De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez (1550–1631)

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia

First published 1610

Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.


Liber Primus

Liber Secundus

Liber Tertius

Liber Quartus

Liber Quintus

Liber Sextus

Liber Septimus

Liber Octavus

Liber Nonus

Prooemium

Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.

Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.

Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.

Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.

Disputatio LXXXV: Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.

Disputatio LXXXVI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.

Disputatio LXXXVII: Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.

Disputatio LXXXVIII: Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.

Disputatio LXXXIX: Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.

Disputatio XC: Utrum auxilium gratiae, in ratione efficacis auxilii, dependeat ex libero influxu arbitrii creati cum illo; an vero sit efficax secundum se, et ut venit a Deo antecedenter ad liberam cooperationem eiusdem arbitrii.

Disputatio XCI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae ad modum causae physicae, idest vere efficienter, praedeterminet liberum arbitrium ad consensum.

Disputatio XCII: Utrum liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci possit in sensu composito eidem auxilio dissentire, et non converti.

Disputatio XCIII: Utrum Liberum Arbitrium creatum possit resistere auxilio efficaci, proprie loquendo de resistentia.

Disputatio XCIV: Quomodo explicandus sit, et intelligendus sensus compositus, et divisus, cum asseritur, liberum hominis arbitrium a Deo motum auxilio efficaci, non posse in sensu composito dissentire, aut non converti, sed solum in sensu diviso.

Disputatio XCV: Utrum, postquam Deus misericorditer excitavit Arbitrium creatum, expectet liberum eius consensum, ut purgari, aut iustificari velit.

Disputatio XCVI: Utrum Liberum Arb. ex se ipso aliquid operetur, quando consentit Deo excitanti, et vocanti.

Disputatio XCVII: Utrum bonus usus, seu cooperatio Liberi Arbitrii, quo Deo excitanti, et vocanti consentit, procedat a sola, et innata eius libertate.

Utrum bonus usus, seu cooperatio Liberi Arbitrii, quo Deo excitanti, et vocanti consentit, procedat a sola, et innata eius libertate,

I. HAec difficultas satis affinis est praecedenti; sed ad maiorem illius explicationem necessarium duxi sub terminis propositis eam pertractare. Quidam dicunt, quod, si bonus usus accipiatur pro ipsa libera operatione, seu pro actu voluntatis, quem elicit homo motus a Deo gratia excitante; tunc nihil reperitur in tali bono usu, quod procedat a sola, et innata libertate, sed quidquid entitatis, aut rationis formalis est in illo, simul procedit a Deo, tamquam principaliori causa efficiente. Si autem bonus usus accipiatur pro ipso influxu actuali, quo liberum arbitrium, tamquam causa partialis, ut aiunt, influit cum Deo in eumdem actum; asserunt, eiusmodi bonum usum procedere a sola, et innata arbitrii libertate; ac per consequens, in eamdem libertatem esse reducendum, et non in Deum; unde et hanc assertionem statuunt, Si duo aequales per omnia in omnibus conspiciant eamdem mulierem pulchram, evenire potest a sola libertate arbitrii utriusque, ut unus consentiat in peccatum, eam concupiscendo, alter non item; eademque est ratio de eodem modo affectis, aequaliterque a Deo ad fidem vocatis; pro sola namque eorum libertate evenire potest, ut unus amplectatur fidem, alter vero eamdem contemnat. Concedunt etiam, nec dubitandum esse, multos torqueri apud inferos, qui multo maioribus auxiliis ad salutem a Deo donati fuerunt, quam multi, qui in caelo divino conspectu fruuntur, etc. Sed quod hi cum maioribus auxiliis praedestinati, et salvi non fuerint, illi vero cum minoribus praedestinati, ac salvi fuerint, non aliunde fuit, nisi quia illi pro innata libertate noluerunt uti ita suo arbitrio, ut salutem consequerentur: hi vero maxime. Dicentes, non aliunde fuit, clare significant, a sola, et innata libertate provenire non solum, quod cum maioribus auxiliis unus dissentiat, et damnetur, sed etiam, quod alius cum minoribus auxiliis consentiat, et salvetur. Quod ut magis explicent, adiiciunt. Quod item e duobus, qui aequali motu gratiae praeveniuntur, ac moventur, unus consentiat, concurrat cum gratia, eliciat actum, et convertatur, alter vero non; certe solum provenit ab innata, et propria, et intrinseca libertate utriusque, bonis, et malis; reprobis, ac praedestinatis communi. Ut autem rigorem harum assertionum temperent, inquiunt, quod, si in summo rigore sit loquendum; quando duobus adultis dantur aequalia auxilia gratiae praevenientis, neque absolute est affirmandum, cum aequalibus auxiliis unum illorum converti, et alterum non converti, nisi addatur, et dicatur, gratiae praevenientis. Etenim quando unus illorum pro sua libertate convertitur, iam auxilium gratiae praevenientis ipsi collatum habet in eo novum influxum gratiae cooperantis cum ipsius arbitrio, quem non habet in alio. Neque item affirmandum est, existentibus in duobus adultis aequalibus auxiliis gratiae praevenientis, unum eorum pro sola sua libertate converti, et alterum non; quoniam, licet conversio illa a libertate pendeat, fiatque ab arbitrio pro sua libertate; non tamen fit pro sola sua libertate, sed cooperante simul auxilio gratiae praevenientis per influxum, a quo sortitur rationem gratiae cooperantis; quamvis, cum hic praesto sit, gratiamque praevenientem dependenter a cooperatione arbitrii comitetur, solum exigitur cooperatio liberi arbitrii nostri. Probatur haec sententia

