. Unde sanctus Augustinus, huius quaestionis difficultatem praesentiens:1 Sunt, inquit, quidam, qui sic gratiam Dei defendunt, ut negent hominis liberum arbitrium, aut quando gratia defenditur, negari existiment liberum arbitrium. Et iterum ait:2 Ista quaestio, ubi de arbitrio voluntatis, et Dei gratia disputatur, ita est ad discernendum difficilis; ut quando defenditur liberum arbitrium, negari Dei gratia videatur: quando autem asseritur Dei gratia, liberum arbitrium putetur auferri. Et lib. 2. de pecc. merit. et remiss. cap. 18. Ipsa ratio, inquit, quae de his rebus a talibus, quales nos sumus, iniri potest, quemlibet nostrum quaerentem vehementer angustat, ne sic defendamus gratiam, ut liberum arbitrium auferre videamur; et rursus, ne sic liberum asseramus arbitrium, ut superba impietate ingrati Dei gratiae iudicemur.
II. Hominem habere liberum arb. et fide, et lumine naturali est notum.— Est ergo prima sententia quorundam Catholicorum, qui affirmant, certum esse ex doctrina fidei, hominem esse liberi arbitrii, tamen id non posse naturali ratione convinci. Hanc tamen sententiam non oportet in praesenti ex professo impugnare: nam in 1. p. q. 83. art. 1. et de verit. q. 24. et 1. et 2. et q. 6. de malo art. unico. S. Thom. non solum testimoniis scripturae; sed etiam evidentibus rationibus naturalibus demonstrat, hominem habere liberum arbitrium. Unde in q. 24. citata de verit. ar. 1. ait, quod non solum fides docet, sed etiam ratio evidens ostendit, esse liberum arbitrium in hominibus. Quam sententiam pluribus rationibus demonstrat M. Bañes 1. p. q. 83. ar. 1. dub. 1. conc. 3. Sed potissima est, quam assignat S. Thom. eodem ar. quia lumine naturae constat, hominem esse animal rationale: ergo evidens est, illum agere libero iudicio rationis, quo potest in diversa ferri, immo, et in opposita. Sed omne illud, quod agit ex libero rationis iudicio, potens ferri ad opposita, habet liberum arbitrium, quia ut 1. 2. notavit S. Thom. Philosophi definiunt liberum arbitrium, quod sit liberum de ratione iudicium: ergo.3
III. Concordiam lib. arb. cum gratia demonstrari posse quidam sentiunt.— Secunda sententia est aliorum, qui per oppositum extremum affirmant, non solum esse naturali lumine evidenter notum, hominem arbitrii libertate esse praeditum, sed etiam concordiam eiusdem arbitrii, cum infallibilitate divinae praescientiae, et providentiae, dilucide, et facile per scientiam mediam concordari posse, de quo disp. 120. agendum est. Probatur autem haec sententia.
Primo: quia id, quod est naturale, potest naturali lumine demonstrari, sed hominem habere liberum arbitrium, et actualem usum illius, est veritas naturalis similiter est naturalis praescientia, et providentia, quam Deus habeat de rebus humanis, quae non pertinent ad ordinem gratiae: ergo demonstrari potest solo lumine naturae ratio concordiae eiusdem arbitrii in huiusmodi rebus humanis cum infallibilitate praescientiae, et providentiae divinae: sed non habet maiorem difficultatem concordia liberi arbitrii cum gratiae donis: ergo etiam poterit facile, et dilucide eadem concordia demonstrari.
Secundo arguitur. Haeretici praesertim nostri temporis, cum novas, et inexplicabiles, et cum veritate Catholica repugnantes doctrinas introducere moliti sunt, eas credere iubent, etiam si nec intelligi, aut cum fidei principiis, et rationis lumine accommodari possint. Sic Calvinus cum asseruisset, Deum opera mala ita, ut bona in nobis operari, subdit:4 Si quis hoc mentis suae captu superius esse excipiat, idem de me fateor. Sed quid mirum, si modulum nostrum incomprehensibilis, et immensa Dei maiestas exsuperet? Atqui tantum abest, ut pro carnis ratione explicandum suscipiam sublime istud, reconditumque arcanum, ut quod initio praefatus sum, assidue in memoriam redire velim, desipere, qui plus scire appetunt, quam Deus revelaverit. Quare nos potius docta ignorantia delectet, quam intemperans, et ebria plus, quam Deus permittit, curiositas: ergo non licet viro Catholico talem concordiam liberi arbitrii cum gratiae donis statuere, quae plene intelligi, aut intellectu humano capi non possit; sed sit quasi oculis clausis accipienda, vel sicut mysterium Trinitatis credenda.
Tertio idipsum probari potest. Multa mysteria supernaturalia citra visionem beatificam possunt evidenter cognosci, aut rationibus evidentibus demonstrari: ergo a fortiori demonstrari poterit lumine naturali ratio concordiae liberi arbitrii cum infallibilitate praescientiae, et providentiae divinae. Antecedens probatur: nam habitus fidei potest evidenter cognosci lumine naturae. Angelus enim, dum erat viator, evidenter cognoscebat omnia, quae erant intra ipsum: habitus autem fidei erat intra ipsum Angelum; inhaerebat enim eius intellectui: sed huiusmodi habitus per se inclinat ad assensum mysterii Trinitatis: ergo inclinatio ad huiusmodi assensum potest lumine naturae evidenter cognosci, ac per consequens etiam poterit cognosci evidenter obiectum illius inclinationis, scilicet Trinitas personarum subsistentium in eadem numero natura divina.
Confirmatur primo. Angelus evidenter cognoscebat, se habere assensum huius propositionis: Deus est trinus, et unus, siquidem experiebatur in se talem assensum: ergo evidens erat Angelo, quod ille assensus erat supernaturalis. Patet consequentia: nam inter naturalem, et supernaturalem assensum non datur medium. Sed evidens erat Angelo, quod ille assensus non erat naturalis: nam evidenter cognoscebat omnia naturalia; inter quae tamen non videbat talem assensum, et obiectum illius: ergo evidenter cognoscebat, illum assensum, et obiectum illius esse supernaturale: ergo lumine naturali evidenter cognoscebat verum esse, quod Deus sit trinus, et unus.
Confirmatur secundo. Lumine naturae est evidens, Deum habere intellectum, et voluntatem: ergo est evidens, quod cognoscit, et amat seipsum: ergo est evidens, quod producit Verbum, et amorem eiusdem substantiae, et naturae cum ipso Deo: etenim per actionem intellectus, et voluntatis necessario producitur aliquis terminus manens in agente. Sed evidens est, quod talis terminus non potest in Deo esse accidens, cum lumine naturae sit notum, in Deo nullum dari accidens: ergo est evidens esse substantiam; ac per consequens evidens est, quod in Deo sit una persona producens, et duae productae, una per intellectum, alia per voluntatem: impossibile est enim, quod aliquis producat seipsum: ergo Trinitas personarum est evidenter cognoscibilis per naturam.
IIII. Quarto arguitur. Mysterium Trinitatis est evidenter credibile, ut fatentur communiter Theologi: ergo evidenter possibile: ergo evidenter verum. Prima consequentia probatur: nam quod est evidenter impossibile, est evidenter incredibile: ergo arguendo ex opposito consequentis ad oppositum antecedentis, quod est evidenter credibile, erit evidenter possibile. Secunda vero consequentia est nota: nam, ut docet Aristoteles, in aeternis idem est esse, et posse.5
V. Concordia liberi arb. cum efficacia divinae gratiae solo lumine naturae evidenter cognosci non potest.— Tertia sententia fatetur, arbitrii nostri libertatem posse quidem solo lumine naturae evidenter cognosci, et demonstrari: qualiter autem actualis usus illius stet simul cum infallibilitate praescientiae, providentiae, et praedestinationis divinae, atque cum efficacia auxiliorum divinae gratiae, non posse perfecte solo lumine naturae cognosci, aut comprehendi: et ideo rationem huius concordiae credendam esse, et captivandum intellectum in obsequium fidei. In hanc sententiam propendit Caietanus 1. p. q. 22. artic. 4. §. ad hanc dubitationem; ubi praesentem difficultatem resolvens, postquam retulit sententiam asserentium, quod idem actus contingens futurus evitabilis est, et ineuitabilis, evitabilis quidem secundum se, ineuitabilis vero secundum quod est provisus; sic concludit: Quiescet intellectus noster, non evidentia veritatis inspectae, sed altitudine inaccessibili veritatis occultae. Et hoc ingeniolo meo satis rationabile videtur, tum propter rationem praedictam, tum quoniam, ut ait Gregor. Minus de Deo sentit, qui hoc tantum de illo credit, quod suo ingenio metiri potest. Nec propterea negandum aliquid eorum, quae ad divinam immutabilitatem, actualitatem, certitudinem, atque universalitatem, et similia spectare scimus, aut ex fide tenemus, suspicor: sed aliquod occultum latere, vel ex parte ordinis, qui est inter Deum, et eventum provisum: vel ex glutino inter ipsum eventum et esse provisum arbitror; et sic intellectum animae nostrae oculum noctuae esse considerans, in ignorantia sola quietem illius invenio. Melius est enim tam fidei Catholicae, quam Philosophiae, fateri caecitatem nostram, quam asserere tamquam evidentia, quae intellectum non quietant: evidentia namque quietativa est. Nec propterea omnes Doctores praesumptionis accuso: quoniam balbutiendo, ut potuerunt, immobilitatem, ac efficaciam summam, et aeternam divini intellectus, voluntatis, potestatisque insinuare intenderunt, omnes per infallibilitatem ordinis divinae electionis ad eventus omnes, quorum nihil praefatae suspicioni obstat, quae altius quid in eis latere credit. Et vere, si sic praedicaretur, nullus forte circa praedestinationem erraret Christianus, sicut non errat in materia Trinitatis: quia dicitur, et scribitur, et ita est, quod occulta est humano intellectui, et sola fides sufficit. Haec ex Caietano transcripsi, quoniam piissime loquitur, et verba eius modestiam, et humilitatem redolent Christianam. Quem imitatus M. Bañes, inquit:6 Si quis non intelligit, quomodo usus liberi arbitrii sit liber, et nihilominus sit effectus iam praedefinitus a divina providentia, oportet eum credere. Et alibi:7 Primum omnium debuissent credere, quod aiunt, se non posse intelligere: credimus enim Catholici mysterium Trinitatis, etiam si non intelligamus.
VI. HAnc sententiam veram esse censeo, et ad mentem S. August. et S. Tho, ad cuius evidentiam considerandum est, contingere multoties, quod aliqua duo extrema secundum se considerata evidenter cognoscantur solo lumine naturae, et tamen connexio, quam inter se habent, et modus connexionis absque lumine superiori, certo cognosci non possit, aut demonstrari. Verbi gratia, Deum esse, est per se notum: et hominem esse, etiam est notum lumine naturae: sed, quod Deus sit homo, et homo sit Deus, solum per divinam revelationem cognoscitur. Similiter etiam, quando unum extremum est naturaliter cognoscibile, alterum vero solum cognoscitur per lumen supernaturale, connexio utriusque, et modus, quo inter se cohaereant, evidenter demonstrari non potest; quamvis alterum extremum solo lumine naturae comprehendatur. Et ratio huius est: nam connexio inter duo extrema, et modus eiusdem connexionis evidenter cognosci non potest, nisi utrumque extremum evidenter cognoscatur: ergo quotiescumque alterum extremum est supernaturale, impossibile est, quod solo lumine naturae evidenter cognoscatur connexio, quam habet cum alio extremo; etiam si illud alterum extremum ordinem naturae non transcendat.
Probatur ergo nostra sententia testimoniis S. Aug. inductis, et aliis, quae adducentur infra, in quibus expresse fatetur, concordiam liberi arbitrii cum praedestinatione, et gratia perfecte non posse humana ratione cognosci, aut comprehendi.
VII. Claritas in rebus fidei suspecta esse debet.— Secundo probatur ratione: nam in rebus fidei, cum sit de non visis, suspecta esse debet omnis evidentia, aut claritas, nec propterea aliquid reputandum est verum, quia comprehendi, aut intelligi a nobis potest facile: nam contingit, quod ex una parte aliqua doctrina facilitatem prae se ferre videatur, et ex alia principiis fidei sit repugnans. Verbi gratia facilius concipit intellectus noster solo lumine naturae ductus, quod corpus Christi sit in sacramento Eucharistiae, tamquam in signo, et non secundum realem praesentiam, sicut asserunt haeretici Lutherani: nam per eorum positionem facile solvuntur omnes rationes naturales, quae contra hoc venerandum sacramentum ab infidelibus obiiciuntur. Similiter etiam facilius percipit idem intellectus, Deum esse unum in essentia, non autem trinum in personis, sicut posuerunt Philosophi antiqui, non tamen propterea id debet a viro Catholico verum existimari, quia illud facile noster intellectus potest capere, aut quoniam apparet nobis clarius: alias profecto fides Catholica abiicienda esset, in cuius mysteriis explicandis, et defendendis occurrunt difficultates quamplurimae, et solum ea, quae intellectus noster facile capit, suscipienda: quod tamen et doctrinae Ecclesiae, et auctoritate scripturae repugnat, quae ait:8 Nec oculus vidit, nec auris audit, neque in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit Deus iis, qui diligunt illum.9 Unde sanctus Augustinus ait:10 Numquid ideo negandum est, quod apertum est, quia comprehendi non potest, quod occultum est? Numquid, inquam, propterea dicturi sumus, quod ita esse perspicimus, non ita esse; quoniam, cur ita sit, non possumus invenire? Et in alio loco inquit:11 Ego autem, et si argumenta illorum solvere non valeam, video tamen inhaerendum esse iis, quae in scripturis sunt apertissima; ut ex his revelentur obscura, aut si mens nondum est idonea, quae possit ea vel demonstrata cernere, vel abstrusa investigare, sine ulla haesitatione credantur. Et sermo 20. de verbis Apostoli: Melior est, inquit, fidelis ignorantia, quam temeraria scientia. Et Hieronymus: Melius est aliquid nescire, quam cum periculo discere. Et Iraeneus lib. 2. adversus haeres. cap. 45. Melius ergo, et utilius, idiotas, et parum scientes existere, et per caritatem proximum fieri Deo, quam putare multum scire, et multum expertos in suum Deum blasphemos inveniri. Non ergo propterea ratio concordiae liberi arbitrii cum gratiae donis, quae a sancto Augustino, S. Thoma, ac eorum discipulis assignatur, reiicienda est, quia eam plene intellectus noster videre, aut comprehendere non potest.
VIII. Tertio probatur. Quia, licet nostrum liberum arbitrium intra limites naturae contineatur, gratia tamen divina, et eius efficacia totum naturae ordinem excedit: ergo utriusque connexio, et concordia non potest perfecte, aut evidenter, pro hoc statu, ab intellectu nostro cognosci, aut comprehendi. Patet consequentia: nam, ut ostensum est, connexio, et concordia duorum extremorum, quorum alterum est supernaturale, non potest perfecte solo lumine naturae cognosci, aut demonstrari.
Intelligi non possunt ab homine perfecte multa naturalia.— Quarto. Quia etiam in naturalibus multa sunt, quorum rationes non potest homo perfecte cognoscere, aut demonstrare; scilicet modus, quo anima rationalis est tota in toto, et tota in qualibet parte: et modus, quo Deus est in omnibus rebus per essentiam, praesentiam, et potentiam: et in formica, apibus, et aliis minutissimis animantibus multa reperiuntur, in quorum cognitione plurimum laborant homines, propter quod ait Sapiens:12 Et difficile aestimamus, quae in terra sunt: et quae in prospectu sunt, invenimus cum labore. Quae autem in caelis sunt, quis investigabit? Sensum autem tuum quis sciet, nisi tu dederis sapientiam, et miseris Spiritum Sanctum tuum de altissimis? Unde sanctus Augustinus, postquam in secundo libro de Trinitate quaestionem illam: Utrum creaturae spirituales sua naturali virtute miracula facere possint, diligenter pertractasset, concludit in fine:13 Mihi omnino utile est, ut meminerim virium mearum, fratresque meos admoneam, ut meminerint suarum, ne ultra quam tutum est, humana progrediatur infirmitas. Queadmodum enim hoc faciant Angeli, vel potius queadmodum Deus hoc faciat per Angelos suos, nec oculorum acie penetrare, nec fiducia rationis enucleare, nec proventu mentis comprehendere valeo, ut tam certus loquar ad omnia, quae requiri de his rebus possunt, quam si essem Angelus, aut Propheta, aut Apostolus. Unde et hac moderatione adhibita, absque assertione, et sententiae melioris praeiudicio procedendum est, quantum ratio, et auctoritas poterit adiuvare.
Omnipotentia Dei perfecte ab homine cognosci non potest.— Quinto. Omnipotentia Dei, cum sit infinita, non potest ab humano intellectu perfecte cognosci, aut comprehendi, sed Deus sua omnipotentia facit, quod homo, cuius cor movet, velit, et libere velit. Dicit enim S. Thom,14 quod etiam si Deus voluntatem hominis in aliud mutet, nihilominus tamen hoc sua omnipotentia facit, ut illud, in quod mutatur, voluntarie velit: ergo non potest perfecte ab homine cognosci, aut comprehendi, quomodo stet libertas arbitrii cum motione Dei efficaci, aut cum infallibilitate providentiae, et praedestinationis divinae.
IX. AD primum argumentum respondetur, quod, quamvis sit veritas naturalis, constetque experientia ipsa, hominem habere liberum arbitrium, eius tamen connexio cum gratia efficaci, et modus connexionis demonstrari non potest, aut pro isto statu evidenter cognosci.
Fidei mysteria credenda sunt, ut intelligantur.— Ad secundum respondetur, quod haeretici ideo iubent, ut credantur, quae docent, ne deprehendatur falsitas, impietas, et repugnantia cum veritate Catholica in sectis eorum, quae pro suo cerebro, Sede Apostolica repugnante, repugnantibus Conciliis sacris, immo et divinis litteris, atque naturali lumine, introducere conantur. Catholici autem credi volunt, quae fides docet, ut intelligantur, quia humana ratione investigari non possunt, aut comprehendi. Unde Dominus de magno, atque a saeculis abscondito incarnationis mysterio loquuturus, ait: Si non credideritis, non intelligetis:15 ut innueret, fidei mysteria, ut intelligantur, credenda esse. Unde S. Petrus Apostolus: Nos, inquit, credimus, et cognovimus, quia tu es Christus Filius Dei.16 Ubi, ut adnotavit Augustinus,17 prius dixit, credimus, quam cognovimus; ut doceret, occulta Dei mysteria credenda esse, ut cognoscantur, et fidem cognitioni esse praemittendam. Iudaei autem increduli videre prius cupiebant, quae fide credenda erant. Dicebant enim: Quod ergo tu facis signum, ut videamus, et credamus?18 Volebant prius videre, quam credere. Thomas etiam Apostolus: Nisi videro, inquit, fixuram clavorum in manibus eius, et mittam digitum meum in locum clavorum, et mittam manum meam in latus eius, non credam.19 Propter quod infidelitatis eum arguit Christus Dominus: Noli, inquiens, esse incredulus, sed fidelis. Et iterum: Quia vidisti me Thoma, credidisti: beati, qui non viderunt, et crediderunt.
X. Ad tertium respondetur, mysteria, quae per se pertinent ad fidem, non posse, nisi per visionem beatificam quidditative cognosci, aut evidenter demonstrari. Et ad impugnationem Caietanus videtur insinuare, quod quilibet Angelus per species inditas, et connaturales evidenter cognoverit habitus supernaturales sibi infusos:20 ait enim, quod per illas species cognoverunt Angeli fidem, spem, et caritatem naturali cognitione, non absolute, et secundum se; nisi, ut pertinent ad ipsum Angelum, qui se perfecte cognoscit. Sed quidquid sit de sententia Caietani, respondetur, quod, ut docet sanctus Thomas, obiectum Theologicarum virtutum, et consequenter ipsae virtutes Theologicae naturali ratione comprehendi non possunt, aut evidenter demonstrari.21 Unde etiam supremus Angelus non cognovit evidenter per lumen naturae habitus supernaturales, aut supernaturales actus, quos produxit; sicut nec gratiam habitualem,22 quia ut prima secundae, quaest. 112. articulo quinto, docet sanctus Thomas, nullus potest, seclusa divina revelatione, certitudine infallibili cognoscere se, vel alium habere gratiam habitualem. Et ratio, quam assignat, id suadet, quia nullus potest scire, se habere scientiam alicuius conclusionis, si principium ignoraret. Principium autem gratiae, et obiectum eius est ipse Deus, qui, propter sui excellentiam, est nobis ignotus, secundum illud Iob 36. Ecce Deus magnus vincens scientiam nostram. Et ideo eius praesentia in nobis, et absentia per certitudinem cognosci non potest, secundum illud Iob 9. Si venerit ad me, non videbo eum: si autem abierit, non intelligam.
