De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Prooemium
Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.
Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.
Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.
Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.
Disputatio LXXXV: Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.
Disputatio LXXXVI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.
Disputatio LXXXVII: Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.
Disputatio LXXXVIII: Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.
Disputatio LXXXIX: Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.
Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.
I. ALIA quaestio consimilis discutienda erit infra disputatione 98. ubi disputabitur: An supposita gratia excitante, consensus, vel cooperatio liberi arbitrii sit primo inchoanda a voluntate creata; an vero a voluntate divina, sive ab auxilio efficaci praeoperantis gratiae. Sed propter diversos modos loquendi, quibus nonnulli recentiores Theologi utuntur in hac parte, necessarium duxi quaestionem propositam ex professo pertractare. Quidam dixerunt, quod voluntas creata, quantum ad determinationem actionis, est quodammodo prima radix; fatentur etiam, omnem voluntatem liberam posse in suo genere dici primam radicem suae determinationis; dicunt tamen, Deum suo concursu ad eamdem voluntatis determinationem simul concurrere.
Alii vero Theologi distinguunt inter conversionem voluntatis, et determinationem eiusdem voluntatis, et asserunt, quod, quamvis conversio, et consensus voluntatis sit ab ipsa voluntate, et a Deo simul cum voluntate, eamdem conversionem, et consensum efficiente: determinatio tamen voluntatis, quae utrobique fit, est ab ipsa voluntate, pro sua innata libertate se libere applicante, ac determinante ad consensum, aut dissensum, et non a Deo, sua omnipotentia illam determinante. Adduntque non esse concedendum Deum cum voluntate seipsam determinante simul eam determinare; sicut conceditur, Deum cum voluntate simul natura producere effectum. Probatur haec sententia.
Primo. Voluntas creata in illo priori naturae, antequam se determinet, est omnino indeterminata, et nullam habet necessitatem influendi, neque simpliciter, neque ex suppositione alterius actus sui ipsius, sed ex sola sua indifferentia libertatis actum inchoat, quando, et qualem vult: ergo in eamdem voluntatem, tam, quam in primam radicem, et causam, debet eiusmodi determinatio revocari.
Confirmari potest hoc argumentum: quia licet voluntas creata in suo esse dependeat ab alia causa priori per se efficiente, scilicet a Deo, et propterea non possit appellari simpliciter prima causa: comparatione tamen determinationis sui actus, non habet aliam causam priorem per se efficientem; cum talis determinatio procedat a sola, et innata eius libertate, ut disputatione 96. 97. et 98. probabitur: ergo in hoc genere, seu comparatione talis determinationis, appellari potest prima causa. Probatur consequentia: nam, secundum hanc rationem, prima causa alicuius determinationis illa dicitur, quae non habet aliam causam priorem eiusdem determinationis.
II. Secundo arguitur. Liberum arbitrium creatum habet absolutum dominium sui actus, ut videtur docere S. Aug. et S. Thomas locis disp. 117. nu. 1. et 2. allegandis. In cuius confirmationem plures ibi adducentur rationes: ergo determinatio actionis in ipsum arbitrium, tamquam in primam causam per se efficientem, debet referri. Probatur consequentia: nam homo non dicitur proprie habere dominium eius, quod pendet a voluntate alterius, quantum ad usum, cum dominium sit propria facultas utendi re in omnes usus lege permissos.
Tertio. Repugnat omnino libertati, quod determinatio sui actus insit sibi ab alio, ut patet ex S. Thoma in secundo sententiarum, dist. 25. quaest. 1. art. 1. ad primum, ubi ait, quod in Deo salvatur liberum arbitrium, quantum ad hoc, quod determinatio sui actus non est sibi ab alio, sed a seipso; et ex hoc infert, Deum esse vere Dominum sui operis. Cum ergo veram habeat libertatem voluntas, ut ex Tridentino constat, relinquitur, quod determinatio voluntatis nostrae ad talem, vel talem actum non sit illi ab alio, sed a seipsa; ac per consequens, poterit dici, in suo genere, prima causa, seu prima radix suae determinationis.