II. Primo. Nam id Iustinus Martyr. in respons. ad Christianos de necessariis quaestionibus, in responsione ad octavam, sequentibus verbis aperte docet: Quaestio erat: Si boni, ac mali, itemque status notitiam a Deo accepimus, qui fit, ut utriusque causa non sit is, qui utriusque et notionem, et vim, illorum explicandorum causa, natura quasi insevit? Sequitur Iustini explanatio, seu responsio: Deus non solum eam vim nobis dedit, ut essemus, bonumque ac malum cognosceremus, atque faceremus, sed etiam liberum arbitrium nobis concessit, potestatemque fecit eligendi id, quod videretur pro eorum, quae cognoscuntur, praepositione: neque virtutem, aut vitium nostrum in cognitione eorum, quae cognoscuntur, posuit; sed in electione eorum, quae deliguntur. Non, igitur causa est Deus virtutis nostrae, ac vitii; sed propositum nostrum, et voluntas. Ut enim, qui scortum videt, ac scortum esse scit, ex scientia illa, et cognitione scortator non est; si vero motui assentiatur voluntas, tum denique scortator est, vel opere, vel affectione; sic etiam non est cognitio, cur boni, et mali sint homines; sed voluntas, quae ex praepositione eorum, id, quod videtur, sequuta est. Quibus verbis virtutem nostram, et vitium non in Deum, quia vires, quibus ea exercemus, notitiamque naturalem vitii, ac virtutis nobis tribuit, sed in nostrum arbitrium, nosque ipsos, qui libere in unam, aut alteram partem illud flectimus, tamquam in particularem, ac propriissimam eorum causam, docet esse referenda.

Secundo arguitur: nam potissimum fundamentum, propter quod Calvinus asseruit, hominem non cooperari libere Deo excitanti, et moventi, est, quia Deus, per auxilium efficax divinae gratiae, efficit in illo ipsum concursum voluntatis. Ait enim, non offerri tantum a Domino gratiam, quae libera cuiusque electione, aut recipiatur, aut respuatur, sed ipsam esse, quae in corde et electionem, et voluntatem formet, ut, quidquid deinde sequitur boni operis, fructus sit ipsius, ac effectus; nec aliam habeat sibi obsequentem voluntatem, nisi quam fecit. Quod probat auctoritate Augustini dicentis, Dominum homines suis voluntatibus trahere, sed quas ipse operatus est; et in alio loco: Omne bonum in nobis opus, non nisi gratiam facere. Ergo sententia, quae asserit, bonum usum liberi arbitrii esse in Deum reducendum, tamquam in causam priorem per se efficientem, errori Calvini favere videtur.

Tertio arguitur. Auctoritate S. Aug. lib. 12. de Civitate Dei c. 6. ubi docet sententiam superius propositam; ait enim, si duo aequales per omnia in omnibus conspiciant eamdem mulierem pulchram, evenire posse a sola libertate arbitrii utriusque, ut unus consentiat in peccatum, eam concupiscendo; alter non item: ergo idem poterit contingere respectu consensus, aut dissensus in illis, qui aequaliter a Deo vocantur. Qui ergo consentit Deo excitanti, pro sola, et innata libertate consentit: non ergo debet reduci influxus liberi arbitrii, quo Deo excitanti assentitur, in Deum, tamquam in causam priorem per se efficientem, sed in solam, et innatam creati arbitrii libertatem.