XI. Ad primam confirmationem respondetur, Angelum non cognovisse evidenter assensum mysterii Trinitatis, quem eliciebat, esse supernaturalem, et non naturalem; quoniam, licet relictus suae naturae evidenter cognoscat omnia obiecta naturalia, et omnes actus naturalis ordinis, etiam liberos a se elicitos; Deus tamen sua potentia absoluta poterat illi occultare aliquod obiectum naturale; et quoniam ipse Angelus non poterat evidenter solo lumine naturae cognoscere, an Deus in hac parte uteretur sua potentia absoluta, cum id dependeat ex mera Dei voluntate: ideo non potuit evidenter cognoscere, assensum, quem eliciebat circa mysterium Trinitatis, aut circa obiectum illius non esse naturalem, sed supernaturalem.
Sed contra: nam saltem Angelus supremus evidenter cognoscebat, illam revelationem mysterii Trinitatis non fieri ab alio Angelo inferiori: nam evidenter sciebat, se esse omnibus superiorem; et nullum Angelum inferiorem posse illuminare superiorem, ut 1. part. quaest. 107. articulo 3. ostendit sanctus Thom. ergo evidenter cognoscebat, illam revelationem sibi a Deo immediate factam fuisse; et consequenter, mysterium revelatum esse verum: nam evidens illi erat, Deum mentiri non posse, aut quempiam decipere.
Respondent quidam, argumentum ut plurimum concludere, supremum Angelum habuisse evidentiam in attestante mysterii Trinitatis, et aliorum, quae a principio cognovit per fidem. Nos tamen dicimus, quod, quamvis esset evidens supremo Angelo, se esse superiorem omnibus secundum esse naturale, non tamen erat illi evidens, se habere gratiam, ut ex praemissis constat: nec evidenter cognoscebat, Angelum superiorem in esse naturae etiam esse superiorem in ordine gratiae. Per hanc doctrinam solvitur simile argumentum; quod in tertia parte fieri solet ad probandum, Angelos virtute naturali evidenter cognovisse, humanitatem Christi Domini subsistere per subsistentiam increatam, et ita cognovisse per sua naturalia incarnationis mysterium, postquam reipsa fuit exequutioni mandatum. Dicendum est enim, illum non cognovisse evidenter solo lumine naturae subsistentiam illam, qua humanitas Christi subsistebat, non esse creatam;23 quoniam, licet inter creatas subsistentias, non videret subsistentiam humanitatis Christi; nesciebat tamen, stando in solo lumine naturae, an revera humanitas Christi haberet propriam subsistentiam, et propter aliquod mysterium ei caelaretur. Angeli autem beati per divinam revelationem cognoverunt incarnationis mysterium, et consequenter etiam cognoverunt certa cognitione humanitatem Christi immediate, et formaliter subsistere per increatam subsistentiam Verbi.
XII. Trinitatis mysterium non demonstratur ratione naturali.— Ad secundam confirmationem respondetur, quod, quamvis sit certum, quod per cognitionem creatam naturalem producatur verbum, non tamen est evidens, aut certum, immo neque verum, quod per omnem cognitionem producatur verbum. Etenim probabilissima sententia est, quod per beatificam visionem beati non producant verbum, ut 1. parte, quaestion. 12. docent Thomistae quamplurimi; et de fide est, quod Spiritus sanctus, et similiter Filius Dei suam essentiam cognoscendo, non producant Verbum; unde non est evidens lumine naturae, Deum, seipsum cognoscendo, Verbum producere. Ratio autem, qua ex iis, quae contingunt in cognitione creata, deducit sanctus Thomas, in divinis esse generationem substantialem Verbi, non est demonstrativa, sed probabilis coniectura ad suadendum, et explicandum ea, quae de generatione aeterna Verbi divini docet fides Catholica.
Sed contra hoc est argumentum: nam, ut 1. part. quaest. 93. articulo 5. in corpore docet sanctus Thom. in homine est imago Dei, non solum secundum imitationem divinae naturae, sed etiam secundum repraesentationem trium personarum, quia sicut in divinis sunt tres personae in una essentia, ita proportionabiliter in homine sunt tres potentiae in eadem anima: ergo sicut per lumen naturale potest homo a posteriori evidenter demonstrare, Deum esse; ita etiam poterit per effectus repraesentantes Trinitatem personarum, videlicet per cognitionem sui, evidenter cognoscere mysterium Trinitatis.
Trinitatis imago qualis sit in homine.— Respondetur, quod esse unum Deum evidenter demonstratur a posteriori per creaturas, quoniam consequentia ista est evidens: Sunt creaturae productae: ergo datur unum primum principium efficiens, et in suo esse independens ab alio: alias in causis efficientibus daretur processus in infinitum, ut 1. part. quaest. 2. articulo 3. in corp. ostendit sanctus Thomas: et quantum ad an sit, ipsae creaturae perfecte demonstrant Deum a posteriori. Imago autem Dei, quae est in homine non perfecte repraesentat Deum, ut est trinus, et unus, etiam quo ad quaestionem: An est, sed solum imperfecto modo, ut in eodem ar. 5. q. 93. solut. ad 3. docet S. Thom. Et ratio huius est: nam relationes divinae constitutivae personarum solum important respectum ad intra: unde ipse Deus, in quantum trinus, nullum effectum producit ad extra, sed per aliquid commune tribus personis, scilicet per suam omnipotentiam: unde nullus effectus Dei potest evidenter, etiam a posteriori demonstrare Trinitatem personarum, sed solum unitatem divinae essentiae.
XIV. Trinitatis mysterium non est nobis evidenter possibile.— Ad quartum respondetur, Mysterium Trinitatis esse quidem evidenter credibile, sicut sunt alia mysteria nostrae fidei, non tamen sequitur, quod sit nobis evidenter possibile, aut verum: nam multa falsa, immo et impossibilia sunt probabiliora veris. Et ratio est; nam evidentia credibilitatis, et ipsa credibilitas sumitur ex auctoritate dicentium, et ex aliis signis extrinsecis: possibilitas autem fundatur in ipsa natura rei. Unde quamvis sit magis probabile, et consequenter evidenter credibile, quod quantitas distinguatur a re quanta: potest esse quod in re sit impossibile. Ad impugnationem dicitur, consequentiam factam non procedere ex opposito consequentis ad oppositum antecedentis; quia tam antecedens, quam consequens utriusque consequentiae est affirmativum, et ita non opponuntur inter se.24 Ut autem ex opposito consequentis huius consequentiae, hoc est evidenter impossibile: ergo est evidenter incredibile; fiat argumentum ad oppositum antecedentis, sic debemus argumentari: Hoc non est evidenter incredibile: ergo non est evidenter impossibile, et in utraque consequentia consequens est verum, sicut et antecedens, quia neque habemus evidentiam, quod mysterium Trinitatis sit possibile, neque quod sit impossibile.
Licet enim a parte rei non solum sit possibile, Deum esse trinum, sed etiam necessarium; id tamen evidenter, ut dictum est, nulli creaturae potest constare, seclusa visione beatifica.
Disputatio CXIX: Utrum saltem per potentiam Dei absolutam possit aliqua creatura, seclusa visione beatifica, habere cognitionem evidentem Mysteriorum, quae per se pertinent ad fidem.
Utrum, saltem per potentiam Dei absolutam possit aliqua creatura, seclusa visione beatifica, habere cognitionem evidentem Mysteriorum, quae per se pertinent ad fidem.
I. PRO explicatione huius difficultatis notandum, quod dupliciter aliqua cognitio potest esse evidens. Primo extrinsece, quia videlicet obiectum non cognoscitur evidenter in seipso, sed in alio, scilicet in attestante, qui mentiri non potest; ut si quis evidenter cognosceret, Deum aliquid dicere, vel attestari, per evidentem consequentiam deduceret, illud esse verum: nam evidens est, Deum mentiri non posse, aut aliquem decipere, cum sit prima veritas. Secundo potest cognitio esse evidens intrinsece, et in seipsa, sive evidentia sit a priori, sive a posteriori, sive quantum ad quaestionem; an res sit, sive quantum ad quaestionem; quid sit. Et quidem in primo sensu agitur ex professo de hac difficultate 2. 2. quaest. 5. artic. 1. de qua disputat ibi Bañes, et Caietanus et quaest. 171. articulo 5. Denique in 3. part. quaest. 11. articulo 1. disputatur: An anima Christi per scientiam inditam evidenter cognoverit mysterium Trinitatis, et alios articulos nostrae fidei; et gravissimi Theologi, quibus assentior, fatentur, illos evidenter cognovisse evidentia in attestante. Et ratio est: nam anima Christi per scientiam inditam certissime cognoscebat, se in esse supernaturali gratiae supremam esse inter omnes creaturas, et consequenter certo sciebat, Deum esse, qui immediate revelabat illi haec mysteria. Cum ergo ipse evidenter cognoverit, Deum mentiri non posse; relinquitur, quod per scientiam inditam habuerit evidentiam in attestante mysteriorum fidei. Utrum autem cum hac eadem evidentia sit compossibilis fides in Angelis, vel hominibus, disputatur ex professo, secunda secundae, quaest. 5. allegata. In praesenti ergo non loquimur de evidentia in attestante, sed de evidentia intrinseca rei a priori, vel a posteriori.
II. Est ergo prima sententia quorumdam recentiorum asserentium, citra visionem beatificam, et evidentiam in testificante, dari posse aliis modis evidentem cognitionem mysterii Trinitatis, et aliorum, quae per se pertinent ad fidem. Probant hanc sententiam.
Primo: nam quidquid non implicat contradictionem, potest Deus facere, sed non implicat contradictionem, dari evidentem cognitionem mysterii Trinitatis aliis modis distinctis a visione beatifica, et evidentia in attestante: ergo.
Secundo: nam, ut patebit infra, multi, et graves Doctores constituunt alios plures modos, quibus a pura creatura mysterium Trinitatis potest evidenter cognosci: ergo non est dicendum, id esse impossibile.
Trinitatis evidens cognitio haberi non potest nisi per visionem beatam, et in attestante.— COntrariam sententiam docet Duran. q. 3. prologi; quam sequuntur communiter Thomistae, et nobis videtur ad mentem S. Thom. 1. p. q. 32. art. 1. Probatur primo, ratione desumpta ex eodem ar. 1. Nam, seclusa evidentia in attestante, et illa, quae habetur per visionem beatam, in qua essentia divina unitur intellectui creato, in ratione speciei intelligibilis, nulla alia evidentia haberi potest mysterii Trinitatis, etiam a posteriori: nam, ut 1. p. q. 12. art. 2. ostendit S. Thom. nulla species creata potest quidditative Deum representare, sicut est in seipso: sed est impossibile, dari evidentem cognitionem a posteriori mysterii Trinitatis; quia nullus effectus, repraesentat, aut repraesentare potest evidenter mysterium Trinitatis, quantum ad constitutionem, et distinctionem divinarum personarum, ut supra ostensum est: ergo.
Secundo probatur, destruendo omnes alios modos, quibus auctores primae sententiae contendunt, posse evidenter mysterium Trinitatis cognosci. Primus modus est per notitiam abstractivam, qua cognoscitur, non quidem Trinitatem actu existere a parte rei, sed connexio trium personarum cum divinitate; sicut quando dicimus, hominem esse animal rationale, admirativum, risibile etc. haec enim notitia est abstractiva, quia nihil horum affirmamus existere; sed tantum asserimus connexionem praedicati cum subiecto, ita ut, si homo existat, necesse sit, animal rationale admirativum, ac risibile existere. Et hoc modo, affirmant, posse per speciem creatam, Trinitatem personarum a puro viatore evidenter cognosci. Ita sentiunt aliqui ex recentioribus Theologis.
III. Trinitatis evidens cognitio abstractiva dari non potest.— Sed hic modus impugnatur a Thomistis, qui sentiunt, per nullam speciem creatam posse representari quidditative essentiam divinam, ut est in se. Praeterea ostenditur impossibilitas illius; quia implicat, quod quis cognoscat quidditative essentiam divinam, quin cognoscat actualem existentiam illius: nam de quidditate Dei est existentia actualis;1 immo habere esse per essentiam, sive esse ipsum ens per essentiam infinitum, et illimitatum, praehabens in se quidquid pertinet ad perfectionem entis, est propria quidditas, et essentia Dei, secundum nostrum modum concipiendi; iuxta illud: Qui est, misit me ad vos: Et: Ego sum, qui sum:2 quod etiam Sanctus Thomas docet 1. par. quaest. 4. art. 2. et ratio id suadet: nam habere esse per essentiam est propria perfectio, quae nostro modo intelligendi praesupponitur in Deo ad omnes alias perfectiones, et per quam, tamquam per rationem, quae primo concipitur de Deo, reliquae demonstrantur: Unde Sanctus Thomas 1. par. quaest. 3. art. 1. in secunda ratione demonstrat, Deum non esse corpus, quia est primum ens per essentiam, nullam includens potentialitatem: et quaest. 4. art. 2. ostendit, in Deo esse perfectiones omnium rerum, quia est primum ens per se subsistens, et quaest. 9. art. 1. ratione 1. concludit, Deum esse immutabilem, quia est purus actus. Denique in discursu primae partis, omnes alias perfectiones, quae sunt in Deo, reducit tamquam ad primam simpliciter, nostro modo concipiendi, ad ipsum esse per essentiam; et in eo sistit, nec ex alia priori ratione ostendit, Deum habere esse per essentiam. Confirmatur: nam, quia esse animal rationale est quidditas hominis; impossibile est, hominem cognoscere quidditative, nisi cognoscatur, illum esse animal rationale. Cum ergo esse existentiae sit de quidditate Dei, impossibile erit cognoscere Deum quidditative, quin cognoscatur actualis existentia, quam habet in tribus personis.
IV. Ad hoc argumentum duae adhibentur solutiones. Prima est, quod licet de quidditate Dei sit actualis existentia, et ideo non possit perfecte cognosci quidditative mysterium Trinitatis, quin actualis existentia illius cognoscatur; nihilominus imperfecte, et confuse potest cognosci quidditative absque huiusmodi existentia.3 Dicunt enim, non esse necessarium, ut ille, qui cognoscit aliquam rem quidditative, cognoscat omnia eius praedicata quidditatiua; sed sufficere, quod potiora cognoscat, alias quicumque cognosceret quidditative Deum, vel creaturam, cognosceret etiam comprehensive; quod est falsum: nam omnes beati cognoscunt Deum quidditative, quem tamen non comprehendunt. Haec tamen solutio facile impugnatur: Primo: nam implicat in adiecto cognoscere aliquid imperfecte, et confuse, et cognoscere illud quidditative; cognitio enim quidditatiua est cognitio rei distincta, ut est in se.4 Unde, qui solum cognosceret de homine, quod est ens, non cognosceret illum quidditative. Secundo: nam ad cognoscendum aliquam rem quidditative; necesse est cognoscere omnia eius praedicata essentialia. Qui enim ignoraret aliquod praedicatum essentiale hominis, ut quod sit rationalis, aut quod sit animal, non cognosceret illum quidditative. Tertio: nam haec solutio supponit unum falsum, videlicet cognitionem, qua cognoscuntur omnia praedicata quidditatiua Dei esse cognitionem comprehensivam illius:5 hoc enim est falsum, nam ad cognitionem comprehensivam alicuius rei, non sufficit cognoscere omnia eius praedicata quidditatiua, aut ea, quae formaliter reperiuntur in illa re; sed ultra hoc requiritur, quod cognoscantur omnia, quae eminenter, aut virtualiter sunt in illa: et propterea beati, etiam si videant omnia, quae formaliter sunt in Deo, quia tamen non cognoscunt omnia, quae sunt virtualiter in potentia illius, videlicet omnes creaturas possibiles, ideo proprie non comprehendunt Deum, ut 1. par. quaest. 12. art. 7. docet Sanctus Thomas.
V. Secunda solutio est, existentiam actualem esse praecipuum praedicatum Dei, quo maxime distinguitur a creaturis.6 Unde qui illud non attingeret, non diceretur simpliciter cognoscere Deum quidditative: nihilominus diceretur, cognoscere illum in seipso, et per propriam speciem abstractive: et hac notitia abstractiva, asserunt, Deum cognosci posse, ut trinum, absque visione beatifica. Sed contra hanc solutionem est argumentum: nam evidens cognitio rei in seipsa, quae non habetur a posteriori per effectum, est cognitio quidditatiua:7 ergo, cum illa cognitio Dei non sit ab effectu, et sit cognitio evidens rei in seipsa, erit cognitio quidditatiua: cuius contrarium docet haec solutio. Praeterea: nam qui videret clare, et evidenter divinam essentiam, ut est in se, necessario diligeret Deum, et consequenter haberet vitam aeternam, et esset beatus, ut patet ex illo Ioan. 17. Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum: ergo haec evidentia non esset citra visionem beatificam. Confirmatur hoc: nam sola visio beatifica, vel Deus cognitus per visionem beatificam potest ex parte obiecti efficaciter movere voluntatem, et eam necessitare ad diligendum Deum, ut 1. p. q. 111. art. 2. et q. 106. art. 2. docet S. Thom.8 Sed Deus clare, et evidenter cognitus per huiusmodi notitiam, efficaciter moveret ex parte obiecti9 voluntatem, et eam necessitaret ad diligendum Deum: ergo talis notitia esset beatifica, ac per consequens, citra visionem beatificam evidens cognitio Dei haberi non potest.
VI. Secundus modus, quo potest mysterium Trinitatis evidenter cognosci citra visionem beatificam assignatur ab aliis Theologis; videlicet per visionem Trinitatis, quo ad an est, et non quo ad quod quid est. Haec enim visio, si Deus sua potentia absoluta eam communicaret alicui, non esset visio Dei quidditatiua, et perfecta, sed valde imperfecta, et confusa. Et quidem huiusmodi cognitionem esse possibilem, probatur: nam de facto Christus Dominus per scientiam inditam cognovit evidenter mysterium Trinitatis, quo ad an est; non autem quo ad quid est: et similiter Prophetae cognoverunt evidenter, lumine Prophetico, esse tres personas in divinis: ergo non repugnat, dari visionem Trinitatis, per quam evidenter cognoscatur, Trinitatem esse, absque eo quod cognoscatur, quod quid est ipsius Trinitatis; sed huiusmodi cognitio non esset beatifica: ergo.
Hic modus eisdem fere argumentis impugnatur, quibus praecedens: nam haec cognitio evidens Trinitatis, quod an est, vel esset cognitio evidens a posteriori per effectus, et hoc non potest dici, quia, ut ostensum est, nullus effectus Dei ostendit clare, et evidenter, esse in divinis Trinitatem personarum: vel esset cognitio evidens a priori, vel quasi a priori, quia videlicet per illam cognosceretur an est Trinitatis, ut est in seipsa; et hoc etiam dici non potest: nam illa cognitio esset beatifica. Impossibile est enim cognosci evidenter existentiam Trinitatis, ut est in seipsa, quin evidenter cognoscatur essentia divina, et omnia eius attributa, ac cetera praedicata, quae formaliter sunt in Deo, propter quod omnes Thomistae cum S. Thom. 1. p. q. 12. art. 7. docent contra Scotum, implicare contradictionem, quempiam videre clare, et evidenter unam personam divinam sine alia, vel essentiam sine personis, aut unum attributum, vel quodlibet aliud praedicatum existens formaliter in Deo, quin cognoscantur alia omnia attributa, vel praedicata Dei. Cum ergo existentia trium personarum Trinitatis sit praedicatum Dei quidditativum, relinquitur, esse impossibile, quod evidenter cognoscatur, ut est in seipsa, quin evidenter cognoscatur divina essentia; et omnia attributa. Haec autem non possunt evidenter cognosci, nisi per visionem beatificam, per quam Deus quidditative cognoscitur, ut est in seipso: ergo. Unde ad argumentum factum respondetur, falsum esse, Christum Dominum per scientiam inditam evidenter cognovisse mysterium Trinitatis, etiam quoad an est, ut docent communiter Thomistae. 3. p. q. 11. ar. 1. et a fortiori est idem sentiendum de Prophetis: nam alias sequeretur, eosdem Prophetas non habuisse fidem mysterii Trinitatis, quoad an est. Probatur hoc; nam de ratione fidei est obscuritas, et inevidentia; quae, respectu eiusdem obiecti cum evidentia stare non potest: ergo, si Prophetae habuerunt evidentiam mysterii Trinitatis, quoad an est, sequitur, eos non habuisse fidem eiusdem mysterii.