Quarto probatur, Deum non determinare voluntatem, etiam simul cum eadem voluntate seipsa determinante, nec concurrere efficienter ad talem determinationem: nam influxus Dei, si esset adhibendus ad determinandam voluntatem, esse deberet immediate in voluntatem, quo voluntas applicaretur, atque moveretur ad consentiendum, seu ad determinandum se ad consensum: sed impossibile est, dari talem influxum immediatum in voluntatem ad actionem, vel determinationem liberam producendam, ut patet ex argumentis disputatione 18. in principio propositis: ergo Deus neque concursu generali, neque aliquo alio concursu, etiam simultaneo, est causa determinationis voluntatis; ac per consequens, voluntas creata dicenda est prima, et sola causa eiusdem determinationis.
Quinto. Determinatio voluntatis non est actio voluntatis, secundum omnem sui considerationem, sed est ipsa actio, prout habet rationem influxus solius voluntatis, qui determinatio voluntatis dicitur, quatenus ita voluntas eo influit, cooperatur, et consentit; ut in potestate ipsius situm sit non ita influere, non cooperari, et non consentire: ergo nihil aliud constituendum est, quod sit cooperatio Dei ad ita determinandam voluntatem, una cum ipsamet voluntate: ergo sola voluntas ex sua innata libertate se determinat, ac per consequens erit prima, et sola causa suae determinationis.
Confirmant hoc omnibus argumentis, quibus, ut patebit disputatione 96. et 97. probare contendunt, bonum usum auxiliorum gratiae, ut emanat a libero arbitrio, procedere a sola, et innata eius libertate: cum enim determinatio voluntatis ad actus supernaturales nihil aliud sit, quam praedictus bonus usus, ut emanat a libero arbitrio; relinquitur, determinationem voluntatis in solam, et innatam eius libertatem esse referendam; ac per consequens, voluntatem creatam esse primam, et solam causam suae determinationis.
Sexto. Posita quacumque actione, vel cooperatione Dei ad voluntatem determinandam ad consensum, adhuc voluntas potest se non determinare, et non consentire: ergo per eam actionem, seu cooperationem non determinatur, sed adhuc restat, ut voluntas se ipsam determinet, aut non determinet; et consentiat, aut non consentiat: ergo nulla actio, et cooperatio Dei est determinatio voluntatis, ac per consequens voluntas est prima, et sola causa suae determinationis.
III. Voluntas creata non est sola, aut prima causa suae determinationis.— Secunda sententia docet, determinationem voluntatis esse referendam in Deum, tamquam in priorem causam per se efficientem, ut disputatione 75. et 86. visum est, et dicetur latius disputatione 96. quamvis Deus non efficiat in nobis, eamdem arbitrii determinationem sine nobis simul tempore, sed posterius ratione libere concurrentibus, et cooperantibus, ut sacrum Concilium Tridentinum docet, ac per consequens, voluntatem creatam esse non posse, aut dici primam radicem, vel primam causam efficientem suae determinationis. Hanc sententiam sequuntur omnes defensores gratiae efficacis, physice praedeterminantis liberum arbitrium ad consensum, quorum testimonia in disputatione vigesima secunda, et vigesima tertia sunt adducta. Et arbitror, eam esse ita certam, ut opposita omni probabilitate careat. Ut autem expendamus varios modos loquendi, quibus nonnulli Theologi utuntur, et quid sentiendum sit de illis, explicemus: praemittenda sunt, et supponenda ea, in quibus auctores utriusque sententiae conveniunt, nec de illis ullus umquam Theologorum dubitavit. Conveniunt primo, voluntatem creatam, seu liberum arbitrium a Deo motum, et excitatum esse proximam causam, ne dum piae operationis, sed etiam suae determinationis, qua, ad pie operandum se determinat:1 alias enim mere passive se