Quarto. Quia, licet nemo credere possit, aut poenitere, vel diligere, sicut ad salutem oportet, nisi praeveniatur gratia divina: nihilominus auxilium gratiae non est sola, et integra causa, quod fidei assentiatur; quandoquidem, posita quacumque gratia praeveniente, semper manet homo liber, ut per suum liberum arbitrium possit non consentire, ut in Conc. Triden. definitur: ergo, qui assentitur Deo vocanti, pro sola sua, et innata libertate assentitur, et similiter qui dissentitur, id efficit pro eadem sola, et innata libertate; et ita sequitur idem, quod prius.

III. Quinto. Voluntatis consensus non habet, quod sit actus liber, ut procedit a Deo, aut a gratia praeveniente, sed solum habet, quod sit liber, et consequenter opus virtutis dignum laude, quatenus procedit ab innata propria, et intrinseca libertate arbitrii creati, bonis, ac malis; reprobis, ac praedestinatis communi, in cuius potestate constitutum est Deo vocanti consentire, aut dissentire: ergo talis consensus, inquantum est formaliter influxus liberi arbitrii reduci debet in solam libertatem arbitrii creati; et non in Deum, vel in ipsam gratiam praevenientem, tamquam in causam priorem per se efficientem. Consequentia est nota: quoniam nulla alia causa efficiens potest esse illius consensus, nisi libertas arbitrii, et gratia praeveniens, seu Deus operans per gratiam praevenientem: ergo si consensus liberi arbitrii, inquantum est actus liber, non reducitur in Deum, vel in auxilium gratiae praevenientis, tamquam in causam per se efficientem, solum debet reduci in libertatem arbitrii creati. Et antecedens probatur: nam ille consensus, quatenus praecipue est a Deo simul cooperante per gratiam, solum habet, quod sit supernaturalis, et qualis ad salutem oportet: ergo, ut procedit a Deo cooperante per gratiam, non habet formaliter, quod sit actus liber: ergo, etc.

Sexto arguitur. Ille bonus usus est proprius ipsius liberi arbitrii, et ideo propter illum est homo dignus laude, et praemio vitae aeternae, sicut quando usus malus est, propter illum dignus est vituperio. Unde Bernard. ait: Quod in nobis minus est, ipse supplet, Deus scilicet, modicum tamen illud, quodcumque nostrum est, non patitur reservari. Et Conc. Trid. Vere, inquit, iusti nominamur, et sumus, iustitiam in nobis recipientes, unusquisque suam, secundum mensuram, quam Spiritus sanctus partitur singulis, prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem, et cooperationem. Et postea eos anathematizat, qui dixerint: Hominis iustificati bona opera ita esse dona Dei, ut non sint etiam bona ipsius iustificati merita: ergo ille bonus usus, seu influxus arb. procedit a sola, et innata eius libertate; alias enim non esset proprius liberi arbitrii, sed illi, et Deo communis.

IIII. Septimo. In potestate liberi arbitrii est, bene uti gratia excitante, aut non uti, prout sibi placuerit; cum libere omnino ea utatur: ergo, quando bene utitur, id efficit pro sua libertate: ergo in solam libertatem creatam reducendum est, quod, cum homo possit non uti gratia, bene utatur illa: igitur bonus usus liberi arbitrii procedit a sola, et innata eius libertate.

Octavo. Ut homo bene utatur gratia excitante, non requiritur nova gratia, sed solum, quod lib. arb. velit uti, et cooperari cum illa; alias gratia excitans, et auxilium sufficiens non esset vere sufficiens ad conversionem, et ad salutem: ergo bonus usus gratiae excitantis non est effective ab ipsa gratia, et consequenter non erit effective a Deo; cum nihil Deus operetur effective in homine, pertinens ad salutem, nisi mediante gratia: igitur bonus usus gratiae est effective a sola, et innata hominis libertate.

Nono. Haec causalis est vera: Homo non bene utitur gratia excitante, quia non vult: ergo haec similiter erit vera: Homo bene utitur gratia excitante, quia vult. Quotienscunque enim negatio est causa negationis, affirmatio etiam debet esse causa affirmationis: ergo sola libertas arbitrii creati est causa boni usus gratiae, et ita non erit reducendus in Deum, tamquam in causam priorem per se efficientem.