VII. Tertius modus est, si Deus alicui infunderet lumen, quo eius intellectus determinaretur ad assensum huius propositionis: Trinitas existit; ita videlicet, ut per species creaturarum apprehenderetur Trinitas personarum, sicut modo a nobis apprehenditur, et per lumen illud infusum elevarentur, et determinarentur, ut simul cum intellectu concurrerent ad assensum eiusdem propositionis: Trinitas existit. Talis enim cognitio, non esset beatifica, nec evidens in attestante, sed esset evidens ex terminis, non secundum se, sed ut subiacet experientiae intellectus videntis, et determinati ad assensum illius propositionis. Hunc modum constituent aliqui recentiores Theologi, ut possibilem, sed nostro iudicio multo minus intelligibilis videtur, quam duo praecedentes. Primo quidem: nam haec cognitio mysterii Trinitatis non haberet, quod esset clara, et evidens, ex eo quod lumen illud infusum determinaret intellectum, quantum ad exercitium, ad assensum mysterii Trinitatis. Etenim auxilium efficax divinae gratiae physice praedeterminat, quantum ad exercitium, ipsum intellectum ad assensum liberum eiusdem mysterii, et tamen ille assensus non est evidens, sed obscurus; cum sit assensus fidei, ad quam intrinsece requiritur obscuritas. Nec etiam esset evidens illa cognitio; quia procederet ex lumine infuso altiori, et eminentiori, quam sit lumen fidei: etenim lumen infusum, quo anima Christi Domini per scientiam inditam cognoscit mysterium Trinitatis, est superius ad lumen fidei, et excellentius illo: et tamen per scientiam inditam non cognovit evidenter Christus Dominus mysterium Trinitatis in seipso,10 etiam quantum ad an est, sed solum in attestante, ut supra dictum est: ergo nullo modo illa cognitio mysterii Trinitatis esset evidens, vel clara, etiam quantum ad an est. Secundo quia nullum datur, nec dari potest lumen infusum superius ad lumen fidei, quo clare, et evidenter cognoscatur mysterium Trinitatis in seipso, nisi lumen gloriae, quod est lumen beatificum; nam si esset dabile, concessum fuisset animae Christi: constat autem ex dictis, per scientiam inditam Christum non cognovisse evidenter mysterium Trinitatis, etiam quantum ad an est, nisi evidentia dumtaxat in attestante: ergo nulla potest dari evidens cognitio mysterii Trinitatis, nisi beatifica. Illud autem, quod asserunt huius sententiae auctores in explicatione suae sententiae, illam cognitionem esse evidentem ex terminis, non videtur intelligibile: nam cognitio evidens ex terminis haberi non potest,11 nisi circa prima principia universalissima, quae lumine naturae sunt per se nota, ut: Quodlibet est, vel non est: Omne totum est maius sua parte. Mysterium autem Trinitatis est super omnia principia, etiam universalissima naturae, et totum eius ordinem transcendit: ergo ex terminis non potest evidenter cognosci.
Nec satis est respondere, illam cognitionem esse evidentem ex terminis non secundum se, sed ut subiacent experientiae: nam, vel per experientiam intelligunt experientiam terminorum; et hoc non, alias etiam nos evidenter cognosceremus, Trinitatem esse: nam experimur ipsos terminos significantes Trinitatem esse. Vel intelligunt, experientiam ipsius rei significatae per terminum, videlicet trium personarum Trinitatis; et hoc est petitio principii: contendimus enim, quod ipsa Trinitas, etiam quo ad an est, non possit per experientiam cognosci, nisi per visionem beatificam, qua quilibet beatus intuetur divinas personas in seipsis. Imo, proprie loquendo, experientia haberi non potest per visionem beatificam, eo quod experientia proprie pertinet ad sensum: per intellectum autem non habetur experientia, nisi large, ut docet S. Thomas 1. p. q. 54. ar. 5. ad 2. Habemus ergo, illum tertium modum evidentiae esse impossibilem.
VIII. Quartus modus est per notitiam discursivam, ex multis praedicatis essentialibus cognitis per visionem beatificam, et habentibus connexionem cum mysterio Trinitatis. Ex illis, dicunt aliqui, posse idem mysterium a priori, vel a posteriori evidenter cognosci, aut deduci.
Contra hunc tamen modum arguitur: nam evidentia Trinitatis, ut est in seipsa, non habetur per notitiam discursivam, nisi reducatur in scientiam beatam,12 per quam solum cognoscuntur illa Dei praedicata, ex quibus infertur Trinitas personarum, sicut evidentia nostrae Theologiae reducitur in scientiam beatorum, quia nos non cognoscimus evidenter principia fidei, ex quibus conclusiones Theologicae deducuntur. Praeterea hic modus evidentiae videtur omnino impossibilis: nam praedicata essentialia omnibus personis divinis sunt communia: ergo ex illis non potest evidenter cognosci, aut deduci Trinitas personarum, alias de facto nos lumine naturali cognosceremus evidenter, esse Trinitatem personarum in divinis: nam evidenter cognoscimus a posteriori praedicata Dei essentialia, ut quod sit ens, infinitus, omnipotens, summe bonus: ergo si ex praedicatis essentialibus evidenter cognitis potest deduci, per consequentiam evidentem, esse in divinis Trinitatem personarum; sequitur, mysterium Trinitatis posse a nobis solo lumine naturae evidenter cognosci, aut demonstrari.
IX. Paulus an transacta visione recordatus fuerit evidenter se vidisse Deum.— Quintus modus est per memoriam visionis beatificae iam habitae: nam videns Deum Trinum, et Unum, si illa visione privetur, recordabitur postea evidenter, se vidisse Deum Trinum, et Unum, sicut de facto recordatus est S. Paulus post raptum, ut patet ex illis verbis eiusdem Apostoli: Raptum huiusmodi usque ad tertium caelum, et ibi audivit arcana verba, quae non licet homini loqui.13
Contra istum modum militant argumenta, quibus prima parte, quaest. 12. artic. 11. ostendunt communiter Thomistae, per species relictas in intellectu S. Pauli post raptum, non cognovisse clare, et evidenter visionem beatificam, quam habuit, aut se vidisse Deum per essentiam, et multo minus potuit per easdem species Trinitatem personarum evidenter cognoscere: alias post raptum non mansisset in Apostolo fides mysterii Trinitatis.
Relinquitur ergo, citra visionem beatificam, et evidentiam in attestante, non posse ab aliqua creatura mysterium Trinitatis, vel alia, quae per se pertinent ad fidem, evidenter cognosci.
Disputatio CXX: In qua varii modi concordiae liberi arbitrii cum gratia, qui assignantur a diversis Doctoribus referuntur, et confutantur.
In qua varii modi concordiae liberi arbitrii cum gratia, qui assignatur a diversis Doctoribus referuntur, et confutantur.
I. QUAMVIS superius satis ad longum proposita fuerit, et confutata per disputationes quamplurimas concordia, quae ab aliquibus assignatur, nihilominus eam breviter in praesenti attingere, et impugnare conveniens iudicavi, et aliorum concordias Theologorum perstringere, ut concordia S. Augustini, et S. Thomae, disputatione sequenti subiicienda, lucidior appareat.
Concordia quedam lib. arb. cum gratia proponitur, et impugnatur.— Prima igitur ratio concordiae fundatur in scientia illa media, seu conditionata, (non enim fit vis in verbo) qua, ut aiunt, Deus ante omne liberum decretum suae voluntatis praedeterminantis actus futuros data quacumque hypothesi, certo, et infallibiliter cognovit, quid liberum arbitrium creatum ex sua innata libertate esset acturum in particulari, ex hypothesi, quod in tali, vel tali ordine rerum, et in talibus circumstantiis constitueretur, et tali motione externa, et interna alliceretur, et invitaretur: cum tamen pro eadem libertate posset oppositum facere, si vellet. Ideo autem, ut supra observavimus, hanc praescientiam mediam in Deo constituunt, ut ex illa desumatur infallibilitas divinae praedestinationis, et consensus arbitrii futuri, posita gratia efficaci. Cum enim existiment, Deum sua gratia efficaci non praedeterminare vere efficienter creatam voluntatem,1 ut consentiat Deo vocanti, et excitanti; eo quod putant, cum hac praedeterminante gratia consistere non posse arbitrii nostri libertatem: inferunt consequenter, infallibilitatem praedictam fundari non posse in aliquo decreto Dei absoluto praedeterminante efficaciter, et efficienter, quod homo suo libero arbitrio consentiat, nec in reali virtute efficacis auxilii praevenientis gratiae, sive antecedentis ordine causalitatis liberum consensum creatae voluntatis. Unde coguntur ad praedictam scientiam mediam recurrere, ut ad illam, tamquam ad primam radicem infallibilitas praedestinationis divinae, et futurae cooperationis arbitrii creati revocetur.
II. Gratiam praevenientem, et excitantem esse formaliter actiones vitales indeliberatas quidam sentiunt.— Secundo supponunt, gratiam praevenientem, et excitantem esse formaliter actiones quasdam vitales, quas Deus in nobis sine nobis operatur: sine nobis, inquam, libere cooperantibus, non tamen sine nobis vitaliter, et efficienter concurrentibus, et consistere in illustratione, et illuminatione intellectus, atque excitatione, et suasione voluntatis, quae quidem efficienter procedunt ab intellectu, et voluntate, non quidem ut libera, sed ut natura est, quamvis antecedenter pendeant a voluntate, ut liberum arbitrium est, quatenus videlicet ex eius libertate fuit dependens, quod homo compararet notitias mysteriorum fidei, vel eorum, quae facienda erant, accedendo ad praedicatores, vel alio modo eas propria industria acquirendo, quibus notitiis Deus se insereret, eas elevando suo speciali influxu, ut supernaturales sint, et quales ad salutem oportet, et sic sortiantur rationem gratiae praevenientis. Supposita ergo illuminatione, qua Deus illuminat intellectum, et proponit voluntati bonum, ut sibi conveniens, affirmant, quod statim absque ulla libertate oritur mere naturaliter in voluntate motus affectionis ad bonum sibi propositum, quo quidem motu allicitur, et quasi invitatur ad amandum illud bonum, et imperandum potentiis exequutivis, ut illud exequantur, ut verbi gratia, ad imperandum intellectui, ut assentiatur rebus fidei propositis, et explicatis. In his ergo duobus motibus, videlicet in illustratione intellectus, et affectione voluntatis a Deo elevatis suo speciali influxu consistere, aiunt, gratiam praevenientem, et excitantem. Liberum autem arbitrium his duobus motibus gratiae praevenientis adiutum, et excitatum, liberam habet potestatem imperandi, aut non imperandi assensum fidei. Quod si voluntas fidem amplecti velit, actumque credendi imperet intellectui, influente simul motu gratiae praevenientis, quam habet, elicit in seipsa actum supernaturalem, quo fidem amplecti vult, quoque assensum imperat intellectui, simulque intellectus motus imperio illo supernaturali voluntatis; illustrationeque divina adiutus, elicit actum supernaturalem assentiendi revelatis, et gratia excitans, seu praeveniens novo influxu, quo una cum libero arbitrio influit in supernaturalem actum fidei, sortitur rationem gratiae adiuvantis, cooperantis, et efficacis. Si autem voluntas, pro sua innata libertate, fidem nolit amplecti, gratia excitans, et praeveniens manet intra limites gratiae sufficientis, nec est efficax, quia voluntas, ut libera est, non voluit fidem amplecti, cum tamen per gratiam excitantem, et praevenientem, eam revera amplecti potuisset.
III. His fundamentis stabilitis, et aliis pluribus, quae supra a nobis relata sunt, et impugnata, facilem, dilucidam, et omnibus perviam, atque intelligibilem concordiam liberi arbitrii cum divina praescientia, providentia, et praedestinatione, atque cum efficacia auxiliorum gratiae, se tradere putant; per quam difficillima argumenta; quae a Pelagianis, et Semipelagianis, et postmodum ab aliis contra praedestinationem divinam ab Apostolo traditam, et a S. Augustino, et S. Thoma explicatam, obiiciuntur, effugiunt, et unius scientiae mediae subsidio, facile dissolvere videntur.
Si enim quis interroget, unde proveniat, idem auxilium esse efficax in uno, et non in altero, aut quod cum eisdem auxiliis ex parte Dei praevenientis gratiae, qua ratione praevenientis gratiae auxilia sunt, unus fit praedestinatus, ac iustificetur, perseveret in gratia, et salvus fiat: alter vero non fit praedestinatus, nec iustificetur, sed reprobus maneat in aeternum; respondent, quia unus pro innata sibi libertate voluit bene uti eisdem auxiliis, et cum eis perseverare usque ad finem; alius non item, idque Deus sua illa supereminenti scientia media praeviderit. Si quaeratur rursus, unde proveniat, quod eadem gratia praeveniens sit efficax in uno, et non in alio; respondent, quia unus voluit bene uti eadem gratia, et pro innata sibi libertate cooperari cum illa, cum pro eadem libertate potuisset non cooperari: alius autem cooperari noluit, idque Deus eadem praescientia media praescierit. Et cum urgentur; quare Deus praescierit per illam scientiam mediam, unum esse cooperaturum, et non alium; respondent, quia per libertatem arbitrii utriusque, ita futurum erat a parte rei ex hypothesi, quod illi homines constituerentur a Deo in tali ordine rerum, et talibus auxiliis in talibus circumstantiis excitarentur, et allicerentur. Et si rursus fiat instantia, unde proveniat, quod ex duobus hominibus, aequalibus auxiliis gratiae praeventis, unus sit consensurus, vel perseveraturus usque in finem; alius non item; respondent, quia ita futurum erat pro innata utriusque libertate, quia videlicet unus erat voliturus, alius noliturus: et hic existimant sistendum esse, et non petendam aliam rationem, propter quam iste homo cum talibus auxiliis erat consensurus, et non alter. Semper enim respondendum putant, quia sic illis placuit, neque admittunt, voluntatem creatam habere aliam causam priorem, vere efficientem eam cooperari, videlicet efficaciam voluntatis divinae, ad quam, tamquam ad primum efficiens, revocanda sunt omnia, quae in tempore fiunt.
IIII. Praedestinationis causam non dari in quo sensu quidam intelligant.— Et cum eis obiicitur, secundum sententiam S. Augustini, a multis summis Pontificibus approbatam, et ex evidentissimis sacrarum Scripturarum testimoniis desumptam, nullam assignari causam ex parte nostra, rationem, aut conditionem, sine qua non, praedestinationis; sed refundendam esse in meram, et gratuitam Dei voluntatem, qui cuius vult miseretur, et quem vult indurat; propter quod Apostolus ait: O altitudo divitiarum sapientiae, et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt iudicia eius, et investigabiles viae eius; respondent, admirationem Apostoli eo tendere dumtaxat, ut significet, nullam posse ex parte nostra assignari causam, rationem, aut conditionem, propter quam Deus voluerit vocare unum eo tempore, et in illis circumstantiis, in quibus per scientiam mediam praesciebat, illum esse consensurum, et perseveraturum ex hypothesi, quod tali gratia excitaretur, et alliceretur: et in eodem sensu verificari sententiam S. Aug. circa praedestinationem gratuitam. Cum hoc tamen dicunt esse concedendum, dari ex parte boni usus liberi arbitrii futuri ex hypothesi, conditionem, sine qua, voluntas conferendi media ad salutem, non sortiretur rationem formalem praedestinationis comparatione huius hominis in particulari, sed retineret communem rationem providentiae.
HAEC ratio concordiae ex iis, quae in praecedentibus dicta sunt, sufficienter manet impugnata. Ostensum est enim, illam scientiam mediam re vera non dari etiam in Deo, ut patet ex dictis disp. 7. Unde, cum fundamentum eiusdem concordiae non subsistat, necesse est, ut quae super illud aedificata sunt, corruant. Ostensum est etiam, interpretationem illam admirationis Apostoli cum doctrina S. Augustini, et S. Thomae non congruere, ut ex dictis disp. 37. num. 10. et disp. 110. num. 13. constat. Praeterea arguitur contra eamdem concordiam: nam de fide est, divinam praescientiam, providentiam, et praedestinationem, atque auxilia efficacia praevenientis gratiae in nullo praeiudicare arbitrii nostri libertati, sed cum illa cohaerere: ergo ratio eiusdem concordiae nec debet, nec potest reduci ad praescientiam illam mediam, quam omnes antiqui Doctores negant, et nostra sententia certum est, praescientiam illam non dari. Probatur consequentia: nam res fidei non debet inniti, nec potest fundamento dubio, aut non subsistenti; alias fides ipsa dubia esset: ergo necesse est, absque praescientia media concordiam liberi arbitrii cum gratia, et divina praedestinatione defendere, et explicare.
V. Praedestinationis infallibilitatem cum libertate arb. per scientiam mediam non concordavit August2.— Praeterea est argumentum a posteriori satis urgens, quo ostenditur, modum illum concordiae liberi arbitrii cum gratia, S. August. doctrinae non esse conformem: nam Pelagiani, et Semipelagiani3, ut S. August. fatetur, obiiciebant illi, quod esset assertor fati, et arbitrii creati libertatem everteret, et homines in quamdam desperationem induceret per praedestinationem, et gratiam, quam in suis libris constanter docuit, et suis disputationibus defendit. Hoc autem non obiecissent eidem Sancto Doctori, si concordiam liberi arbitrii cum praedestinatione, et gratia ad scientiam illam mediam revocasset; etenim, si ex parte boni usus futuri liberi arbitrii, a Deo praecogniti per scientiam mediam, assignasset alicubi differentiam, propter quam cum aequalibus auxiliis ex parte Dei unus convertitur, et salvatur, quia voluit, alius vero in peccato persistit, et damnatur, quia noluit converti; quonam etiam ficto colore potuissent haeretici, qui acutissimi erant, quamvis pessimi, Augustino obiicere, quod statueret fatum, et homines in quamdam desperationem induceret? Haberet enim Augustinus facilem solutionem, et respondere posset: Non induco revera fatum; homines enim pro sua innata libertate bene utuntur auxiliis gratiae, quia volunt: alii vero eisdem auxiliis non utuntur, nec salvantur, quia nolunt. Et idem potuisset Apostolus respondere obiicientibus: Quid adhuc quaeritur? voluntati enim eius quis resistet? Et tamen non ita respondent, sed inquiunt; O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? O altitudo divitiarum. Et: Non est iniquitas apud Deum, ut disp. 110. num. 13. cum eodem Aug. observavimus: ergo, etc.
Confirmatur: nam S. Aug. ad solvenda argumenta Pelagianorum contra praedestinationem, quam praedicabat, nunquam recurrit ad praescientiam mediam, sed potius illam confutavit, ut disput. 7. ostensum est: ergo intellexit, per eamdem praescientiam, libertatem arbitrii nostri cum infallibilitate praedestinationis, et gratiae concordari non posse.
Sed dicunt, quod, si haec ratio concordiae proposita fuisset, et explicata Sanctis August. et Thom. aut ea de re consulerentur, continuo responsuros, praedestinationem, et reprobationem factam non fuisse sine praescientia boni usus liberi arbitrii: quod duritiem sententiae de praedestinatione gratuita, quam docuerunt, temperasset; sed eos non advertisse, quantum ad id conduceret additio illa scientiae mediae, quam nec negarunt, nec negassent, si de ea consulti fuissent; et consequenter per eamdem scientiam mediam concordassent arbitrii nostri libertatem cum infallibilitate praescientiae, et praedestinationis divinae. Nos tamen dicimus, Sanctos Augustinum, et Thomam non fuisse adeo tardos ingenio, ut illis numquam occurrerit modus ille concordiae, quae in praescientia media fundatur, si per illam libertas arbitrii cum infallibilitate divinae praedestinationis concordari potuisset. Cum ergo nullibi ad praescientiam illam mediam recurrerint, sed ad omnipotentiam, et efficaciam divinae voluntatis, quae operatur omnia in omnibus, secundum uniuscuiusque naturam, evidens videtur a posteriori, eos existimasse, per illam scientiam mediam libertatem arbitrii cum efficacia divinae praedestinationis, et gratiae concordari non posse.
Pluribus potuisset haec concordia, et fundamenta, quibus innititur, impugnari, quae tamen consulto omittimus, quoniam abunde in discursu totius huius operis impugnata sunt.
VI. Secunda ratio concordiae est secundum sententiam Durandi in 2. sent. dist. 37. q. 1 asserentis, nullum esse necessarium divinae voluntatis concursum ad actiones secundarum causarum, sed satis esse, quod Deus eas produxerit in esse, et ipsas naturas, earumque virtutes postmodum conservet. Haec tamen sententia falsa est,4 et scripturis sacris, ac Sanctis Patribus adversa, ut fatentur communiter Theologi: dicitur enim Isai. 26. Omnia opera nostra operatus es nobis Domine. Et 1. Co. 12. Qui operatur omnia in omnibus. Et ad Ephes. 1. Qui operatur omnia, secundum consilium voluntatis suae. Et Ioan. 5. Pater meus usque modo operatur, et ego operor. Et in Conc. Araus. 2. can. 9. sic dicitur: Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Quod etiam multis rationibus probat S. Tho. 3. cont. gen. cap. 67. necessario ergo dicendum est, Deum non solum produxisse causas secundas, et virtutes ad operandum eis contulisse, ac in suo esse conservare, sed etiam eas movere, et applicare ad operandum, et cum eis pariter suos effectus producere: de quo plura in superioribus disputationibus dicta sunt. Unde per hanc doctrinam libertas arbitrii cum infallibilitate5 praedestinationis divinae concordari non potest.