haberet, recipiendo operationem a solo Deo productam; quod repugnat Concilio Tridentino: neque eius actiones essent liberae, et consequenter non essent meritoriae, vel demeritoriae. Conveniunt secundo, quod liberum arbitrium creatum vere se ipsum movet, et determinat, dum liberam actionem producit: nam de ratione operationis liberae est, quod procedat, tamquam a causa proxima a principio intrinseco se movente, et determinante, ut disputatione 117. fiet manifestum, et ex parte ostensum est supra disputatione 18. et 19. Conveniunt tertio, cum addito, et secundum quid, posse concedi, liberum arbitrium, esse primam, et solam causam suae determinationis, vel piae operationis; nempe in genere causae secundae proximae eamdem operationem elicientis: nam in hoc genere nullum habet consortium alterius causae proximae, seu secundae, quae simul cum ipsa voluntate eamdem determinationem, vel piam operationem efficiat. Difficultas ergo est, an voluntas creata dicenda sit prima radix, vel prima causa efficiens suae determinationis; ita ut nullam habeat aliam causam, quae prius causalitate, vel simul cum voluntate creata, eamdem determinationem efficiat.
IIII. Causa prima alicuius effectus dicitur dupliciter.— Pro cuius explicatione notandum est, quod dupliciter potest aliquid dici prima causa alicuius effectus: primo modo positive; quia videlicet per virtutem non acceptam ab alia superiori causa producit illum effectum: et hoc modo solus Deus est prima causa cuiuscumque effectus creati, sive illum producat immediate per se ipsum, sive media alia causa secunda. Alio modo potest dici prima causa negative, quia videlicet non habet aliam causam priorem per se efficientem, a qua concursus eiusdem causae, quo effectum illum producit, dependeat.
PRima ergo conclusio sit. Voluntas creata non potest dici prima radix, vel prima causa suae determinationis in hoc ultimo sensu a nobis explicato. Conclusio est Sancti Thomae in secundo sententiarum, dist. 37. q. 2. art. 2. in corpore, et probatur eius ratione, quam adduximus disputatione 18. num. 14. et disputatione 24. num. 19. nam alias voluntas creata comparatione suae determinationis haberet rationem primi principii, et ita essent admittenda duo prima principia, quod non est dicendum.
Respondent, voluntatem creatam non habere simpliciter rationem primi principii, comparatione propriae determinationis, quia licet possit se ipsam determinare, et determinet absque influentia prioris agentis eam praedeterminantis; non tamen habet esse a seipsa, nec potest operari absque concursu generali simultaneo primi agentis; quod tamen est necessarium, ut rationem primi principii haberet. Sed hanc solutionem impugnat ex professo Sanctus Thomas loco allegato, et manet satis exclusa ex iis, quae dicta sunt disp. 18. et 24. adductis.
Secundo probatur. Determinatio, qua voluntas se determinat, nihil aliud est, quam ipsa libera volitio, ut procedit efficienter ab eadem voluntate, tamquam a causa proxima: sed sub hac ratione talis determinatio non reducitur in voluntatem creatam ultimate, sed in Deum, tamquam in priorem causam per se efficientem; ut disputatione 36. ostensum est; et latius patebit disputatione 96. et duabus sequentibus: ergo voluntas creata non est prima causa, etiam negative, suae determinationis. Probatur consequentia: nam illa dicitur prima causa negative, comparatione alicuius effectus, quae non habet aliam causam priorem, in quam talis effectus reducatur. Cum ergo determinatio voluntatis, seu actus liber, etiam ut emanat a voluntate, reducatur in Deum, tamquam in priorem causam per se efficientem; relinquitur, quod voluntas creata dici non possit prima causa, vel prima radix suae determinationis.