Decimo. Deus non attingit in aliquo priori temporis, vel naturae bonum usum liberi arbitrii, antequam lib. arb. eumdem bonum usum producat, alias cum ille usus sit indivisibilis, totus produceretur a Deo solo, et nihil relinqueretur producendum ab ipso arbitrio creato, et per consequens mere passive se haberet, recipiendo in se actum liberum a solo Deo efficienter productum: quod et libertati eiusdem arbitrii, et doctrinae Conc. Trid. repugnat: ergo bonus usus procedit a sola, et innata libertate, si ly sola tantum excludat aliam causam priorem per se efficientem.

Confirmatur. Deus non producit immediate illum bonum usum, sed mediate, cum illum producat per lib. arb. et non aliter eo quod bonus usus est actio vitalis, quae subinde produci non potest, nisi a causa secunda vitali: ergo non est assignabile aliquod prius, in quo Deus attingat eumdem bonum usum antecedenter ad concursum liberi arbitrii: ergo ille bonus usus non habet aliquam causam per se efficientem, priorem libero arb. in causando; et ita sequitur idem, quod prius.

Undecimo probatur omnibus argumentis, quibus Disput. 22. et 23. contendebamus probare, Deum auxilio praeoperantis gratiae non praedeterminare lib. arb. ad bonum usum gratiae excitantis: ex hoc enim manifeste deducitur, eumdem bonum usum non esse reducendum in Deum, vel in auxilium actuale divinae gratiae, tamquam in causam priorem in causando, quod etiam concludere videntur argumenta adducta Disp. 18. ad suadendum, concursum Dei generalem non esse influxum Dei immediatum in causam, sed esse influxum simultaneum cum causa secunda in eius operationem.

V. Haec tamen sententia reiicienda est, et licet satis maneat impugnata ex dictis Disput. 36. 82. et 86. ad maiorem abundantiam doctrinae statuuntur tres Concl.

Prima conclusio. Bonus usus lib. arb. quo Deo vocanti, et excitanti consentit, non procedit effective a sola, et innata eius libertate, sed necessario reducendus est in ipsum Deum, tamquam in causam priorem operantem per auxilium efficax praeoperantis gratiae, atque efficientem, ut homo libere cooperetur. Priorem, inquam, non quidem prioritate temporis, sed rationis dumtaxat, et causalitatis, ita videlicet, ut ista causalis sit vera; Quia Deus operatur, praeveniendo ordine rationis, et causalitatis liberum influxum arbitrii creati, ipsum liberum arbitrium subsequendo cooperatur. Probatur conclusio omnibus argumentis, quibus disput. 36. ostensum est, bonum usum auxiliorum gratiae, inquantum emanat a lib. arb. effectum esse praedestinationis: et idem constat ex dictis disput. 82. Praeterea probatur ex Conc. Senon. in quo ita decernitur: Accedentem siquidem ad Deum oportet primum divinae gratiae munere adiutum credere, deinde bonis operibus intendere, in quibus efficiendis, et liberum arbitrium operatur, et gratia: primo tamen, et principalius gratia. Cum ait, primo tamen, et principalius gratia, satis aperte declarat, ipsi gratiae non solum principalius, sive ut causae magis principali esse tribuendum bonum usum liberi arbitrii, et omnia pietatis opera; sed etiam primo, hoc est tamquam priori causae efficienti: quod verba antecedentia non obscure innuunt, scilicet: In quibus efficiendis, et liberum arb. operatur, et gratia. Sentit ergo Conc. bonum usum liberi arbitrii in ipsum Deum, atque in adiutorium gratiae efficacis, tamquam in priorem causam per se efficientem, esse reducendum.

VI. Apost. auctoritas, Quis te discernit expenditur.— Secundo probatur auctoritate Apostoli 1. Cor. 4. Quis enim te discernit? quid autem habes, quod non accepisti? si autem accepisti; quid gloriaris, quasi non acceperis? Quo testimonio S. Aug. ostendit, non ad solam, et innatam libertatem, quae bonis, et malis; electis, et reprobis est communis, referendum esse, quod liberum arb. assensum praebeat Deo excitanti, et ad fidem vocanti; sed in adiutorium divinae gratiae, per quod fit, ut unus bene utatur suo arbitrio in Deum credens, et discernatur ab alio, qui in infidelitate persistit: sic enim ait: Numquid enim per haec dona, quae omnibus communia sunt hominibus, discernuntur homines ab hominibus? hic autem prius dixit: Quis enim te discernit? et deinde addit. Quid autem habes, quod non accepisti? posset quippe dicere homo inflatus adversus alterum: Discernit me fides mea, iustitia mea; vel siquid aliud. Talibus occurrens cogitationibus bonus doctor: Quid autem habes, inquit, quod non accepisti? a quo, nisi ab illo, qui te discernit ab alio, cui non donavit, quod donavit tibi? Si autem accepisti, ait, quid gloriaris, quasi non acceperis? Numquid quaeso, ait, aliud, nisi, ut qui gloriatur, in Domino glorietur? nihil autem huic sensui tam contrarium est, quam de suis meritis sic quemquam gloriari, tamquam ipse sibi ea fecerit, non gratia Dei; sed gratia, quae bonos discernit a malis, non quae communis est et bonis, et malis. Si iuxta sententiam Aug. gratia, quae bonos discernit a malis, non est illa, quae communis est bonis, et malis; ergo nullatenus concedendum est, bonum usum liberi arbitrii, quo boni discernuntur a malis, solum provenire ab innata, et propria, et intrinseca libertate utriusque, bonis, et malis; reprobis, et praedestinatis communi.