VII. Tertia ratio concordiae assignatur ab aliis. Dicunt enim, cooperationem divinam se tenere ex parte effectus, non ex parte causae, hoc est, concursum Dei non determinare voluntatem nostram, nec aliquid in illam imprimere, aut operari; sed immediate influere in effectum, eumque producere illo ipso momento, quo a voluntate nostra producitur. Ex quo inferunt, quod Deus non determinet voluntatem, nec voluntas Deum: nam uterque concursum suum libere adhibet; et, si alter nolit concurrere, opus non fiet; sicut cum duo ferunt ingentem lapidem, quem unus ferre non posset; neuter enim vires alteri addit, aut eum impellit, et utrique liberum est onus relinquere: quamquam Deus (nisi extraordinarie miraculum operari velit) semper concurret, quando voluntas nostra concurrit, quoniam ad hoc se libere quodammodo obligavit; quando liberam voluntatem creavit. VIII. Inferunt secundo, quod licet in eodem prorsus momento temporis, et naturae; Deus, et voluntas operari incipiant; tamen Deus operetur, quia voluntas creata operatur,6 et non e converso: et hoc esse, quod aliqui dicunt, voluntatem prius natura operari, quam Deum, non prioritate instantis in quo, sed a quo. Tribuunt istum modum concordiae Greg. Ariminens. Scoto, et Gabrieli in 2. sent. dist. 37.
Hic tamen modus concordiae etiam non videtur conformis doctrinae S. Aug. et S. Th. ut patet ex iis, quae superius dicta sunt. Ostensum est enim in disp. 18. concursum Dei generalem esse influxum immediatum in causas secundas, etiam liberas, easque praemovere, et praedeterminare, ut suos effectus producant naturaliter, aut libere, vel contingenter, iuxta modum propriae naturae. Ostensum est etiam disp. 22. et 23. Deum, suo aeterno, efficaci, et absoluto decreto, antecedenter ad praescientiam futurae cooperationis arbitrii creati praedeterminasse omnes actus bonos, qui in tempore fiunt a voluntate creata; eos praesertim, per quos praedestinati ad vitam aeternam perveniunt. Ostensum est praeterea disp. 85. Deum, et liberum arbitrium non esse causas partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim, quorum unus non movet alterum ad concurrendum, nec suo influxu efficit, ut alter secum concurrat. Ostensum est denique disp. 99. et 100. illam causalem esse falsam: Quia voluntas operatur, ideo Deus operatur; hanc autem esse veram: Quia Deus operatur, voluntas cooperatur. Cum ergo nullum prorsus fundamentum huius concordiae videatur subsistere, necesse est, ut eadem concordia, quae superaedificata est, corruat.
Accedit, quod hic modus conciliandi libertatem arbitrii cum infallibilitate praescientiae, providentiae, et praedestinationis divinae, ac cum efficacia auxiliorum gratiae, non videtur salvare praedestinationem Dei omnino gratuitam, atque independentem etiam tamquam a conditione sine qua non, ex futura cooperatione libera creati arbitrii, quod sic ostenditur. Nam si Deus cooperatur, quia homo cooperatur: ergo prius est in signo rationis, quod Deus praecognoscat, liberum arbitrium esse cooperaturum, quam quod velit sua gratia concurrere cum illo ad piam operationem, et eum ordinare per talia media ad vitam aeternam; ac per consequens praedestinatio, quantum ad omnes suos effectus, erit dependens, saltem tamquam a conditione sine qua non, ex bono usu liberi arbitrii, praecognito a Deo: Ex quo rursus videtur sequi, gratiam esse pedissequam liberi arbitrii, et obsequentem illi, ac per consequens, eamdem gratiam secundum merita nostra dari, quod nullus Catholicus admittit. Praeterea etiam sequeretur, gratiam efficacem, inquantum est formaliter efficax, seu adiuvans, non esse praevenientem, neque antecedentem ordine causalitatis liberam cooperationem nostri arbitrii, sed solum esse simultaneam, seu concomitantem, et pariter cum eodem arbitrio in piam operationem influentem; consequens autem, quamvis ab auctoribus huius sententiae admittatur, non videtur posse concedi, ut patet ex iis, quae de efficacia gratiae superius dicta sunt:7 ergo hic modus concordiae non est admittendus.
Disputatio CXXI: In qua, legitima Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate divinae Praedestinationis, et efficacia auxiliorum Gratiae statuitur, et defenditur.
In qua, legitima Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate divinae Praedestinationis, et efficacia auxiliorum Gratiae statuitur, et defenditur.
I. EXCLUSA concordia, quae a diversis doctoribus assignatur: reliquum est, ut concordiam legitimam liberi arbitrii, cum divina praescientia, providentia, et praedestinatione, atque cum efficacia auxilii divinae gratiae subiiciamus, quam sanctus Augustinus, sanctus Prosper, et Hilarius, sanctus Anselmus, et alii Patres, et inter Scholasticos Doctores S. Thomas, et Thomistae tradiderunt; quae cum contraria sit concordiae in scientia media fundata, necesse est, ut contrariis etiam fundamentis innitatur.
Primum igitur fundamentum sit, non esse scibile, etiam a Deo, ante actuale decretum suae voluntatis absolutum ex parte actus volendi, et conditionatum saltem ex parte obiecti voliti, quid in particulari ex sua innata libertate esset factura voluntas creata,1 ex hypothesi, quod constitueretur in tali ordine rerum, et talibus auxiliis, non praedeterminantibus eam efficaciter ad alteram partem, excitaretur, alliceretur, et invitaretur. Quo fit, multo minus esse scibile ante idem decretum efficax, et absolutum etiam ex parte obiecti voliti, quid in particulari sit, absolute futurum, ex libertate arbitrii, et ex aliis causis secundis contingentibus. Hoc fundamentum, sancti Augustini, sancti Thomae testimoniis, et communi antiquorum Doctorum, et Thomistarum consensu stabilitum est disputatione 7. et probatum. Quapropter infallibilitas praedestinationis, et futurae cooperationis arbitrii creati non potest ad praescientiam Dei, tamquam ad primam radicem revocari,2 sed ad decretum eius absolutum, et efficax, quo misericorditer statuit in nobis, atque nobiscum opera nostra operari, si sunt bona, vel ea permittere, si sunt mala. Et idem dicendum est proportionabiliter de futuris conditionatis contingentibus: nam eorum veritas dependet etiam ex libero decreto divinae voluntatis absoluto ex parte actus volendi, quamvis ex parte obiecti voliti sit conditionatum, quo Deus statuit, ut fiant, posita tali conditione, quaedam futura contingentia, quae in sacris litteris habentur expressa: ut patet in decreto, quo Deus statuit convertere Tyrios, et Sidonios, si Christus ea signa inter eos fecisset, quae in Corozain, et Bethsaida operatus est.
II. Secundum fundamentum est, nullam esse legem a Deo statutam, dandi infallibiliter auxilia praevenientis gratiae facientibus totum, quod in se est ex solis viribus naturae,3 sed ex mera, et gratuita Dei misericordia, et liberalitate donari, quibuscumque donantur, ita ut ex parte nostra, nulla praesupponatur bona operatio, aut dispositio, non solum propter quam conferantur; sed etiam sine qua non tribuerentur a Deo regulariter, et iuxta communem modum vocandi homines: nam alias videtur sequi, gratiam esse pedissequam, non praeviam humanae voluntatis; ac per consequens etiam sequeretur, gratiam secundum merita nostra dari, ut disput. 56. ex professo ostensum est. Quo fit, ut infallibilitas praedestinationis fundari non possit in aliquo, vel aliquibus operibus bonis moraliter a Deo praecognitis, nec ab eis pendere, aut ea ex parte nostra praesupponi etiam tamquam conditionem sine qua homines non praedestinarentur a Deo, sed necessario talis infallibilitas, ut disp. 30. et 41. dicebamus, debet revocari, in meram, et gratuitam Dei voluntatem, et beneplacitum, secundum illud Matth. 11. Ita pater, quoniam sic placitum fuit ante te.
III. Tertium fundamentum est. Concursum Dei generalem esse influxum immediatum Dei in causas secundas, per quem praemoventur, applicantur, et determinantur, ut operentur unaquaeque, iuxta conditionem suae naturae, naturalis quidem naturaliter, libera autem libere; id quod disput. 18. et 23. ex professo ostensum est; quod potissime habet verum, quando causae secundae sunt liberae, et contingentes. Quo fit, ut causa prima, et secunda concurrant ad eumdem effectum, non ut causae partiales, quarum una non determinat alteram, nec facit eam secum partialiter concurrere; ut quando duo trahunt navim, sed quaelibet sit causa totalis in suo genere, quarum una, scilicet liberum arbitrium, subordinatur alteri, scilicet Deo, non solum in essendo, sed etiam in agendo. Unde Deus sua divina motione efficit, ut liberum arbitrium secum cooperetur libere, quod etiam disp. 85. probatum reliquimus.
IIII. Quartum fundamentum est, Deum suo aeterno absoluto, et efficaci decreto, antecedenter ad omnem praescientiam futurae cooperationis nostri arbitrii, praedeterminasse omnes actus bonos in particulari, secundum omnes circumstantias, eos praesertim, per quos praedestinati ad vitam aeternam perveniunt, salva nostri arbitrii libertate: et in tempore movere ipsum arbitrium motione efficaci, ut eos actus eliciat, quos Deus suo aeterno consilio statuit, ut fierent; id quod latissime per tres integras disputationes ostensum est supra.4 Et ex huiusmodi decreto voluntatis Dei, tamquam ex prima radice, et causa, et ex efficacia motionis ipsius, tamquam ex instrumento Dei, ortum habet, quod liberum arbitrium a Deo motum, et excitatum libere, et infallibiliter in tempore operetur eos actus, quos Deus praedefinivit esse futuros, per liberam cooperationem eiusdem arbitrii. Unde S. Augustinus ad efficaciam mediorum, effectuum ve praedestinationis, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur,5 reducit praedestinationis certitudinem, quantum ad effectus assequutionem; et praescientiam huius infallibilitatis revocat, tamquam ad primam radicem, ad efficax decretum, quo suos statuit misericorditer liberare, ut disp. 7. multis testimoniis eiusdem Augustini ostensum est. Docet enim, ideo Deum haec praescivisse, quia ea facere decrevit.
V. Libertas creata ad efficaciam divinae voluntatis, tamquam ad primam causam est reducenda.— Quintum fundamentum, et in hac parte maxime observandum, ac prae oculis habendum est, ad efficaciam divinae voluntatis, et infinitam virtutem Omnipotentiae illius, tamquam ad primam radicem esse reducendam omnem libertatem actualem, et contingentiam, quae in actibus humanis, et quibuscumque aliis actionibus reperitur.Cum enim ut dicit S. Thomas:6 Aliqua causa efficax fuerit ad agendum, effectus consequitur causam: non tantum secundum id, quod fit, sed etiam secundum modum fiendi, vel essendi. Ex debilitate enim virtutis activae in semine contingit, quod filius nascitur dissimilis patri in accidentibus, quae pertinent ad modum essendi. Cum igitur voluntas divina sit efficacissima, non solum sequitur, quod fiant ea, quae Deus vult fieri, sed quod eo modo fiant, quo Deus ea fieri vult: Vult autem quaedam fieri Deus necessario, quaedam contingenter, ut sit ordo in rebus ad complementum universi: Et ideo quibusdam effectibus aptavit causas necessarias, quae deficere non possunt, ex quibus effectus de necessitate proveniunt, quibusdam autem aptavit causas contingentes defectibiles, ex quibus effectus contingenter eveniant. Non igitur propterea effectus voliti a Deo eveniunt contingenter; quia causae proximae sunt contingentes: sed propterea, quia Deus voluit eos contingenter evenire, contingentes causas ad eos praeparavit: et idem docet eadem 1. p. q. 22. art. 4. Unde ex hoc, quod Deus praedeterminavit, et voluit, quod Petrus tali tempore, et cum tanta intensione convertatur, necessario sequitur necessitate consequentiae, et infallibilitatis, quod Petrus convertatur eadem intensione, et libere convertatur; quia utrumque Deus praedefinivit, et voluit: neque illa necessitas consequentiae, sive ex suppositione decreti voluntatis divinae, repugnat libertati, ut disputatione 25. explicatum est. Et idem dicendum de omnibus aliis actibus bonis; quia ut dicit S. Thom. 1. 2. q. 10. ar. 4. ad 1. Voluntas divina non solum se extendit, ut aliquid fiat per rem, quam movet, sed ut etiam eo modo fiat, quo congruit naturae ipsius; et ideo magis repugnaret divinae motioni, si voluntas ex necessitate moveretur, quod suae naturae non competit, quam si moveretur libere, pro ut competit suae naturae. Hinc est illud quod S. Ans. ait:7 Quoniam quod Deus vult, non potest non esse, cum vult hominis voluntatem, nulla cogi, vel prohiberi necessitate, ad volendum, vel non volendum, et vult effectum sequi voluntatem; tunc necesse est voluntatem esse liberam, et esse, quod vult. Ex quibus verbis evidenter constat, per decretum voluntatis divinae non auferri, vel impediri libertatem nostrae voluntatis, vel eius usum actualem; sed potius perfici, et causari. Unde non debemus inferre: Deus vult Petrum loqui: ergo necessario loquetur; sed inferendum est: ergo loquetur libere; quia Deus voluit, ut ipse Petrus libere loquatur.
VI. Praedestinatio est certa certitudine ordinis.— Ex his fundamentis infertur primo, praedestinationem esse certam, et infallibilem, quantum ad assequutionem effectus, certitudine ordinis, et causalitatis mediorum, quibus, ut Augustinus ait: Certissime liberantur, quicumque liberantur,8 et sicut dicit Apostolus: Ut secundum gratiam firma sit promissio.9 Cum enim huiusmodi certitudo, et infallibilitas ex scientia media, ut supra ostensum est, non possit desumi, necesse est, ut ex decreto absoluto divinae voluntatis, et ex auxiliorum efficacitate, quibus ad vitam aeternam suos electos Deus transmittere voluit, desumatur, ut disp. 30. et 41. ostensum est.
Infertur secundo, infallibilitatem futuri consensus, effectus ve praedestinationis ex decreto absoluto divinae voluntatis, atque ex ipsa efficacitate auxiliorum praevenientis gratiae desumptam, in nullo praeiudicare eiusdem arbitrii libertati, sive quantum ad potentiam ipsam liberam, sive quantum ad actualem usum illius; sed mirum in modum illam perficere, et roborare: quia, ut dictum est, Deus non solum decrevit, quod homo operetur, sed etiam voluit, quod libere operetur, et suo auxilio efficaci eiusdem hominis voluntatem, ut libere operetur, praedeterminat. Et ratio est quam assignat S. Thomas, quaest. 24. de veritate, art. 1. in corpore, et aliis pluribus in locis: quia videlicet homo, per liberum iudicium rationis, quod est indifferens ad utrumlibet, movetur a Deo, et se movet. Ipse enim per virtutem rationis iudicans de agendis potest de suo arbitrio iudicare, inquantum cognoscit rationem finis, et eius, quod est ad finem, et habitudinem, et ordinem unius ad alterum; et ideo non est solum causa sui ipsius in movendo, sed in iudicando; et ideo est liberi arbitrii, ac si diceretur liberi iudicii de agendo, vel non agendo; unde non solum movetur a Deo ad operandum, sed etiam ad libere operandum.
VII. Concordia arbitrii cum gratia, quam S. August. et Tho. tradiderunt.— Infertur tertio, quod sicut auctores oppositae sententiae ad scientiam mediam confugiunt, ut libertatem arbitrii, cum infallibilitate divinae praescientiae, providentiae, et praedestinationis, atque cum efficacia auxiliorum gratiae concilient: ita et nos ad omnipotentiam, et summam efficaciam divinae voluntatis recurrimus, et ad dominium, quod sua divina maiestas habet super voluntates hominum, ut eas quo voluerit, et quando voluerit faciat inclinari. Et hoc modo arbitramur, antiquam10 concordiam libertatis arbitrii creati, cum infallibilitate praedestinationis, et efficacia auxiliorum gratiae, iuxta mentem S. Augustini, et sancti Thomae defendendam esse, et explicandam: ut ex dictis in discursu huius operis satis constat, et ex locis scripturae, quae ad divinam voluntatem, et omnipotentiam referunt omnia bona, quae in tempore fiunt. Unde S. Augustinus, ait:11 Scriptura divina, si diligenter inspiciatur, ostendit, non solum bonas hominum voluntates, quas ipse facit ex malis, et a se factas bonas in actus bonos, et in aeternam dirigit vitam; ita esse in Dei potestate, ut eas quo voluerit, quando voluerit, faciat inclinari, vel ad beneficia quibusdam praestanda, vel ad poenas quibusdam ingerendas, sicut ipse iudicat, occultissimo quidem iudicio, sed sine ulla dubitatione iustissimo. Idem docet aliis in locis superius inductis, in quibus probat, humanas voluntates voluntati Dei non posse resistere: ac Deum magis habere in potestate sua hominum voluntates, quam ipsi suas; non obscure indicans, ad omnipotentiam voluntatis Dei, qui facit concordiam in sublimibus,12 esse recurrendum, ut libertatem arbitrii creati cum infallibilitate praedestinationis conciliemus. Ad hanc recurrit S. Thomas tum locis superius allegatis, tum etiam in 2. sent. dist. 25. q. 1. art. 2. ad 1. ubi ait, quod Deus operatur in voluntate, et in libero arbitrio secundum eius exigentiam: unde etiam si voluntatem hominis in aliud mutet; nihilominus hoc sua omnipotentia facit, ut illud, in quod mutatur, voluntarie velit, et ita coactionis13 ratio tollitur. Ubi S. Thomas, non ad praescientiam, sed ad omnipotentiam, et summam efficaciam divinae voluntatis recurrit, ut libertatem arbitrii cum divina providentia, et causalitate concordet. Idem constat ex iis, quae dicit 1. p. et 1. 2. locis superius allegatis.
Contra istam doctrinam, et rationem concordiae liberi arbitrii cum divina praedestinatione multa argumenta obiiciuntur, quae ex parte in praecedentibus disputationibus tacta sunt, et soluta: in praesenti tamen ad maiorem claritatem, et explicationem doctrinae SS. Augustini, et Thomae pauca sunt proponenda, et solvenda.
VIII. Primum argumentum est: nam concordia, quae praedeterminationem praedictam in voluntate creata, aut decretum divinae voluntatis efficax antecedenter ad praescientiam futurae cooperationis arbitrii nostri constituit, non videtur posse distingui a sententia haereticorum, negantium liberum arbitrium, nisi quo ad voces. Nam haeretici non negant, Deum libere agere, cum determinat voluntatem nostram, et homines habere plenum, atque perfectum iudicium rationis, cum aliquid eligunt, et sponte, ac voluntarie eligere: sed dicunt, decreto Dei, et praedeterminatione omnia fieri, nec posse Deo decernenti, et praedeterminanti resisti: et ideo liberum arbitrium hominis esse titulum sine re, vel rem de solo titulo; idest, nomen inane, et supervacaneum: ergo si nos etiam admittamus, ita determinari a Deo voluntatem nostram, ut non agat, nisi id, ad quod a Deo determinatur; et tamen quia Deus eam libere determinat, et ipsa voluntarie, et cum pleno iudicio rationis agit, contendamus, hominem esse liberi arbitrii; sequitur, quod tota controversia inter nos, et haereticos sit de nomine: Utrum videlicet, homo sit dicendus liberi arbitrii, nec ne, quod tamen non est admittendum, quia labores tot hominum doctissimorum, et ipsius Concilii Oecumenici pro asserenda arbitrii libertate consumpti, aliud nobis persuadent. Nec enim ignorabant viri illi sapientissimi, quod S. August. in epi. 28. ad Hieronymum, et alibi admonuit, cum de re constat, non esse de nomine litigandum.