Tertio probatur. Sicut voluntas creata non est simpliciter primum se movens, ita non est simpliciter primum se determinans, ut constat ex dictis disputatione 22. et 23. alias esset simpliciter primum deliberans, et primum liberum; si eius determinatio in aliam priorem causam efficientem non reduceretur: ergo non est prima causa suae determinationis. V. Respondent,2 esse magnam differentiam inter libertatem Dei, et libertatem creatae voluntatis: Deus enim non solum est liber,3 sed etiam est per se, et essentialiter liber; et usum libertatis habet non solum absque dependentia ab alio; sed etiam absque ulla potentialitate, compositione, aut imperfectione; et ideo infinitam perfectionem ad illum modum libertatis requirit: quae propterea secundum illum modum nulli creaturae communicabilis est. Participatio autem eius libertatis, et indifferentiae cum vero dominio sui actus communicari potest creaturae, absque infinita perfectione; atque adeo, ut potentia ex se indifferens unum actum determinate efficiat potius, quam alium, non ex determinatione alterius, sed sua sponte, et intrinseca vi (quamvis non sine concursu alterius) non requirit infinitam perfectionem. Quapropter non sequitur, voluntatem liberam sic operantem, vel primo se determinantem esse primum liberum, nisi in hac voce sit magna aequivocatio. Nam primum liberum proprie dicitur, quod est per essentiam liberum; vel quod libertatem habet prorsus ab alio independentem: neutrum autem horum convenit voluntati creatae, cum non habeat libertatem, nisi participatam a libertate Dei, et ab eadem in suis determinationibus pendentem. Si autem primum liberum dicatur illud agens, a quo in suo genere primo est determinatio libera, sic verum est, omnem voluntatem liberam posse in suo genere dici primam radicem suae determinationis: quia scilicet, sine illa fieri non potest, nec aliter, quam ex intrinseca, et libera applicatione eius. Addunt, hanc esse impropriissimam acceptionem huius vocis, et ideo illa utendum non esse, nec voluntati creatae attribuendam. Sed contra hoc est;4 nam, ut arguit Sanctus Thomas in secundo sententiarum dist. 37. q. 2. art. 2. quamvis per hanc responsionem evitaretur, quod voluntas nostra non esset primum ens simpliciter, non tamen posset evitari, quin esset primum agens, si eius actio, et determinatio in aliquod prius agens non reduceretur, tamquam in causam efficientem.
Praeterea ex eadem solutione desumitur efficax argumentum contra auctores oppositae sententiae: nam qua ratione voluntas creata impropriissime dicitur primum liberum, eadem etiam debet dici impropriissime prima causa suae determinationis; ac per consequens, non est hac voce utendum, nec voluntati creatae attribuenda. Sed dicunt, hanc vocem non esse simpliciter voluntati creatae attribuendam, nisi in actibus malis: in bonis autem praesertim supernaturalibus non posse nos simpliciter ita loqui: quia licet in tali determinatione libera voluntas suas partes habeat, tamen primum initium eius non est ab ipsa, sed ex Deo, qui eam praeparat, et adiuuat, ut se determinet. Sed contra hoc est: nam si auctores huius solutionis intelligant, primum initium determinationis liberae non esse efficienter ab ipsa voluntate, sed ex Deo; tenentur consequenter nobiscum fateri, talem determinationem non esse reducendam, tamquam in primam causam efficientem, in voluntatem creatam, sed in solum Deum, qui per auxilium gratiae adiuvantis vere efficienter, et efficaciter facit, ut se determinet. Si autem intelligant, primum initium suae determinationis esse a Deo solum moraliter, quatenus per gratiam excitantem alliciendo, invitando, et suadendo, movet voluntatem ad consensum; videtur sequi, voluntatem creatam cum omni proprietate dicendam esse primam causam efficientem physicam suae determinationis: neque esse addendam in eadem loquutione illam particulam, in suo genere, vel quodammodo; sed absolute liceret fateri, quod, licet voluntas creata rationem primi principii non habeat, vere tamen est prima causa suae determinationis: quod tamen nec ipsi auctores solutionis, quam impugnamus, concedunt.