IX. Haeretici non in omnibus, sed in aliquibus ab Ecclesia discedunt.— Ut huius argumenti solutio evidentior appareat, observandum est valde, haereticos non in omnibus, sed in aliquibus ab Ecclesia discedere, iuxta illud, quod dicit Psalmista: Quoniam in multis erant mecum:14 nam haeretici in multis quidem, sed non in omnibus sunt cum Catholicis, quod, et S. Augustinus loquens contra Donatistas his verbis notavit:15 Baptismum habebamus uterque in eo erant mecum: Evangelium uterque habebamus, erant in eo mecum: festa martyrum celebrabamus, erant ibi mecum: Paschae solemnitatem frequentabamus, erant ibi mecum. In schismate non mecum, in haeresi non mecum: in multis mecum, in paucis non mecum: sed in his paucis, in quibus non mecum, non eis prosunt multa, in quibus mecum. Proportionabiliter nos dicimus de Calvino, illum non in omnibus, sed in multis ab Ecclesiae Catholicae doctrina recessisse. Cum ergo falsa veris, et vera falsis doceant haeretici permixta, oportet inter lepram, et lepram, et cutem sanam, et doctrinam Catholicam, etiam in ipsis haereticorum libris, caute discernere, non utraque confundere, sed verum a falso separari: scriptum est enim: Si separaveris preciosum a vili, quasi os meum eris.16 Nec debent, aut possunt Catholici, ea, in quibus haeretici ab Ecclesia non discedunt, abnegare, alias profecto orationem Dominicam damnare iure possent, et deberent; quia Calvinus proferendam esse, et credendam asseruit. X. Erravit ergo primo Calvinus,17 ut quidam ex Doctoribus, qui contra illum scripserunt, bene adnotavit, quoniam istam pessimam consequentiam approbavit: Voluntas divina est prima causa omnium rerum: et iam ab aeternitate decrevit, quid velit, aut non velit fieri; nulla igitur esse potest in homine libertas arbitrii: nam prima causa efficacissima est, et secundum scripturas non potest ullus divinae resistere voluntati. Nos autem dicimus e contra, antecedens quidem esse verum, et ex sacris litteris desumptum; consequentiam autem esse malam, et consequens haereticum: nam, ut docet Sanctus Thomas,18 ex eo quod voluntas Dei est efficacissima, cui nullus potest resistere, potius sequitur, quod fiant libere, vel contingenter ea, quae sic fieri voluit, quia voluntas divina non solum se extendit, ut aliquid fiat per rem, quam movet; sed ut etiam eo modo fiat, quo congruit naturae ipsius.
Secundo erravit Calvinus: quoniam asseruit,19 Deum ita efficaciter movere, et afficere hominis voluntatem, ut postea non sit nostrae electionis, motioni eius aut obtemperare, aut refragari, ut dixi disp. 3. Nos autem dicimus e contrario, quod quamvis Deus efficaciter moveat liberum arbitrium, ut infallibiliter, et indeclinabiliter convertatur, et pie operetur, sicut Augustinus, et Thomas saepius docuerunt; nihilominus liberum nostrum arbitrium potest motioni Dei vel obtemperare, vel refragari, et, ut loquitur sacrum Concilium Tridentinum, illi dissentire, si velit.20 Addimus, quod, quamvis fieri non possit, haec duo simul esse vera, quod scilicet liberum arbitrium efficaciter moveatur a Deo ad pie operandum, et non operetur; nihilominus haec duo simul sunt compossibilia, quod scilicet liberum arbitrium efficaciter moveatur a Deo ad pios actus, et possit eosdem actus non operari, si velit; ut supra dictum est: et propterea voluntas in suis operationibus manet libera.
Tertio erravit Calvinus, quoniam dixit,21 Deum per gratiam, vel motionem efficacem ita operari in nobis velle, et nos ad seipsum convertere, ut gratiae praevenienti nostrum arbitrium, pedissequa voluntate, non obsequatur libere. Nos autem dicimus cum sacro Concilio Tridentino, S. Thom. et omnibus SS. Doctoribus, Deum quidem sua praeveniente gratia efficaci, ita nos convertere ad seipsum, et operari in nobis velle, et perficere pro bona voluntate, ut nihilominus voluntas nostra, mota a Deo praeveniente gratia efficaci, pedissequa voluntate, et libertate sua obsequatur, et cooperetur Deo moventi. Sicut enim Deus cooperatur homini, ipsum praeveniendo, et movendo; ita et nostrum arbitrium praevenienti Deo libere cooperatur, subsequendo, ut Gelasius Papa, ep. 5. ad universos Episcopos per Picenum, docuit, cuius verba pluries sunt a nobis superius adducta.
Quarto erravit Calvinus, quoniam gratiam ita esse a seipsa efficacem posuit,22 ut excluderet motionem moralem, quae est per consilia, et suasiones, et tolleret liberam cooperationem humanae voluntatis. Nos autem dicimus, gratiam efficacem includere, vel supponere moralem motionem, et suasionem, et eamdem gratiam efficacem non tollere, sed potius perficere libertatem arbitrii.
Quinto erravit Calvinus, et in Deum impius, et blasphemus fuit in eo, quod dixit,23 Decreto Dei, ac voluntate eius, et providentia homines peccare, ac Deum esse causam, et auctorem peccati, et mala opera in nobis ita, ut bona operari, non permissive solum, sed vere, et proprie. Nos autem e contra cum sacro Conc. Araus. et Trid. dicimus,24 Deum non operari mala opera ita, ut bona, sed solum ea permittere: homines autem sua dumtaxat mala voluntate peccare, non autem decreto aliquo, aut providentia Dei. Distinguimus tamen duo cum SS. Augustino, et Tho. in operibus malis,25 alterum, quod entia sunt; alterum vero, quod mala sunt, et primum tribuimus Deo, ut primae causae per se efficienti:26 nam omne ens per participationem procedit a primo ente per essentiam, quod est Deus. Secundum autem solum tribuimus causae secundae deficienti, scilicet creatae voluntati, quae defectibilis est, eo quod ex nihilo producta est.
Sexto erravit Calvinus in eo, quod dixit,27 voluntatem nostram, nisi per Dei gratiam flectatur in bonum, naturaliter esse ad malum propensam. Nos autem dicimus cum SS. Doctoribus Augustino, et Thoma, voluntatem nostram naturaliter inclinari ad bonum, tamquam in proprium obiectum, et hanc inclinationem habere ab auctore naturae: quod autem ad malum flectatur, ex ipsa mala voluntate, vel ex suggestione diaboli procedit.
Haec, et alia deliramenta contra doctrinam Catholicam effutivit Calvinus, propter quae merito cum aliis haereticis damnatus est ab Ecclesia in Concilio Tridentino, ut constat ex capitibus, et canonibus editis ab eodem Concilio; non tamen erravit, asserendo, Deum aeterno decreto suae voluntatis, cui nulla creatura potest resistere, praedeterminasse omnes actus bonos, qui in tempore fiunt, aut sua gratia efficaciter flectere, et movere eamdem voluntatem, ut tales actus infallibiliter operetur. Hoc enim verbum non est ex Calvino, sed ex Augustino lib. de dono perseverantiae, cap. 6. dicente: Nihil fit, nisi quod, aut ipse facit, aut fieri ipse permittit. Potens ergo est, et a malo in bonum flectere voluntates, et in lapsum pronas convertere, ac dirigere in sibi placitum gressum. Cui non frustra dicitur: Deus tu conversus vivificabis nos.28
XI. His suppositis ad argumentum factum respondetur, hanc nostram rationem concordiae per efficax decretum voluntatis divinae non solum quoad voces, sed etiam quoad rem ipsam, ut caelum a terra, distingui ab errore haereticorum negantium liberum arbitrium. Nam licet haeretici non negent, Deum libere agere, cum determinat voluntatem nostram, et homines habere plenum, atque perfectum iudicium rationis, cum aliquid eligunt, et sponte, absque coactione eligere; negant tamen, hominem se libere determinare in actu secundo, ut vera causa libera sui actus: negant, ipsum habere iudicium rationis vere liberum, cum aliquid eligit: negant denique, hominem voluntarie eligere, si voluntarie, accipiatur, ut significat idem, quod libere. Et cum inferunt ipsimet haeretici, ideo liberum arbitrium hominis esse titulum sine re, vel rem de solo titulo, ex eo quod decreto Dei, cui praedeterminanti resisti non potest, omnia fiant, quaecumque fiunt in tempore; decipiuntur maxime in illatione consequentiae, et in ipso consequenti, dum ex antecedenti Catholico, per consequentiam pessimam, consequens haereticum intulerunt, ut latius a nobis ostensum est supra. Addo, Catholicos non concedere absolute, liberum arbitrium creatum non posse dissentire auxilio efficaci, ut arguens supponere videtur; sed solum cum addito diminuente, nempe in sensu composito, quia videlicet, ut supra explicatum est, et probatum, haec duo simul esse vera non possunt:29 Deus efficaciter movet liberum arbitrium ad consensum; et liberum arbitrium dissentit.
Secundum argumentum est: nam haec ratio conciliandi libertatem arbitrii cum gratia est pene inintelligibilis, nec quietat nostrum intellectum, et propter eius difficultatem Pelagiani negaverunt necessitatem gratiae efficacis: Lutherani autem, et Calviniani, admittentes eiusdem gratiae efficaciam, de medio abstulerunt libertatem arbitrii. Concordia autem, quae scientiae mediae innititur, dilucide, ac facile libertatem arbitrii cum infallibilitate divinae praedestinationis, et efficacia auxiliorum gratiae conciliat, ac viam aperit, qua Pelagiani, et Lutherani ad unitatem Ecclesiae redeant. Quae quidem concordia, si data, explanataque semper fuisset, forte neque Pelagiana haeresis fuisset exorta, neque Lutherani tam impudenter arbitrii nostri libertatem fuissent ausi negare, obtendentes cum divina gratia, praescientia, et praedestinatione cohaerere non posse, neque ex Augustini opinione, concertationibusque cum Pelagianis tot fideles fuissent turbati, ad Pelagianosque defecissent; facileque reliquiae illae Pelagianorum in Gallia, quorum in epistolis Prosperi, et Hilarii fit mentio, fuissent extinctae; ut patet ex iis, in quibus homines illos cum Catholicis convenisse, et ab eis dissensisse, eaedem epistolae testantur; concertationes denique inter Catholicos facile fuissent compositae.
Respondetur, quod, ut supra dictum est,30 ratio concordiae liberi arbitrii cum gratia non potest perfecte ab homine cognosci pro isto statu, aut comprehendi. Unde, licet non perfecte quietet intellectum concordia a nobis, imo et a SS. Augustino, et Thoma assignata, non propterea reiicienda est, cum ex supra dictis constet, testimoniis sacrarum litterarum, et doctrinae Conciliorum esse conformem.
Claritas autem, et facilitas, quam concordia in praescientia media fundata, prae se ferre videtur, multas revera involvit difficultates, quas in disputat. 7. immo et in toto fere discursu huius operis tetigimus. Nec videtur apta eiusmodi concordia ad resistendum Pelagianis, et Lutheranis, ut ex supradictis colligi potest. Addo, Pelagianos non propter antiquam concordiam, ab Augustino traditam negasse gratiae efficacis necessitatem, aut Lutheranos propter eamdem concordiam libertatem arbitrii de medio abstulisse; sed quia sapere voluerunt plus, quam oportet sapere, solamque doctrinam quietativam intellectus admittere. Unde propter suam obstinationem, et non propter concertationes S. Augustini cum Pelagianis a fide Catholica defecerunt, et negaverunt, quod certum est, quia comprehendere non potuerunt, quod occultum est.
Tertium argumentum est: nam inducuntur homines in quamdam desperationem, et despondent animos, si dicatur, iam divino decreto omnino immobili, ante omnem respectum ad bonum, vel malum usum liberi arbitrii, a Deo praecognitum per scientiam mediam; statutum esse, ac determinatum, qui ad gloriam introducendi sint, qui non admittendi. Datur enim per hanc doctrinam occasio hominibus dicendi; Si de salute mea, vel damnatione iam definitum est, sive male, sive bene agam, aliter evenire non potest; qualiscumque nunc sim: talis denique ero, qualem Deus me futurum esse decrevit; et ita in torporem, ac segnitiem plerique convertentur. Non ergo revocanda est concordia liberi arbitrii cum infallibilitate praedestinationis ad efficaciam decreti voluntatis divinae, sed ad scientiam mediam: nam hoc modo nulla dabitur occasio hominibus despondendi animos, sed omnes curabunt strenue se gerere in virtute, scientes, nihil Deum immobili decreto statuisse circa eorum praedestinationem, aut reprobationem, antequam bonum, vel malum usum liberi arbitrii illorum praesciret.
Praedestinatio ante praevisa merita non inducit homines in desperationem31.— Ad hoc argumentum, quod etiam olim contra sanctum Augustinum obiectum fuit, iam pluries responsum est supra: et ad illud sanctus Augustin. ex professo respondet lib. de dono perseverant. cap. 15. in haec verba: Sed aiunt, ut scribitis, neminem posse correptionis stimulis excitari, si dicatur in conventu Ecclesiae audientibus multis: Ita se habet de praedestinatione definita sententia voluntatis Dei, ut alii ex vobis de infidelitate, accepta obediendi voluntate veneritis ad fidem, vel accepta perseverantia maneatis in fide: ceteri vero, qui in peccatorum delectatione remoramini, ideo nondum surrexistis, quia nec dum vos adiutorium gratiae miserantis erexit. Verumtamen, si qui estis nec dum vocati, quos gratia sua praedestinaverit eligendos, accipietis eamdem gratiam, qua velitis, et sitis electi. Et, si qui obeditis, si praedestinati estis reiiciendi, subtrahentur obediendi vires, ut obedire cessetis. Ista cum dicunt, ita nos a confitenda Dei gratia, id est, quae non secundum merita nostra datur, et a confitenda secundum eam praedestinationem Sanctorum, deterrere non debent: sicut non deterremur a confitenda praescientia Dei, si quis de illa populo sic loquatur; ut dicat: Sive nunc recte vivatis, sive non recte, tales vos eritis postea, quales vos Deus futuros esse praescivit; vel boni, si bonos; vel mali, si malos. Numquid enim, si hoc audito, nonnulli in torporem, segnitiemque vertantur, et a labore proclives ad libidinem post concupiscentias suas eant; propterea de praescientia Dei falsum putandum est esse, quod dictum est? nonne, si Deus illos bonos futuros esse praescivit, boni erunt, in quantalibet nunc malignitate versentur: si autem malos, mali erunt, in quantalibet nunc bonitate cernantur? Quibus verbis fatetur Augustinus, verum quidem esse, quod praedestinatus infallibiliter salvabitur, et reprobus similiter infallibiliter damnabitur. Sed non propterea debent homines desperare, aut in bonis operibus exequendis diligentiam remittere. Quoniam, ut supra dicebamus,32 dispositio divinae praedestinationis non habet, quod quidquid faciat praedestinatus, consequatur vitam aeternam, sed quod per bona opera, quae sunt etiam a Deo praedestinata, et praeordinata, salvetur. Propter quod Petrus Apostolus ait: Fratres magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem, et electionem faciatis.33 Similiter etiam reprobus non punietur poena aeterna, nisi propter culpam, quam a seipso, et non ex Dei praeordinatione habet. Unde uni ex reprobis dictum est:34 Cur concidit facies tua? Nonne, si bene egeris, recipies; sin autem male statim in foribus peccatum tuum aderit?
Alia plura argumenta contra nostram doctrinam obiici solent, quae tamen non oportet in praesenti referre, quoniam in diversis disputationibus superius proposita sunt, et soluta. Quaedam enim contendunt, per hanc concordiam destrui libertatem arbitrii, quae tamen disput. 18. 22. et 23. ex professo dissolvimus. Quaedam necessitatem orationis, et correptionis per eamdem doctrinam auferri nituntur probare, de quibus disputatione 110. abunde egimus. Alia denique ostendere contendunt, nostrum modum concordiae facere Deum crudelem, ut disp. 37. et 38. referebamus, in quibus locis videri poterunt, quae ad vitandam prolixitatem, et eorumdem argumentorum repetitionem inutilem, consulto omittimus.
Epilogus fere omnium, quae in praecedentibus Disputationibus dicta sunt, continens Propositiones viginti.
I. UT facilius ea omnia, quae in toto hoc opere dicta sunt, possint intelligi, visum est brevi compendio in sequentibus propositionibus ea comprehendere, et perstringere. Id enim gratum piis Lectoribus fore iudicavi: nam ut dicit August. Eadem res saepe alio modo dicta movet, alio modo dicta non movet.1 Nec tamen omnia commemorare2 volui, quae in superioribus dicta sunt, sed ea dumtaxat, quae ad brevem resolutionem spectare videntur.
Lib. arbitr. per peccatum laesum fuit, et attenuatum.— Sed ad eorum plenam intelligentiam, duo fundamenta, in quibus omnes conveniunt, supponenda sunt.3 Alterum est, liberum hominis arbitrium per originale peccatum non solum fuisse a Deo aversum, ac originali iustitia, et supernaturalibus donis spoliatum; sed etiam in bonis naturalibus vulneratum, attenuatum, et laesum. Docet hoc Caelestinus I. epist. 1. ad quosdam Galliarum Episcopos cap. 4. Innocentius I. in epist. ad Concilium Carthaginense. Concilium Araus. can. 1. eum tamquam Pelagianum damnans, qui per offensam praevaricationis Adae, non totum, id est, secundum corpus, et animam, in deterius dicit hominem commutatum, sed animi libertate illaesa durante, corpus tantummodo corruptioni credit obnoxium. Confirmavit idem decretum sub anathemate sacrum Concilium Tridentinum sess. 5. decreto de pecc. origin. can. 2. et sess. 6. decr. de iustificat. cap. 1. in fine, ubi dicit, liberum arbitrium per praevaricationem Adae attenuatum esse, et inclinatum, licet non extinctum. Idem docet S. Thom. 1. 2. q. 85. ar. 1. quod etiam probat ex Luc. c. 10. ubi homo descendens ex Hierusalem in Hiericho, id est, in defectum peccati, expoliatur gratuitis, et vulneratur in naturalibus, ut Beda exponit.
Secundo supponendum est ex doctrina eiusdem S. Thomae 1. 2. q. 85. ar. 3.4 liberum hominis arbitrium, per peccatum primi parentis, quatuor vulnera incurrisse, iuxta numerum potentiarum animae, quae virtutum, et vitiorum subiecta esse possunt, scilicet ignorantiam in intellectu; malitiam in voluntate, infirmitatem in irascibili; et concupiscentiam in concupiscibili. Sed quia voluntas est inclinatio totius hominis, natura humana, ut docet S. Thom. 1. 2. q. 109. ar. 2. ad 3. magis corrupta est per peccatum; quantum ad appetitum boni, quam secundum cognitionem veri, Unde plura potest homo cognoscere per seipsum, absque auxilio gratiae, quam possit viribus naturae perficere. Hinc S. August.5 Suspirabam, inquit, ligatus non ferro alieno, sed mea ferrea voluntate. Velle meum tenebat inimicus, et inde mihi cathenam fecerat, et constrinxerat me. Quippe ex voluntate perversa, facta est libido: et dum servitur libidini, facta est consuetudo: et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas: quibus quasi ansulis quibusdam sibimet innexis, (unde cathenam appellavi) tenebat me obstrictum dura servitus.
Hinc ortum habuit inclinatio, seu facilitas ad malum, de qua scriptum est: Sensus, et cogitatio hominum in malum prona sunt ab adolescentia sua,6 ac difficultas ad bonum rationis non solum amplectendum, sed etiam cognoscendum. Dicitur enim Sapien. 9. Difficile aestimamus, quae in terra sunt: et quae in prospectu sunt invenimus cum labore. Ut ergo liberum arbitrium possit operari opera perfecta suae naturae proportionata, necesse est, ut sanetur, et roboretur per gratiam; et ulterius indiget divino auxilio, ut elevetur ad operandum opera supernaturalia, quae totum naturae ordinem, et facultatem excedunt, ut in sequentibus propositionibus, oppositis e regione aliis superius impugnatis, manifestum fiet.
De viribus liberi Arbitrii, praesertim in natura lapsa.
PRIMA propositio. Liberum hominis arbitrium in natura lapsa non potest absque auxilio gratiae efficere opus morale,7 quod, comparatione finis naturalis, sit vere bonum, ac verae virtutis opus: ita ut ab operante referatur in Deum, ut in ultimum finem naturalem, dilectum super omnia simpliciter.
Virtus vera sine gratia esse non potest.— Hanc docet S. August. lib. 1. retract. c. 3. ubi retractat, quod dixerat lib. 1. de ordine, Philosophos videlicet non vera pietate praeditos, virtutis luce fulsisse: et lib. 4. contra Iulianum cap. 3. multis testimoniis scripturae manifeste ostendit, non esse in aliquo veram virtutem etiam moralem, nisi iustus sit; impossibile est autem aliquem vere esse, aut fieri iustum sine auxilio gratiae: alias enim, ut arguit Apostolus8 Si per legem, naturamque iustitia: ergo Christus gratis mortuus est;9 igitur sine auxilio gratiae nulla vera virtus, vel actus verae virtutis, etiam comparatione finis naturalis, esse potest.
Idem docet S. Thom. 2. 2. q. 23. artic. 7. ubi ostendit, sine caritate nullam esse posse veram virtutem; caritas10 autem etiam naturalis, qua diligitur Deus super omnia simpliciter, in natura lapsa haberi non potest sine auxilio gratiae, ut infra patebit. Et 1. 2. q. 65. ar. 2. docet, quod virtutes morales non habent perfecte, et verae rationem virtutis, nisi sint operativae boni, in ordine ad finem supernaturalem: et in solutione ad 1. subdit, quod, si virtus moralis, secundum perfectam rationem virtutis accipiatur, bonum facit habentem, et consequenter cum peccato mortali esse non potest. Praeterea probatur. Vera virtus est, quae bonum facit habentem, et actum eius bonum, sed virtus moralis sine caritate non facit vere bonum habentem, etiam comparatione finis naturalis, et actum eius vere bonum: dicitur enim 1. Cor. 13. Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam; caritatem autem non habeam, nihil mihi prodest. Cum ergo caritas sine auxilio gratiae haberi non possit, relinquitur, per solas vires naturae, hominem lapsum aliquod vere virtutis opus, in sensu explicato, etiam comparatione finis naturalis, exercere non posse. Confirmatur. Impossibile est, hominem esse aversum, et deordinatum a fine supernaturali, et quod sit conversus in Deum, tamquam in finem ultimum naturalem, et rectificatus in voluntate respectu eiusdem finis; sed absque auxilio gratiae non potest elicere aliquod opus, quod sit vere bonum, ac verae virtutis opus comparatione ultimi finis supernaturalis: ergo neque comparatione ultimi finis naturalis.
II. Secunda propositio. Homo per solas vires naturae, non potest omnibus mysteriis supernaturalibus sibi propositis, et explicatis assentiri, tamquam revelatis a Deo, vel quia a Deo revelata sunt: ita videlicet, ut ratio formalis credendi sit revelatio divina.
Assentiri mysteriis supernaturalibus, tamquam revelatis a Deo non potest homo sine auxilio gratiae.— Probatur haec propositio ex sacris litteris, ad Philip. 1.11 Vobis donatum est non solum, ut in ipsum credatis, sed etiam, ut pro illo patiamini. Et ad Eph. 2. Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis; Dei enim donum est. Et 1. Cor. 4. Quid habes, quod non accepisti? Quo praecipue testimonio, simul cum explicatione Cypriani, fatetur Aug. lib. de praedest. Sanctor. cap. 3. se fuisse convictum ad retractandam sententiam, qua ante Episcopatum asseruit, fidem non esse donum Dei, sed esse in nobis ex nobis. Etenim Apostolus, ad comprehendendam etiam ipsam fidem, absolute dicit: Quid habes, quod non accepisti? etc. Fides autem quid est; et quid conducens ad salutem.
Secundo probatur ex Conc. Arausic. 2. can. 7. ubi definitur, hominem per naturae vigorem, Evangelicae praedicationi consentire non posse, absque illuminatione, et inspiratione Spiritus sancti. Et in Triden. sess. 6. can. 3. de iustificat. anathematizatur, qui dixerit sine praeveniente Spiritus Sancti inspiratione, atque eius adiutorio, hominem credere posse, sicut oportet, etc. Qui autem assentitur omnibus mysteriis supernaturalibus, tamquam revelatis a Deo, proculdubio credit, sicut oportet: nam credit propter revelationem divinam, tamquam propter rationem formalem; sicut credit fides Christiana. Haereticus enim, aut infidelis, non assentitur mysteriis fidei, propter divinam revelationem, ut propter rationem formalem, sed propter alia motiva, vel rationes humanas, et ideo non credit fide divina, certa, et infallibili ex parte rationis formalis credendi, sed humana, et fallibili, et ita non credit, sicut oportet ad salutem. Et ad excludendam hanc fidem humanam addiderunt Concilia illam particulam, sicut oportet. Confirmatur: nam, ut colligitur ex S. Tho. 2. 2. q. 1. ar. 1. et q. 5. ar. 3. in corp. et ad 1. in hoc distinguitur fides Christiana, et humana, quod fides divina, seu Christiana innititur primae veritati revelanti, tamquam rationi formali; fides autem humana innititur testimonio humano, tamquam rationi formali credendi, aut alteri humano motivo. Ex quo rursus sequitur alia differentia, quod fides Christiana est certa, et infallibilis ex parte rationis formalis credendi; quia videlicet innititur rationi formali infallibili, et indefectibili, nempe primae veritati revelanti, quae nec falli potest, nec fallere: fides autem humana est fallibilis, et defectibilis, quia innititur fundamento fallibili, scilicet testimonio humano: ergo assensus, quo quis assentitur omnibus mysteriis supernaturalibus, tamquam revelatis a Deo, et quia a Deo revelata sunt, est assensus fidei Christianae, et qualis oportet ad salutem; non ergo potest haberi ex solis viribus naturae.
Tertio probatur ex August. lib. de dono perseverantiae cap. 17. ubi probat, fidem esse donum Dei, ex illo ad Eph. 6. Pax fratribus, et caritas a Deo Patre, et Domino Iesu Christo: Inquit enim: A quo ergo pax, et caritas, ab illo est et fides; propter quod ab illo non solum augeri habentibus, verum etiam non habentibus poscimus dari. Et cap. 9. pro eadem sententia refert sanctum Cyprianum, S. Ambrosium, et Gregorium Nazianzenum, et cap. 20. Quid, inquit, nobis primitus, et maxime Deus iubet, nisi ut credamus in eum? Et hoc ergo ipse dat, si bene illi dictum est; Da, quod iubes. Idem docet toto libro de praedestin. Sanctor. praesertim c. 2. 3. 6. et 9. et epist. 105. et duabus sequentibus, et tom. 3. lib. de Spiritu, et littera cap. 31. ubi ait: Quid est enim credere, nisi consentire, verum esse quod dicitur? et post pauca subdit: Nam et, ut credamus, Deus dedit. Quod probat auctoritate Apostoli 1. Corinth. 4. Quid habes, quod non accepisti? Et capit. 32. et 33. idipsum confirmat.
Quarto probatur ex S. Th. 2. 2. q. 6. ar. 1. ubi ait: Ad assensum hominis in ea, quae sunt fidei, praeter ea, quae exterius ad fidem adducunt, oportet ponere aliam causam interiorem, quae movet hominem interius, ad assentiendum iis, quae sunt fidei. Et in fine corporis sic concludit: Et ideo fides, quantum ad assensum, qui est principalis actus fidei, est a Deo interius movente per gratiam.
Quinto. Nam actus fidei est nostrae iustificationis initium, ut docet Concilium Tridentinum sess. 6. cap. 8. de iustificat. ex Apostolo ad Rom. 5. Iustificati ergo ex fide. Ergo si actus fidei habetur ex solis viribus naturae, initium nostrae salutis esset ex natura, sive ex nobis, quod non est admittendum.
III. Fidei initium est a Deo.— TErtia propositio. Non solum ipsa fides, sed etiam primum initium fidei procedit ex auxilio gratiae, et non ex solis viribus naturae. Habetur definita in Concil. Araus. can. 5. ubi ex auctoritate Apostoli ad Philip. 1.12 Qui coepit in vobis opus bonum, perficiet, etc. concludit, initium fidei esse ex dono gratiae. Et S. August. lib. de praedestin. Sanctor. c. 2. ait: Et ipsum igitur initium fidei nostrae, ex quo nisi ex ipso est? Neque enim hoc excepto ex ipso sunt cetera. sed ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia;13 quod ibi probat multis testimoniis scripturae, praesertim ex illo 2. Cor. 3. Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Prius autem est cogitare, quam credere; ergo, secundum Apostolum primum initium fidei non ex nobis, sed ex Deo est: Idem docet cap. 20.
Secundo probatur ratione S. Augustini cap. 2. de praedest. Sanctor. Nam si homo ex viribus naturae incipit credere, ut Deus augeat suo dono, et perficiat ipsam fidem; sequitur, gratiam, qua perficitur fides, secundum merita nostra dari: Quis enim dicat eum, qui coepit credere, ab eo, in quem credidit, nihil mereri? Unde idem August. lib. contra duas epist. Pelag. c. 8. inquit: Fortassis ergo ipsi eo modo saltem servant locum gratiae, ut sine illa putent, hominem posse habere boni, sed imperfecti cupiditatem; perfecti autem non facilius per illam posse; sed nisi per illam, omnino non posse; verum et sic, gratiam Dei, dicunt, secundum merita nostra dari.
Tertio probatur ratione eiusdem sancti Augustini lib. de praedestin. Sanctor. cap. 2. circa finem: nam, si initium fidei non est ex gratia, sed ex natura, sequitur, quod fides ipsa aucta, et perfecta non sit ex gratia, sed ex natura. Verba August. sunt: Cur autem non totum tribuatur homini, ut qui sibi potuit instituere, quod non habebat: ipse quod instituit augeat; omnino non video, nisi quia resisti non potest manifestissimis testimoniis, quibus et fides, unde pietas exordium sumit, donum Dei esse monstratur.
IV. Diligere Deum super omnia non potest homo in natura lapsa absque auxilio gratiae.— Quarta propositio. Liberum hominis arbitrium in natura lapsa non potest, absque auxilio gratiae, diligere Deum super omnia simpliciter,14 etiam ut est auctor naturae. Probatur ex Concilio Milevitano can. 4. ubi definitur utrumque esse donum Dei, et scire quid facere debeamus, et diligere, ut faciamus. Et in Conc. Arau. 2. can. 25. dicitur: Prorsus donum Dei est diligere Deum. Et in Trident. sess. 6. de iustif. can. 3. anathematizatur, qui dixerit sine praeveniente Spiritus Sancti inspiratione, atque eius adiutorio, hominem diligere posse, sicut oportet, etc. Dilectio autem Dei super omnia simpliciter, est sicut oportet ad salutem, quoniam cum illa non compatitur peccatum mortale, aut aversio a Deo, ut propositione 2. dictum est. Illa enim particula, sicut oportet, addita est in Concil. ad differentiam dilectionis imperfectae, qua peccator diligit Deum, in quantum eum conservat, vel propter aliud motivum humanum, non autem propter eius bonitatem, nec super omnia simpliciter.
Secundo probatur ex sacris litteris, ad Rom. 5. Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris, per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Et 1. Ioan. 4. Caritas ex Deo est.
Idem docet S. August. epist. 107. ad Vitalem: Liberum, inquiens, arbitrium, ad diligendum Deum, primi peccati granditate perdidimus: id est amisimus virtutem, ad diligendum Deum super omnia simpliciter, ex sola facultate naturae. Et lib. de gratia, et libero arbitrio cap. 18. Si non ex Deo, sed ex hominibus est dilectio Dei, et proximi, vicerunt Pelagiani: si autem ex Deo, vicimus Pelagianos. Et S. Prosp. lib. cont. collatorem, cap. 30. Tanta est, inquit, secundum istum liberi arbitrii, vel incolumitas, vel facultas: ut caritatem, quae in omnium arce virtutum est, non ex Dei munere, sed ex sola habeat voluntate. Quod ibi impugnat multis testimoniis scripturae.
Secundo probatur ex S. Thoma 1. 2. q. 100. ar. 10. ad 3. ubi ait, quod praeceptum caritatis non impletur sine gratia. Et loquitur etiam de praecepto caritatis, ad quod obligatur homo, ex lege naturae, et q. 109. art. 3. in corp. sic ait: Homo in statu naturae integrae non indigebat dono gratiae superaddito naturalibus bonis, ad diligendum Deum naturaliter super omnia, licet indigeret auxilio Dei ad hoc eum moventis: sed in statu naturae corruptae indiget homo etiam ad hoc auxilio gratiae naturam sanantis.
Si dicatur, Scripturam sacram, Concilia, et Patres loqui de dilectione supernaturali: non autem de dilectione mere naturali, qua Deus diligitur super omnia simpliciter; contra: nam Pelagius, quem concilia, et Scriptura sacra damnat, numquam docuit, dilectionem, quam ipse statuit ex solis viribus naturae, esse supernaturalem, sed absolute dixit, dilectionem Dei super omnia, et propositum absolutum numquam peccandi haberi posse simpliciter ex viribus naturae; et tamen hanc eius assertionem damnant Concilia, et sancti Patres, praesertim Aug. et Prosper: ergo.
Confirmatur: nam Pelagius asseruit, dilectionem Dei super omnia haberi posse ex solis viribus naturae: ergo loquebatur de dilectione mere naturali. Patet consequentia: nam dilectio procedens ex solis viribus naturae est mere naturalis: ergo Concilia, quae determinant contra Pelagium, hominem ex solis viribus naturae non posse diligere Deum super omnia, loquuntur etiam de dilectione naturali, qua absolute diligitur Deus super omnia. Accedit quod S. Thom. ubi supra expresse loquitur de dilectione naturali.
V. Quinta propositio. Homo in natura lapsa absque auxilio gratiae implere non potest omnia praecepta, etiam legis naturalis, aut superare quamcumque magnam difficultatem, et tentationem pro quolibet etiam parvo tempore,15 quam, pro eadem lege servanda, necesse sit vincere. Probatur ex Conciliis, et Patribus adductis propositione praecedenti: nam praeceptum etiam legis naturalis diligendi Deum super omnia simpliciter, non potest homo servare in natura lapsa, absque auxilio gratiae, ut in eadem propositione ostensum est.
Tentationes graviores sine auxilio gratiae vinci non possunt.— Probatur secundo: nam S. Augustin. epist. 106. ad Paulinum refert, fuisse assertionem damnatam Pelagii, victoriam nostram non ex Dei adiutorio esse, sed ex libero arbitrio; et ibidem docet: unumquemque fidelem teneri confiteri, quando contra tentationes concupiscentiasque illicitas dimicamus, quamvis et illic habeamus liberam voluntatem: non tamen ex illa, sed ex adiutorio Dei, nostram provenire victoriam: ergo, etc.
Tertio probatur: quia Innocentius I. in epist. ad Concilium Carthaginense ait: Penes nos ad resistendum, non liberum arbitrium, sed Dei solius potest facere auxilium. Et Caelestinus I. epist. 1. cap. 6. definit, Neminem, etiam baptismatis unda renovatum idoneum esse, ad superandas diaboli insidias, et ad vincendas carnis concupiscentias nisi, per quotidianum Dei adiutorium, perseverantiam bonae conversationis acceperit: et intelligitur de gravioribus tentationibus occurrentibus; pro quolibet etiam parvo tempore, quas ob infirmitatem naturae, nisi adiuvetur per gratiam, non potest homo superare. Unde S. Prosp. lib. cont. collat. capit. 33. et 35. acriter reprehendit Cassianum, eo quod dixerit: Non ex Dei gratia, sed suis viribus, Iob superasse diaboli tentationes: Gratiam autem solum prohibuisse ne violentissimus inimicus animam eius amentem faceret, et impotem sensu, atque imparem eam, et iniquo certaminis pondere praegravaret.
De homine faciente, quod in se est ex solis viribus naturae.
VI. SExta propositio: Nulla est lex, aut fuit umquam a Deo statuta, dandi auxilia actualia praevenientis gratiae facientibus totum, quod in se est, ex sola facultate naturae,16 nec Christus Dominus meruit, aut voluit esse talem legem.
Nulla lex est a Deo statuta dandi auxilia gratiae iis, qui bene utuntur bonis naturae.— Est S. August. lib. 1. quaest. ad Simplicianum circa finem, Vers. Non enim habes, etc. ubi docet, quod multoties Deus relinquit in infidelitate homines, qui intendunt bonis operibus moralibus ex facultate naturae, et alios vocat ad fidem, qui sunt moribus corrupti, pessimi, et maximi peccatores. Sentit ergo Aug. non esse legem statutam a Deo, de dandis auxiliis gratiae facientibus, quod in se est ex facultate naturae. Item etiam lib. 1. contr. duas epist. Pelag. cap. 8. inquit: Si enim sine Dei gratia per nos incipit cupiditas boni; ipsum coeptum erit meritum, cui, tamquam ex debito, gratiae venit adiutorium: ac sic gratia Dei non gratis donabitur, sed meritum nostrum dabitur.17 Quibus verbis docet, quod operationes antecedentes gratiam, ex sola facultate naturae procedentes, quibus positis datur gratia, sunt initium aliquod eiusdem gratiae, et aliquale meritum ipsius: quod etiam docet latius lib. de praedest. Sanctor. cap. 2. ergo S. Aug. intellexit, non esse talem legem; alias idem actus ex viribus naturae incoeptus infallibiliter elevaretur a Deo per gratiam se inserentem, et fieret supernaturalis, et qualis ad salutem oportet; et ita initium gratiae esset ex nobis, quod tamen in Pelagianis, et Semipelagianis semper damnavit S. Augustinus.
Est S. Prosperi lib. contra collatorem cap. 4. 5. et 6. ubi illam Cassiani assertionem impugnat: Qui cum in nobis ortum quemdam bonae voluntatis inspexerit, illuminat eam confestim, atque confortat, et incitat ad salutem, incrementum tribuens ei, quam vel ipse plantavit, vel nostro conatu viderit emersisse. Sentit ergo S. Prosper, nullam esse legem a Deo statutam, conferendi facientibus, quod in se est ex solis viribus naturae, auxilia praevenientis gratiae, quibus actus incoepti per naturam fiant, sicut ad salutem oportet. Et cap. 6. subdit S. Prosper: Quomodo autem non advertis, te in illud damnatum incidere, quod velis nolis convinceris dicere, Gratiam Dei secundum merita nostra dari, cum aliquid praecedere boni operis ex ipsis hominibus, propter quod gratiam consequantur, affirmas? Non enim nullius meriti haberi potest petentis fides, quaerentis pietas, pulsantis instantia, praecipue cum omnes eiusmodi, et accipere, et venire, et intrare dicantur. Sentit ergo, gratiam secundum merita nostra dari, si asseratur, Deum eam ex lege infallibiliter conferre, facientibus totum, quod in se est ex solis viribus naturae, petendo, quaerendo, pulsando, etc. Unde lib. de vocat. gent. c. 9. ait. Manet prorsus, et quotidie impletur, quod Abrahae dominus sine conditione promisit, sine lege donavit. Eadem est sententia S. Thom. 1. 2. q. 112. ar. 3. in corp. ubi docet, quod praeparatio, si consideretur secundum quod est a libero arbitrio, nullam necessitatem habet ad gratiae consequutionem. Et idem docet q. 109. ar. 6. ad 2. ubi explicat illud: Facienti, quod in se est, Deus non denegat gratiam; de faciente, quod in se est moto auxilio divino, et eamdem explicationem tradit super caput undecimum ad Roman. Lect. 3. circa medium, qui locus est insignis, et necessario videndus. Et 3. cont. gen. c. 149. per totum praesertim, rat. 1. et 3. probat, non posse hominem auxilium divinum mereri, sed neque consequi illud propria virtute; sic enim ait in prima ratione: Homo non movet seipsum ad hoc, quod adipiscatur divinum auxilium, quod supra ipsum est: sed potius ad hoc adipiscendum a Deo movetur. Motio autem moventis praecedit motum mobilis ratione, et causa: non igitur propter hoc datur nobis auxilium divinum, quia nos ad illud per bona opera promovemur: sed potius nos ideo per bona opera proficimus, quia divino auxilio praevenimur. Si autem esset praedicta lex a Deo statuta, homo propria virtute consequeretur auxilium praevenientis gratiae, faciendo totum, quod in se est ex solis viribus naturae.
Praeterea: nam, ut dicit sanctus Thomas 2. 2. quaest. 80. in corpor. debitum legale est, ad quod reddendum, aliquis lege astringitur: ergo si Deus astrinxit seipsum sua lege, ad danda auxilia praevenientis gratiae facientibus, quod in se est, ex facultate naturae: talia auxilia essent illis debita secundum legem, et ita gratia non esset gratia, quia non gratis, sed ex debito daretur. Dicitur enim ad Roman. 4. Ei, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Et cap. 11. Si autem gratia, iam non ex operibus, alioquin gratia non esset gratia.
Nec satis est respondere, gratiam praevenientem dari ex lege facientibus, quod in se est, non quidem propter eorum merita, quae nulla sunt sine gratia, sed propter merita Christi Domini: hoc enim non commendat, sed potius obscurat Christi merita infinita, cum id nihil aliud sit, quam mereri, quod gratia eius non esset gratia, sed merces.
Ex quo sequitur, hominem non posse ex solis viribus naturae petere, vel desiderare auxilium gratiae, sed necessario dicendum est, tale desiderium procedere ex auxilio praevenientis gratiae, alias initium gratiae esset ex nobis. Dicit enim Augustinus libro de corrept. et gratia, capite 1. Quis autem confugit ad gratiam, nisi cum a Domino gressus hominis diriguntur, et viam eius volet? Ac per hoc, et desiderare auxilium gratiae, initium gratiae est: Et dixi, nunc coepi: haec est immutatio dexterae excelsi. Et in Concilio Arausicano canone 6. definitur: Si quis sine gratia Dei, credentibus, volentibus, desiderantibus, conantibus, laborantibus, vigilantibus, studentibus, petentibus, quaerentibus, pulsantibus nobis misericordiam dicit conferri divinitus: non autem, ut credamus, velimus, vel haec omnia sicut oportet agere valeamus, per infusionem, et inspirationem Sancti spiritus in nobis fieri confitetur, etc. resistit Apostolo dicenti: Quid habes, quod non accepisti?18 et gratia Dei sum id quod sum.19
De comparatione gratiae, et liberi Arbitrii adinvicem.