VI. Secunda conclusio. Negari non potest, Deum concurrere efficienter ad determinationem, qua voluntas creata se determinat. Hanc conclusionem probant a fortiori argumenta facta pro conclusione praecedenti: nam alias sequeretur, illam determinationem solum esse tribuendam creatae voluntati; non autem Deo, et consequenter Deus non esset primus auctor, et causa omnium entium, quae pertinent ad ordinem naturae, vel gratiae. VII. Respondent,5 eatenus determinationem voluntatis ad actus bonos posse auctori naturae aliquo modo tribui, quatenus emanat a facultate arbitrii ad ita libere se determinandum ab eodem naturae auctore collata;6 eo quod non sit abusus liberi arbitrii, sicut est determinatio ad actum peccati; et quatenus idem auctor naturae saepe ad eam determinationem adiuuat, et invitat arbitrium peculiaribus suis donis, et auxiliis: simpliciter tamen eamdem determinationem ipsi arbitrio esse tribuendam. Sed haec solutio impugnatione non indiget:7 nam iuxta illam, voluntatis determinatio ad actus bonos solum reduceretur in Deum, tamquam in causam, sine qua non, quia videlicet, nisi ipse liberum arbitrium creasset, eius determinatio ad talem, vel talem actionem non extitisset in rerum natura, vel solum reduceretur in Deum, tamquam in causam moralem, non autem, ut in causam efficientem physicam: quod quidem, quam sit falsum, ex dictis disput. 36. et 86. liquido constat.
Praeterea: nam libera potentia, qua voluntas nostra seipsam potest libere determinare, tribuitur Deo, tamquam primae causae efficienti: ergo etiam actualis determinatio eiusdem voluntatis erit Deo tribuenda, ut primae causae per se efficienti; alias profecto, ut arguit Sanctus Augustinus,8 quod est minus perfectum, Deo; id autem, quod est magis perfectum, non Deo, sed libero tribueremus arbitrio: quod tamen pugnat cum verbis Iacobi Apostoli dicentis:9 Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est a Patre luminum: constat enim actualem determinationem ad bonum esse quid perfectius potentia se determinandi, sicut actus est simpliciter perfectior habitu, ut dicit Sanctus Thomas, prima secundae, quaestione 71. articulo tertio, ad primum, et tertium: et prima parte, quaest. 25. artic. 1. ad secundum: quod etiam docet Aristot. 9. metaph. tex. 19. dicens: Qualibet potentia melior est eius actus, et nos idem probavimus disputatione praecedenti, num. 12.
VIII. Determinatio voluntatis qualiter sit libera.— Praeterea probatur conclusio, destruendo potissimum fundamentum sententiae contrariae; ex eo enim probat, Deum etiam simul cum voluntate non efficere determinationem illius: nam alias destrueretur libertas arbitrii, respectu eiusdem determinationis, quae non esset libera, si Deus simul cum voluntate eam efficeret. Haec autem ratio supponit falsum: ergo, etc. Minor probatur: nam volitio voluntatis, et quaelibet alia pia eius operatio vere est libera, etiam si Deus simul cum eadem voluntate illam operationem efficiat: ergo similiter determinatio voluntatis erit libera, etiam si Deus simul cum voluntate eius determinationem efficiat. Probatur consequentia: quia non magis repugnat libertati, quod Deus simul cum voluntate eius operationem producat, quam quod efficiat eius determinationem simul cum voluntate seipsam determinante. Respondent, negando consequentiam, et assignant rationem discriminis:10 nam influxus Dei in actionem est immediatus in actionem ipsam, et non in voluntatem, et per voluntatem ab eo motam in actionem: influxus vero Dei, si esset adhibendus ad determinandam voluntatem, esse deberet immediate in voluntatem, quo voluntas applicaretur, ac moveretur ad consentiendum, seu ad determinandum se ad consensum: et ideo concedendum non est, Deum concurrere efficienter simul cum voluntate ad eius determinationem, sicut concurrit ad actionem ipsam. Ex dictis tamen in disp. 18. 22. et 23. manet sufficienter impugnata haec solutio:11 ostensum est enim, concursum Dei generalem tam ad actus ordinis naturalis, quam supernaturalis esse influxum Dei immediatum in causam, quo eam movet, applicat, et praedeterminat ad operandum: et per talem influxum, nedum non laedi, sed mirum in modum perfici libertatem arbitrii creati.