VII. Gratia adiuvans est praeveniens.— SEptima propositio. Deus sua gratia adiuvante influit in liberum arbitrium illud praemovendo,20 ut cooperetur, et similiter vere efficienter causat simul cum eodem libero arbitrio, piam eius operationem. Itaque operatio divina duo facit. Primum est movere efficaciter liberum arbitrium, ut operetur. Alterum est, simul cooperari cum eodem arbitrio, et producere vere efficienter actum liberum. Et quidem quod Deus concursu simultaneo producat efficienter cum libero arbitrio piam eius operationem in se ipsa, fatentur omnes Doctores Catholici contra Durandum, et constat ex dictis disputatione 18. praesertim numero 11. et disputatione 24. numero primo. Quod autem etiam praeveniat liberum arbitrium illud movendo, ut consentiat,21 probatur auctoritate Gelasii Papae epistola 5. ad universos Episcopos per Picenum, ubi sic loquitur:22 Magister Gentium clamat, cuncta breviter in se dona concludens: Gratia Dei sum id, quod sum, et Gratia eius in me vacua non fuit:23 ut ostenderet, quia donum gratiae non ipse praecesserit, sed fuerit subsequutus, atque monstraret, cooperatorem se esse gratiae, subsequendo. Si ergo liberum arbitrium cooperatur gratiae, subsequendo: ergo gratia adiuvans cooperatur eidem arbitrio, illud praeveniendo, et movendo.
Secundo probatur ex Concilio Tridentino sessione 6. de iustificatione cap. 5. vers. per eius excitantem, atque adiuvantem gratiam etc. ubi gratiam praevenientem dividit in excitantem, et adiuvantem. Sentit ergo gratiam adiuvantem, qua adiuvans est, esse praevenientem.
Tertio probatur ex sancto Augustino epistola 107. ad Vitalem, ubi hanc dicit potissimam eius cum Pelagio, de Dei gratia, fuisse quaestionem:24 Utrum praecedat haec gratia, an subsequatur hominis voluntatem; hoc est: Utrum ideo nobis detur, quia volumus, an per ipsam Deus etiam hoc efficiat, ut velimus. Pelagius enim asserebat, dari, quia volumus: Sanctus autem Augustinus contendebat, per illam Deum efficere, ut velimus. Unde libro 3. Hypognost. post medium, ait: In omni itaque opere sancto prior est voluntas Dei, posterior liberi arbitrii: id est, operatur Deus, cooperatur homo. Quod si dicas, ut dicere consuevisti, quia ego prior volui, Deus voluit; iam meritum facis, ut gratia ex operibus, iam non sit gratia, sed merces. Et sanctus Prosper epistola ad Augustinum vers. unde quia in istis, ait: Principium salutis male in homine collocatur, si divinae voluntati impie voluntas humana praefertur, ut ideo quis adiuvetur, quia voluit, non ideo, quia adiuvatur, velit. Cum ergo sanctus Augustinus, et sanctus Prosper contra Pelagianos, et Semipelagianos contendant, liberum arbitrium ideo velle, quia a Deo adiuvatur, evidens est, eos sentire, gratiam adiuvantem, qua adiuvans est, praevenire liberam cooperationem arbitrii, non quidem tempore, sed ordine dumtaxat rationis, et causalitatis.
Denique probatur ex S. Thom. 1. 2. q. 111. ar. 2. in corp. ubi auxilium divinum, quo nos movet, ad bene volendum, et agendum, dividit in gratiam operantem, et cooperantem. Sentit ergo, Deum per gratiam cooperantem, sive adiuvantem movere liberum arbitrium ad agendum, ac per consequens esse praevenientem, quatenus praemovet ipsum arbitrium, ut operetur.
VIII. Deus non expectat hominis consensum.— Octava propositio. Postquam Deus sua excitante gratia pulsat, et tangit hominum corda,25 non expectat, ut ipsa voluntas ex sua innata libertate inchoet suum motum, consentiendo: sed Deus per gratiam adiuvantem efficit, ut libere, et infallibiliter consentiat. Probatur ex Concilio Arausic. 2. can. 4. Si quis, ut a peccato purgemur, voluntatem nostram Deum expectare, contendit, etc. Et intelligit Concilium, quod non expectat hominis liberum consensum, etiam postquam excitavit illum: nam ideo probat, quod non expectat, quia per Spiritus sancti infusionem, et operationem efficit, ut purgari velimus.
Probatur secundo ex S. Aug. epist. 107. circa finem: Quomodo, inquit, Deus expectat voluntates hominum, ut praeveniant eum, quibus det gratiam; cum gratias ei non immerito agamus, de iis, quibus non ei credentibus, et eius doctrinam voluntate impia persequentibus misericordiam praerogavit, eosque ad seipsum Omnipotentissima facilitate convertit, ac volentes ex nolentibus fecit; ut quid ei inde gratias agimus, si hoc ipse non fecit? Ubi Aug. loquitur de gratia efficaci, qua Deus facit ex nolentibus volentes: nam de ista gratia fuit controversia eius saltem potissima cum Pelagio; ut disput. 99. nu. 2. ostensum est. Cum ergo per istam gratiam Deus vere efficienter faciat, nos velle purgari, relinquitur, etiam postquam nos excitavit, non expectare nostram voluntatem, ut purgari velimus; sed ipsum velle Deum in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operari, ut in Conc. Araus. can. 9. dicitur.
IX. Gratia, et lib. arb. non sunt duae causae partiales piae operationis26.— NOna propositio. Gratia adiuvans, et liberum arbitrium non sunt causae partiales supernaturalis consensus,27 sicut duo trahentes navim, ita ut neutra praemoveatur ab alia, vel efficiat eam secum cooperari. Probatur ex locis Concil. et Patrum allegatis in duobus praecedentibus propositionibus. Praeterea id docet expresse S. Th. 4. con. Gen. c. 7. n. 16. ubi ait, quod, quando duo agentia partialiter trahunt navim, quia virtus cuiuslibet imperfecta est, et insufficiens ad istum effectum, ex diversis virtutibus congregatur una virtus omnium, quae sufficit ad trahendum navim. Quibus verbis significat, causas partialiter concurrentes esse imperfectas, et propterea ex duabus unam integram, et totalem constitui: Impossibile est autem causalitatem divinam esse imperfectam: ergo. Eamdem28 propositionem docet S. Aug. S. Ans. S. Bernar. et alii Patres, quorum testimonia disp. 85. n. 3. et disp. 62. n. 2. adduximus.
De Praescientia, et Praedestinatione Dei gratuita.
X. Scientia media non est constituenda29.— DEcima propositio. Non est in Deo constituenda scientia media,30 qua, ante actuale decretum voluntatis suae, cognoscat, quid arbitrium creatum ex sua innata libertate acturum esset, si in tali rerum ordine collocetur; vel si tali, vel tali supernaturali excitatione, etiam interius invitetur, et alliciatur: sed omnis praescientia cooperationis arbitrii futurae, etiam ex hypothesi praedicta, praesupponit in signo rationis liberum decretum voluntatis divinae, quo absolute, vel data illa hypothesi velit in nobis, atque nobiscum operationem illam efficere, si est bona; aut permittere, si est mala. Probatur ex sacris litteris, in quibus asseritur, nihil esse futurum, nisi Deus fieri velit. Apoc. 4. Tu creasti omnia, et propter voluntatem tuam erant, et creata sunt. Sap. 11. Quomodo autem posset aliquid permanere, nisi tu voluisses? ad Eph. 1. Qui operatur omnia, secundum consilium voluntatis suae: ergo ante praedictum decretum nihil est, aut intelligi potest, ut futurum, etiam data quacumque hypothesi.
Secundo probatur ex S. Aug. in Ench. ad Laur. c. 95. ubi ait: Non ergo fit aliquid, nisi Omnipotens fieri velit, vel sinendo, ut fiat, vel ipse faciendo, etc. Cui proculdubio quam facile est, quod vult, facere: tam facile est, quod non vult, esse non sinere: Et expressius lib. de praed. SS. c. 14. explicans illud Sap. 4. Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius. ait: Hoc dictum est, secundum pericula vitae huius, non secundum praescientiam Dei, qui hoc praescivit, quod futurum erat, non quod futurum non erat, id est, quod ei mortem immaturam fuerat largiturus, ut tentationum subtraheretur incerto: non quod peccaturus esset, qui mansurus in tentatione non esset. Et lib. 1. de anim. et eius orig. c. 12. eos arguens, qui dicebant, Deum permittere, ut multi infantes in peccato originali decederent, quoniam praesciebat ipsos futuros iniquos, si viverent: inquit: Ipsa exinanitur omnino praescientia, si quod praescitur, non erit. Quomodo enim dicitur praesciri futurum, quod non est futurum?
Praeterea; nam haec praescientia media, seu conditionata fuit impugnata a SS. Prosp. et Hilar. Etenim S. Prosp. epist. ad Aug. ait: Sed intantum quibuscumque commentitiis meritis electionem Dei subiiciunt, ut quia praeterita, quae non extant; futura, quae non sint futura, confingant, novoque apud illos absurditatis genere, et non agenda praescita sint, et praescita non acta sint. Et S. Hilar. epist. ad Aug. idipsum commemorat dicens: Cum autem dicitur eis, quare aliis, vel alicubi praedicetur, vel non praedicetur, vel nunc praedicetur, quod aliquando pene omnibus, sicut nunc aliquibus gentibus non praedicatum sit, dicunt, id praescientiae esse divinae: ut eo tempore, et ibi, et illis veritas annunciaretur, vel annuncietur, quando, et ubi praenunciabatur esse credenda. Et hoc, non solum aliorum Catholicorum testimoniis, sed etiam sanctitatis tuae disputatione antiquiore se probare testantur. Attribuebant enim Massilienses praedictam scientiam conditionatorum praecedentem omne liberum divinae voluntatis decretum Augustino. Quibus respondens S. Aug. lib. de praed. SS. docet, praescientiam futurae cooperationis arbitrii sequi ad decretum, quo Deus praedestinavit, ut homines Deo vocanti consentirent. Nam c. 10. ait: Praedestinatione quippe Deus ea praescivit, quae fuerat ipse facturus. Unde dictum est: Fecit, quae futura sunt. Et explicans illud ad Rom. 4: Quoniam quaecumque promisit potens est, et facere; inquit: Non ait praedicere, non ait praescire: nam et aliena facta potest praedicere, ac praescire, sed ait: Potens est, et facere, ac per hoc facta non aliena, sed sua. Et c. 19. subdit: Cum ergo nos praedestinavit, opus suum praescivit, qui nos sanctos, et immaculatos facit. Idem dicit lib. de dono persev. c. 14. vers. An quisquam dicere audebit. Et c. 18. vers. Nullius igitur.
Haec etiam est expressa sententia S. Th. qui tantum constituit in Deo duplicem scientiam, videlicet simplicis intelligentiae, per quam cognoscit omnia possibilia, et scientiam visionis, per quam cognoscit existentia in aliqua differentia temporis; ut 1. p. quaest. 14. artic. 9. in corp. 3. p. q. 10. art. 2. ad 2. et aliis pluribus in locis disp. 6. num. 5. adductis. Accedit, quod sanctus Doctor 1. part. quaest. 14. artic. 13. in corp. docet, quod de futuro contingenti, ut est in sua causa contingenti, haberi non potest, nisi coniecturalis cognitio. Et idem docet, q. 57. a. 3. et q. 86. a. 3. in corp. et ar. 4. etiam in corp. et q. 16. de malo artic. 7. Sentit ergo, ante decretum divinae voluntatis determinantis futurum contingens ad alteram partem, non esse scibile per certitudinem, etiam a Deo.
XI. Praedestinationis ex parte nostra nulla datur causa.— Undecima propositio. Nulla datur ex parte nostra causa, ratio, vel conditio,31 propter quam divina providentia, supernaturalis comparatione huius, vel illius sortiatur rationem formalem praedestinationis, vel retineat rationem communem providentiae: sed praedestinatio ipsa reducenda est in solam Dei voluntatem gratuitam. Probatur ex sacris litteris, ad Rom. 9. Cum enim nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissent, aut mali, (ut secundum electionem propositum Dei maneret) non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei: quia maior serviet minori, sicut scriptum est, Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Et rursus: Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei. Et ad Roman. 11. Reliquiae, secundum electionem gratiae, salvae factae sunt. Et ad Ephes. 1. Qui praedestinavit nos in adoptionem filiorum, secundum propositum voluntatis suae, in laudem gloriae gratiae suae. Et post pauca. In quo nos sorte vocati sumus, praedestinati secundum propositum, quod de proposito gratuito voluntatis Dei, non de proposito hominis a Deo praecognito intelligendum esse, antiquorum Patrum communi consensu apertissime constat, praesertim Aug. lib. 2. contr. duas epist. Pelag. c. 9. et lib. de correp. et grat. c. 7. Et Mat. 11. Ita Pater, quia sic placitum fuit ante te. Eadem est sententia S. Aug. q. 2. ad Simplic. et lib. de praedestin. Sanct. c. 15. 16. et 17. vers. praesciebat ergo, ait Pelagianus, et epist. 106. ubi pro hac doctrina urget locum inductum Apost. ad Rom. 9. Idem confirmat in omnibus fere suis libris contra Pelag. conscriptis. Eamdem sententiam docet sanctus Thomas 1. par. quaest. 23. art. 5. et 3. contra Gentes cap. 163. et quaest. 6. de veritate articul. 2. et super capit. 15. Ioan. Lect. 5. et ad Roman. 9. Lect. 2. et ad Eph. 1. Lect. 1. in quibus locis affirmat, praescientiam meritorum non esse causam praedestinationis, quantum ad integrum illius effectum. Et intendit sanctus Thomas excludere etiam conditionem sine qua non; et merita procedentia, non solum ex viribus naturae, sed etiam ex auxilio gratiae, ut disp. 110. n. 12. et 13. visum est. Et ratio id convincit: nam cum omnia merita, quibus praedestinati ad vitam aeternam perveniunt, sint divinae praedestinationis effectus, non possunt esse eius causa, quantum ad integrum effectum illius.
XII. Deus absoluto decreto omnia praedeterminavit.— DUodecima propositio. Deus absoluto, et efficaci decreto suae voluntatis, antecedenter ad praescientiam boni usus liberi arbitrii futuri,32 praedeterminavit omnes actus bonos, qui in tempore fiunt, eos praesertim, per quos praedestinati ad vitam aeternam perveniunt. Probatur ex sacris litteris, locis propositione 10. adductis. Praeterea probatur aliis auctoritatibus scripturae, et sanctorum Patrum, praesertim S. Dionysii Areopagitae, S. Anselmi, S. Damasc. S. August. S. Thom. et aliorum Doctorum, quorum testimonia disp. 22. n. 28. et seqq. adduxi. Videatur S. Th. quodlib. 12. q. 3. ar. 4. ubi ait, quod a providentia Dei omnia sunt praedeterminata, et ordinata. Et idem dicit super caput 5. Dionys. de divin. nomin. Lect. 3. et 1. p. q. 19. ar. 3. ad 5. et q. 116. ar. 1. 3. et 4.
XIII. Liberi arb. cooperatio cum gratia est praedestinationis effectus.— DEcimatertia propositio. Cooperatio liberi arbitrii cum gratiae donis est in praedestinatis effectus praedestinationis,33 et efficienter procedit a Deo faciente per auxilium gratiae, quod nos libere cooperemur; ac per consequens non dependet a sola, et innata arbitrii libertate. Probatur ex Celest. Pap. epis. ad Episc. Gall. c. 7. ubi docet, quod nemo, nisi per Christum, libero bene utatur arbitrio.
Secundo probatur ex S. Aug. lib. de dono persev. c. 14. dicente: Nam si in nullo gloriandum, quando nostrum nihil est; profecto, nec de obedientia perseverantissima gloriandum est; nec ita nostra, tamquam non nobis desuper donata, dicenda est. Et lib. 1. retract. c. 9. ait: Et quia omnia bona, sicut dictum est, et magna, et media, et minima ex Deo sunt; sequitur, ut ex Deo sit et bonus usus liberae voluntatis, quae virtus est, et in magnis numeratur bonis. Et libro 2. de peccat. merit. et remiss. cap. 18. Sed laborant homines, invenire in nostra voluntate, quid boni sit nostrum, quod nobis non sit ex Deo; et quomodo inveniri possit ignoro. Et post pauca ex illis verbis Apostoli: Quid habes, quod non accepisti? probat, bonum usum arbitrii non esse ex nobis, sed ex Deo. Et S. Prosper contra collatorem definit. 11. ait: Impius sensus, qui putat beatiorem esse hominem, cui Deus nihil dederit, quam cui universa contulerit.
Tertio probatur ex sancto Thoma 1. par. q. 23. a. 5. in corp. ubi ostendit, bonum usum gratiae esse ex gratia, quia quidquid est in homine ordinans ipsum ad salutem, comprehenditur totum sub effectu praedestinationis. Et in solut. ad 1. ait, quod usus gratiae praescitus non est ratio collationis gratiae, sed finis. Et 1. 2. quaest. 111. ar. 2. ad 2. ait, quod Deus non sine nobis nos iustificat, quia per motum liberi arbitrii, dum iustificamur, Dei iustitiae consentimus; ille tamen motus non est causa gratiae, sed effectus; unde tota operatio pertinet ad gratiam.
Quarto probatur ratione sancti Augustini lib. 2. de pecc. merit. et remiss. cap. 18. allegato: nam, si posse velle bonum est ex Deo, et bonus usus ex nobis, sequitur, quod melius sit id, quod a nobis, quam quod a Deo est: nam actu operari bonum, melius est, quam posse bonum operari: consequens autem absurdissime dicitur: ergo.
De duplici auxilio Gratiae: sufficienti scilicet, et efficaci.
XIV. Auxilium gratiae duplex aliud sufficiens, aliud efficax.— Decimaquarta propositio. Necessario distinguendum est duplex Dei adiutorium, sive auxilium gratiae, aliud sufficiens, quo homo potest ad Deum converti, vel pie operari, aliud efficax, quod Deus efficit, ut actualiter convertatur, et pie operatur.
Probatur ex sacris litteris: nam de auxilio sufficienti dicitur Apoc. 3. Ego sto ad ostium, et pulso, etc. Prov. 1. Quia vocavi; et renuistis. Matth. 20. Multi sunt vocati, pauci vero electi. Act. 7. Vos Spiritui sancto semper resistitis; quo adiutorio vocati sunt. Luc. 14. Qui noluerunt venire ad nuptias. De auxilio efficaci loquitur Apostol. 1. ad Cor. 1. cum dixit: Ipsis vocatis Iudaeis, et Graecis praedicare se Christum. Et ad Rom. 8. Quos praedestinavit, hos et vocavit. Et iterum: Iis, qui secundum propositum vocati sunt Sancti. Et rursus: Non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, quia maior serviet minori.34 Ex vocante non quacumque vocatione, sed qua vocatione fit credens, ut Aug. ait q. 2. ad Simpl. De eodem adiutorio loquitur Dominus per Ezech. dicens: Faciam, ut in praeceptis meis ambuletis. Et Ioan. 6. Omnis, qui audit a Patre, et didicit, venit ad me. Non enim ait, ut observavit Augustinus;35 Omnis qui audivit a Patre et didicit, potest venire ad me; sed ait: venit ad me; quia omnis, qui didicit a Patre non solum potest venire, sed venit. Sic enim docet, Deus eos qui, secundum propositum vocati sunt, simul donans, et quod agant scire, et quod sciunt agere. Haec est gratia potentior, alta, atque secreta, per quam Deus operatur in nobis, quamvis non sine nobis libere cooperantibus, consensum bonae voluntatis: per quam gratiam non solum aversas, sed et adversas ad se convertit voluntates, faciens ex nolentibus volentes; ex non credentibus, vel diligentibus credentes, et diligentes; ex repugnantibus, consentientes; cum gratia, quae per Iesum Christum nobis confertur (ut verbis utamur Aug.) sit effectrix bonae voluntatis.36
Probatur auctoritate S. Aug. lib. de corrept. et grat. c. 12. dicentis: Adiutoria gratiae distinguenda sunt, aliud est adiutorium, sine quo aliquid non fit, et aliud est adiutorium, quo aliquid fit. Et lib. de praed. SS. c. 16. eamdem distinctionem constituit, et eam probat multis testimoniis scripturae.
Item sanctus Thomas 1. 2. q. 109. art. 10. ad 2. et super illud 1. Timothei 2. Dedit se in redemptionem pro omnibus, inquit, pro omnibus sufficienter, pro aliquibus efficaciter. Idem dicit ad Hebraeos 9. in fine in illa verba: Ad multorum exhaurienda peccata. Et in 4. sentent. distinction. 8. quaestione 2. articulo 2. quaestiuncula 3. ad septimum, inquit: Quod sanguis Christi effusus est pro omnibus, quo ad sufficientiam, sed pro electis tantum, quo ad efficaciam. Distinguitur autem auxilium efficax ab auxilio sufficienti, non solum in ratione extrinseca gratuiti doni, seu beneficii, quia videlicet datur in illis circumstantiis, in quibus Deus praescit hominem esse consensurum, si per illud praemoveatur: sed quia pro ut venit a Deo, atque ex decreto eius absoluto convertendi hominem, habet intentionaliter quamdam realem virtutem ad permovendum liberum arbitrium, quam non habet auxilium, quod est solum sufficiens, ut constat ex dictis disput. 72. num. 2.
XV. Auxilium efficax non solum moraliter, sed etiam efficienter movet lib. arb. ad bene operandum.— Decimaquinta propositio. Auxilium efficax praevenientis, seu praeoperantis gratiae movet liberum arbitrium hominis ad bene operandum, non solum suadendo, alliciendo, invitando, aut aliter etiam interius moraliter attrahendo; sed etiam efficaciter, et vere efficiendo, ut ipsum arbitrium a Deo motum, et excitatum se determinet ad bene operandum, et operetur. Probatur ex Concilio Araus. 2. can. 9. ubi dicitur: Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Operari autem solum moraliter suadendo, est metaphorice operari, et non proprie, ut docet S. Thomas q. 3. de malo art. 3. in corp. Et can. 6. definitur, per infusionem, et inspirationem Sancti spiritus in nobis divinitus fieri, ut credamus, velimus, etc. Et in Trident. sess. 6. de iustif. can. 4. definitur, liberum hominis arbitrium a Deo motum, et excitatum, libere cooperari assentiendo Deo excitanti, atque vocanti. Probatur praeterea ex sancto Augustino lib. de grat. et libero arb. c. 16. ubi ait: Certum est nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati, qui dixit; Faciam, ut in iustificationibus meis ambuletis. Et libr. 1. cont. duas Epist. Pelag. cap. 19. Trahitur, inquit, miris modis, ut velit, ab illo, qui novit intus in ipsis hominum cordibus operari, non ut homines, quod fieri non potest, nolentes credant, sed ut volentes ex nolentibus fiant. Nec potest explicari sanctus Augustinus de efficacia solum morali, quae est per suasionem, et excitationem internam; hanc enim admisit Pelagius, licet negaverit esse simpliciter necessariam ad salutem, quem tamen sanctus Augustinus libro de gratia Christi cap. 7. et 10. vehementer impugnat, quia solum constituebat praevenientem37 gratiam moraliter suadentem, non autem vere efficientem, ut homo velit, ut patet ex verbis Pelagii relatis eodem c. 10. ab Augustino. Dicebat enim: Non adiutorio Dei, sed ex nobis ipsis in nobis effici voluntatem bonam. Ubi verbum, effici, veram efficientiam significat. Eamdem conclusionem docet aperte sanctus Prosper epistola de libero arbitrio ad Rufinum, ubi ait: Quis ambigat, tunc liberum arb. cohortationi vocantis obedire, cum in illo gratia Dei affectum credendi, obediendique generavit? Alioquin sufficeret moneri hominem, non etiam in ipso novam fieri voluntatem; sicut scriptum est: Praeparatur voluntas a Domino:38 Et sicut ait Apostolus: Deus est enim, qui operatur in vobis, et velle, et perficere pro bona voluntate.39 Pro qua bona voluntate, nisi quam in ipsis operatus est Deus? Ut quod donaverat velle, donaret, et facere. Expendantur illa verba Alioquin sufficeret moneri hominem: quibus evidenter ostendit, efficaciam praeoperantis gratiae, non esse solum moralem, seu per modum suadentis, sed etiam ad modum causae physicae, seu vere efficientis, ut liberum arbitrium cooperetur. Idem docet S. Th. super c. 6. Ioan. Lect. 5. in illa verba: Nemo potest venire ad me, nisi Pater traxerit eum: Ubi ait: Trahit multos Pater ad Filium per instinctum divinae operationis moventis interius cor hominis, ad credendum. Philip. 2. Deus est, qui operatur in nobis velle, et perficere. Et ibi distinguit hanc tractionem ab ea, quae fit suasione, aut interna revelatione. Et infra explicans illud: Omnis, qui audit a Patre, etc. inquit: Attractio Patris efficacissima est: quod probat: quia omnis, qui audivit a Patre, et didicit venit ad Christum. Et 2. 2. quaest. 6. artic. 1. in corp. ait, quod fides, quantum ad assensum, est a Deo interius movente, per gratiam. Et 1. 2. q. 109. ar. 1. in corp. ait, quod sicut motus omnes corporales reducuntur in motum caelestis corporis, sicut in primum movens corporale; ita omnes motus, tam corporales, quam spirituales reducuntur in primum movens, simpliciter: quod est Deus. Et ideo quantumcumque natura aliqua corporalis, vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo. Et idem dicit art. 9. in corp. et in omnibus fere articulis quaest. 111. et 1. p. q. 105. ar. 4. in corp. et q. 106. art. 2. in corp. et q. 111. art. 2. in corp. quibus in locis, et aliis quam plurimis docet, Deum movere voluntatem non solum ex parte obiecti, et per modum suadentis, sicut Angelus, aut homo potest movere alterius voluntatem, sed ex parte potentiae, et per modum vere, et proprie agentis, et perficientis.
Eamdem propositionem confirmant omnia loca adducta pro assertione 13. Si enim ipsum cooperari, et consentire liberi arbitrii est a Deo, tamquam a causa per se efficiente, relinquitur, Deum per auxilium efficax praevenientis gratiae, non solum moraliter, sed vere efficienter operari, ut ipsum arbitrium libere consentiat.
XVI. Auxilii divini efficacia fundatur in omnipotentia divinae voluntatis.— DEcimasexta propositio. Efficacia auxilii praevenientis gratiae, et connexio eius infallibilis cum libera cooperatione arbitrii, tota fundatur, et desumitur, tamquam ex prima radice ex omnipotentia Dei, atque ex absoluto, et efficaci decreto voluntatis eius volentis, ut homo, quem movet convertatur, et pie operetur:40 nec huiusmodi efficacia ullo modo dependet, etiam tamquam a conditione, sine qua non, ex futura cooperatione arbitrii creati:41 licet actus liber, quo perseverat homo, ab eius arbitrio moto a Deo effective dependeat.
Probatur ex locis Scripturae, sancti Augustini, et sancti Thomae propositione 14. adductis. Ideo enim sanctus Augustinus gratiam efficacem appellat vocationem secundum propositum, quia dependet ex proposito, et voluntate, non quidem hominis, sed Dei vocantis, ut contra Pelagianos explicat idem Augustinus lib. de correptione, et gratia, cap. 7. versiculo, electi sunt.
Praeterea etiam S. Thom. 1. 2. quaest. 112. artic. 3. in corpore, infallibilitatem cooperationis arbitrii revocat ad intentionem Dei moventis, quia ex decreto voluntatis Divinae, cuius virtus est intentionaliter in auxilio efficaci, habet ipsum auxilium, quod infallibiliter efficiat, ut liberum arbitrium pie operetur.
Ratio evidens id ipsum suadet: nam gratia efficax, inquantum efficax, praevenit cooperationem arbitrii, ut disput. 90. et 91. ostensum est: ergo antecedit illam ordine rationis, et causalitatis: non ergo dependet ab illa: prius enim non dependet a posteriori.
Ad haec. Cooperatio arbitrii est effectus auxilii efficacis in genere causae vere efficientis: ergo efficacia eiusdem auxilii non dependet ex cooperatione arbitrii: efficacia enim causae non dependet ab eius effectu, sed e contra effectus ipse dependet ex efficacia causae.
XVII. Gratia efficaci posita in libero arbitrio infallibiliter et libere convertetur.— DEcimaseptima propositio. Posita gratia efficaci in libero arbitrio, infallibiliter sequitur, quod ipsum liberum arbitrium consentiat, et pie operetur: ita, ut haec duo simul sint incompossibilia, quod scilicet gratia efficax ponatur in homine, et homo actu dissentiat. Probatur ex illo Ioan. 6. Omnis, qui audit a Patre, et didicit, venit ad me; non enim ait, potest venire ad me, sed venit, ut notavit Augustinus lib. de gratia Christi contra Pelagium, et Caelest. cap. 14. Est enim gratia effectrix bonae voluntatis, ut idem sanctus Augustinus quaestione 2. ad Simplicianum docet. Item ad Rom. 8. Et quos vocavit (scilicet vocatione secundum propositum, sive efficaci) hos et iustificavit. Threnorum 5.42 Converte nos Domine ad te, et convertemur? Isai. 46. Consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet. et Esther 13. Domine, Domine, Rex omnipotens, in ditione enim tua cuncta sunt posita, et non est, qui tuae possit resistere voluntati, si decreveris salvare Israel. Et Genes. 50. Num Dei possumus resistere voluntati? Psalm. 134. Omnia, quaecumque voluit, Dominus fecit. Cum ergo auxilium efficax sit vocatio secundum propositum Dei volentis, hominem ad se convertere, et in eodem proposito fundetur; fit consequens, ut, sicut voluntas Dei efficax operatur infallibiliter, quaecumque vult: ita et auxilium efficax id ipsum infallibiliter operetur.
Secundo probatur ex S. Augustino lib. de corrept. et gratia, cap. 14. ubi ait: Cui volenti salvum facere, nullum hominum resistit arbitrium; sic enim velle, vel nolle, in volentis, aut nolentis est potestate, ut divinam voluntatem non impediat, nec superet potestatem. Et in Enchir. ad Laurent. cap. 95. ait: Deus autem noster in caelo sursum; in caelo, et in terra omnia, quaecumque voluit, fecit. Quod utique non est verum si aliquid voluit, et non fecit; et quod est indignius, ideo non fecit, quoniam, ne fieret, quod volebat omnipotens, voluntas hominis impedivit. Hoc nisi credamus, periclitatur ipsum nostrae fidei confessionis initium, qua nos in Deum Patrem Omnipotentem credere confitemur: Neque enim veraciter ob aliud vocatur Omnipotens, nisi quia quidquid vult, potest; nec voluntate cuiuspiam creaturae, voluntatis Omnipotentis impeditur effectus. Et cap. 103. subdit: Nullus fit salvus, nisi quem Deus voluerit salvari; et ideo rogandus est, ut velit; quia necesse est fieri, si voluerit. Et lib. de corrept. et gratia, cap. 8. explicans illud Lucae 22. Ego rogavi pro te Petre, ait: Quando rogavit, ne fides eius deficeret; quid aliud rogavit, nisi ut haberet in fide liberrimam fortissimam, invictissimam, et perseverantissimam voluntatem? et cap. 12. Subventum est, inquit, infirmitati voluntatis humanae, ut Divina gratia indeclinabiliter, et insuperabiliter ageretur; et ideo, quamvis infirma, non deficeret, nec adversitate aliqua vinceretur. Et in lib. de dono perseverant. cap. 14. ait, quod per beneficia Dei certissime liberantur, quicumque liberantur: ergo, etc.
Tertio probatur ex S. Thom. 1. 2. q. 112. art. 3. in corpore, ubi ait, quod si praeparatio ad gratiam consideretur secundum quod est a Deo movente, tunc habet necessitatem ad id, ad quod ordinatur a Deo, non quidem coactionis, sed infallibilitatis. Unde si ex intentione Dei moventis est, quod homo, cuius cor movet, gratiam consequatur; infallibiliter ipsam consequitur; secundum illud Ioan. 6. Omnis qui audit a Patre, et didicit, venit ad me. Et 2. 2. quaest. 24. art. 11. in corpore, ait: Virtus Spiritus sancti moventis animam infallibiliter operatur, quodcumque voluerit; unde impossibile est haec duo simul esse vera, quod Spiritus sanctus velit aliquem movere ad actum caritatis, et quod ipse caritatem amittat peccando. Et quaest. 23. de veritate, art. 5. ad 3. idem dicit. Et quaest. 6. de malo, artic. unico ad 3. ait: Deus movet voluntatem immutabiliter propter efficaciam virtutis moventis, quae deficere non potest.
XVIII. Perseverantiae donum, et eius efficacia ex liberi arbitrii cooperatione non pendet.— Decimaoctava propositio. Donum perseverantiae, in ratione doni perseverantiae, et efficacia illius non dependet, etiam ut a conditione, sine qua non ex43 cooperatione nostri arbitrii, sed ex proposito, et decreto Dei absoluto efficiente, ut homo usque in finem in bono perseveret.
Est sancti Augustini lib. de corrept. et gratia, cap. 12. ubi ait:44 Ac per hoc, nec de ipsa perseverantia boni, voluit Deus sanctos suos in viribus suis, sed in ipso gloriari, qui eis non solum dat adiutorium, quale primo homini dedit, sine quo non possint perseverare, si velint: sed in eis etiam operatur et velle; ut quoniam non perseverabunt, nisi et possint, et velint, perseverandi eis possibilitas, et voluntas divinae gratiae largitate donetur. Et lib. de dono perseverantiae, cap. 7. ait: Prorsus in hac re non operosas disputationes expectet Ecclesia, sed attendat quotidianas orationes suas. Orat, ut increduli credant: Deus ergo convertit eos ad fidem. Orat, ut credentes perseverent: Deus ergo donat perseverantiam, usque in finem. Et lib. de dono persever. cap. 2. et lib. de corrept. et gratia, cap. 12. ait: Cur perseverantia poscitur a Deo, si non datur a Deo? An et ista irrisoria petitio est, cum id ab eo petitur, quod scitur, non ipsum dare, sed ipso non dante, esse in hominis potestate?
Est S. Thom. 1. 2. quaest. 109. art. 10. in corp. ubi ait: Ad continuationem boni usque ad finem vitae, homo in gratia constitutus indiget divino auxilio ipsum dirigente, et protegente. et quaest. 114. art. 9. in corpore, ait: Perseverantia autem viae non cadit sub merito, quia dependet solum ex motione Divina, quae est principium omnis meriti: sed Deus gratis perseverantiae donum largitur, cuicumque illud largitur. Idem probant loca adducta pro tribus praecedentibus propositionibus. Denique sacrum Concil. Trid. sess. 6. de iustificat. cap. 13. ait, quod donum perseverantiae aliunde haberi non potest, nisi ab eo, qui potens est eum, qui stat, statuere, ut perseveranter stet, et eum, qui cadit, restituere: Si ergo donum perseverantiae aliunde haberi non potest, nisi a Deo: ergo eius efficacia non dependet ex cooperatione arbitrii; sed a solo Deo.
XIX. Auxilium efficax, et potentia dissentiendi simul compatiuntur in lib. arb.— DEcimanona propositio. Auxilium efficax, et potentia dissentiendi simul compatiuntur, et componuntur in eodem arbitrio. Probatur ex Concilio Tridentino sess. 6. de iustific. can. 4. ubi definitur, liberum arbitrium excitatum, et motum a Deo posse dissentire, si velit: sentit ergo, motionem Dei efficacem, et facultatem dissentiendi, si velit, simul esse in eodem arbitrio.
Praeterea probatur ex S. Prospero lib. 2. de vocat. gent. cap. 27. et 28. ubi ait: Quod Deus voluit eos velle, voluerunt: qui ad obediendum sibi ipsum velle sic donat, ut etiam a perseveraturis illam mutabilitatem, quae potest nolle, non auferat. Et sanctus Thomas quaest. 23. de veritate, art. 5. ad tertium, ait, quod quamvis non esse effectus Divinae voluntatis non possit simul stare cum Divina voluntate: potentia tamen deficiendi effectum simul stat cum Divina voluntate; non enim ista sunt incompossibilia: Deus vult istum salvari, et iste potest damnari; sed ista sunt incompossibilia: Deus vult istum salvari, et iste damnatur. Idem dicit quaest. 6. de veritate, art. 3. ad 7. cuius verba disput. 18. num. 23. adduximus.
XX. Gratia efficax non destruit, sed perficit libertatem arb.— Vigesima propositio. Per gratiam praevenientem praedicto modo efficacem non destruitur libertas arbitrii, nec usus actualis illius impeditur, sed mirum in modum perficitur, et roboratur. Probatur ex Concilio Tridentino, sessione 6. de iustificatione, cap. 5. et can. 4. ubi definitur, quod liberum arbitrium excitatum, et motum a Deo potest dissentire si velit. Item etiam Caelestinus Papa epist. ad Episcopos Galliae, cap. 12. ait: Quo utique auxilio, et munere Dei non aufertur liberum arbitrium, sed liberatur; ut de tenebroso lucidum, de pravo rectum, de languido sanum, de imprudente fit providum.
Secundo probatur ex sancto Augustino lib. de spiritu, et littera, cap. 29. dicente: Liberum arbitrium evacuamus per gratiam? absit. Sed magis liberum arbitrium statuimus. Sicut enim lex per fidem, ita liberum arbitrium per gratiam non evacuatur, sed magis statuitur. Et lib. 1. cont. duas epist. Pelagianorum, cap. 20. ait: Numquid homines Dei, qui hoc scripserunt; immo ipse Spiritus Dei, quo auctore per eos conscripta sunt, oppugnavit liberum hominis arbitrium? absit. Sed Omnipotentis in omnibus, et iudicium iustissimum, et auxilium Dei misericordissimum commendavit.
Tertio probatur ex sancto Thoma in secundo sententiarum, distinct. 25. quaestione prima, articulo secundo, ad primum, ubi ait, quod etiam si Deus voluntatem hominis in aliud mutet, nihilominus tamen hoc sua Omnipotentia facit, ut illud, in quod mutatur, voluntarie velit. Et prima secundae, quaestione 10. articulo 4. ad primum, ait: Quod magis repugnaret Divinae motioni, si voluntas ex necessitate moveretur, quod suae naturae non competit; quam si moveretur libere, prout competit suae naturae. Item prima parte, quaest. 19. articulo octavo, et quaestione 83. articulo primo, ad tertium, ait: Deus igitur est prima causa movens, et naturales causas, et voluntarias. Et sicut naturalibus causis, movendo eas, non aufert, quin actus earum sint naturales; ita movendo causas voluntarias, non aufert, quin actiones earum sint voluntariae; sed potius hoc in eis facit. Operatur enim in uno quoque secundum eius proprietatem. Et tertio contra Gentes, cap. 148. multis rationibus ostendit, quod per auxilium divinae gratiae nullo modo praeiudicatur arbitrii nostri libertati. Et probari potest ex dictis in 19. propositione: nam gratia efficax, qua Deus movet liberum arbitrium ad consentiendum vocationi divinae, revera non aufert ab eodem arbitrio facultatem, qua potest dissentire, si velit, ut ex Concilio Tridentino constat: et ex his, quae in disputatione 18. num. 23. dicta sunt: sed efficit, quod cum possit ex sua innata libertate dissentire, non tamen dissentiat, sed infallibiliter consentiat: ergo non laedit in aliquo, sed potius perficit, ac roborat eius libertatem. Etenim, ut disputatione 115. et 116. dictum est, libertas consistit in facultate voluntatis, et rationis ad utrumlibet, scilicet ad operandum, et non operandum; ad consentiendum, et dissentiendum. Cum ergo voluntas etiam in illo instanti, in quo efficaciter movetur ad consentiendum vocationi divinae, retineat veram, et expeditam facultatem, qua potest dissentire, si velit; relinquitur, per huiusmodi gratiam efficacem non laedi, nec impediri libertatem arbitrii, quantum ad usum actualem illius, sed potius perfici, et sanari. Quod et S. Prosper epist. ad Rufinum de libero arbitrio, his verbis confirmat:45 Nimium vero inepte, nimiumque inconsiderate ab adversantibus dicitur, quod per hanc Dei gratiam libero nihil relinquatur arbitrio. Et impugnans Collatorem, eo quod asseruit, per gratiam efficacem, qua Deus ex nolentibus efficit volentes, destrui libertatem arbitrii, sic ait: Quid de elisarum argumentationum ratiunculis fracta studes arma colligere?46 Quid cineres extincti dogmatis refovendo, deficientis fumi nidorem in redivivam flammam conaris accendere? Non est periculum liberi arbitrii ex gratia Dei, nec voluntas aufertur, cum in ipsa bene velle generatur. Nam si ideo non putanda est nostra, quia formatur, regitur, ordinatur, imbuitur; spoliantur libertate Filii Dei, qui aguntur Spiritu Dei, perdunt vigorem rationalis animi, et omni voluntariae devotionis laude privantur, quibus datur spiritus sapientiae, et intellectus, consilii, et fortitudinis, scientiae, et pietatis, ac timoris Domini. Et cap. 38. eiusdem lib. subdit: Non conturbat nos superbientium inepta querimonia, qua liberum arbitrium causantur auferri, si et principia, et profectus, et perseverantia in bonis usque in finem Dei dona esse dicantur: Quoniam opitulationes Divinae gratiae stabilimenta sunt voluntatis humanae. Volentes oramus, et tamen misit Deus Spiritum in corda nostra clamantem Abba Pater.47 Volentes loquimur, et tamen, si pium est, quod loquimur, non sumus nos loquentes, sed Spiritus Patris nostri, qui loquitur in nobis.48 Volentes operamur salutem nostram, et tamen ipsum velle, atque operari, Deus est, qui operatur in nobis.49 Cui potestas, imperium, claritas, sapientia, gratiarum actio, honor, et gloria in saecula sempiterna. Amen.
Finis Libri Duodecimi, et Ultimi.
Omnia correctioni Sanctae Romanae Ecclesiae, quae columna, et firmamentum est veritatis, humiliter subiicio.