IX. Voluntas prius natura, quam se determinet, qualiter intelligatur indeterminata.— AD primum argumentum respondetur, voluntatem creatam in illo priori naturae, antequam se determinet, esse quidem indeterminatam in actu secundo, seu determinatione, quae fit formaliter per actum ipsius voluntatis: non tamen est indeterminata praevia determinatione, sive quantum ad complementum actus primi, quae fit per auxilium Dei efficax, ut disp. 23. ostensum est. Et licet voluntas in illo priori nullam habeat necessitatem absolutam influendi, neque ex suppositione alterius actus producti ab eadem voluntate: habet tamen necessitatem conditionatam influendi, sive ex suppositione voluntatis divinae, et auxilii efficacis, ut disput. 25. ostensum est; quae quidem necessitas est necessitas secundum quid, ac propterea non repugnat libertati, ut ex dictis in eadem disputatione constat.
Ad confirmationem respondetur, quod voluntas creata non solum in suo esse, sed etiam in sua cooperatione, et influxu dependet a Deo, ut a causa priori, per se efficiente, ut dictum est, et patebit amplius disputatione 96. 97. et 98. ubi argumenta, quae in contrarium solent adduci, dissolventur. Unde etiam comparatione suae determinationis non potest dici prima causa efficiens, sed proxima, et secunda.
Ad secundum argumentum respondetur, liberum arbitrium creatum habere quidem dominium sui actus, non tamen primum, et absolutum dominium, ut disput. 117. perspicuum fiet, ubi testimoniis S. Augustini, et S. Thomae, quae insinuantur in argumento, fiet satis.
X. Libera potentia quid requirat.— Ad tertium argumentum respondetur, repugnare quidem potentiae liberae, quod determinatio sui actus insit sibi ab alio, eadem potentia mere passive se habente: non tamen repugnat potentiae liberae, quod determinatio sui actus sit sibi ab alio; dum tamen ipsa potentia ad determinationem sui actus concurrat ex se, hoc est ex principio intrinseco activo non determinato per modum naturae, vel naturaliter ad unum, sed retinente veram facultatem ad utrumlibet, quam retinet liberum arbitrium etiam praedeterminatum a Deo, ut disp. 18. nu. 23. dictum est. Et per haec respondetur ad auctoritatem inductam S. Thomae; quae latius in disp. 117. erit explicanda.
Ad quartum negatur minor; etenim concursus Dei est influxus immediatus in voluntatem, ut disputatione 18. et 19. ostensum est.
Ad quintum respondetur, determinationem voluntatis, de qua loquimur, esse ipsam actionem, prout habet rationem influxus, non quidem solius voluntatis, sed voluntatis motae, et praedeterminatae per Dei influxum, ut se determinet ad libere operandum, et cooperetur, ut ex dictis disp. 18. et 23. liquido constat.
Ad confirmationem disp. 96. et 97. respondebo ex professo.
Ad septimum dicendum, quod, posita actione Dei praedeterminante voluntatem ad consensum, voluntas non potest in sensu composito se non determinare, quamvis absolute possit, et in sensu diviso, ut disputatione 25. dictum est, et disp. 92. 93. et 94. dicetur latius.