Respondent, nihil esse in nostra iustificatione, nullum opus, aut actionem nos discernentem ab alio, quae sit a nobis, et non simul, ac praecipue a Deo, eam per auxilia, et dona sua evehente ad esse supernaturale: nam quidquid in iustificatis cernitur, totum est supernaturale Dei donum, sive ipsi cooperentur ad illud per suum arbitrium, sive non; eaque ratione merito ait Paulus; Quis te discernit? tamquam, auctor videlicet, praecipuaque causa donorum, quibus alios superas, ab eisque differs. Nihilominus concedendum esse, dari in iustificatis aliquid supernaturale, eos ab impiis discernens, quod non simpliciter, sed ut praecise emanat a libero arb. tamquam a parte integrae causae, et ut habet rationem concursus proprii liberi arbitrii; referendum sit in solam innatam libertatem eiusdem arbitrii, et non in Deum, nisi tamquam in auctorem naturae, et eiusdem arbitrii, qui eam facultatem nobis contulit, ut eo pacto libere nostras actiones bonas cum eo cooperemur, eaque ratione in laudem, ac meritum nobis cederent, tamquam quae eo modo in nostra essent potestate: neque id negare intendit Apostolus. Ea enim de causa qui iustificatur, et qui post acceptam iustitiam cooperatur cum gratia, mereturque incrementum illius, dignus est laude, et honorandus a Patre caelesti in sempiterna beatitudine.

VII. Haec tamen explicatio nec verbis Apostoli, nec doctrinae videtur Augustini congruere: Apostolus enim non solum intendit docere, Deum esse causam praecipuam, seu magis principalem, quae per suam gratiam iustos ab impiis, et praedestinatos a reprobis discernit: sed esse totalem, et integram causam, in quam debet, tamquam in primam radicem revocari quidquid iustum discernit a peccatore; quod aperte ostendunt illa verba: Quid habes. Cum enim consensus, seu bonus usus arbitrii, etiam sub ea ratione, qua emanat a libero arbitrio consideratus, qua ratione cooperatio eius dicitur, sit aliquid; relinquitur, quod sub eadem ratione sit acceptus a Deo, et consequenter, secundum mentem Apostoli, sit in ipsum Deum (quia sua gratia efficaci vere efficienter facit, hominem libere cooperari) reducendus, et non in solam, atque innatam eiusdem arbitrii libertatem. Praeterea: nam alias Apostolus non dixisset absolute, et sine ullo addito: Quis te discernit? sed addidisset, quis te discernit, tamquam causa principalis, et auctor praecipuus. Si enim iustus, per influxum proprium sui arbitrii cum gratia excitante, quem influxum non accepit a Deo, nec ab adiutorio gratiae illius, tamquam a causa proprie efficiente, seipsum minus principaliter discernit ab alio; respondere utique potuisset Apostolo interroganti: Influxus liber mei arbitrii me discernit, quamvis minus principaliter, ac per consequens, gloriari potero, quantum ad istum influxum, in me ipso, et non in Deo, quod tamen menti, et verbis Apostoli repugnare videtur. Et idem docere intendit Aug. loco citato. Quod etiam colligi potest ex aliis eius testimoniis, praesertim ex Ench. ad Laur. c. 32. ubi ex verbis Apostoli ad Rom. 9. Non est volentis, neque currentis, sed Dei miserentis; concludit, ex sola Dei voluntate, et operatione, tamquam ex prima radice procedere, quod homo excitatus a Deo velit, et currat. Et adducens quorumdam explicationem, asserentium, propterea dictum esse: Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei; quia non sufficit voluntas hominis, nisi adsit misericordia Dei, quoniam ex utroque fit consensus hominis; eam his verbis impugnat: Cum procul dubio, si homo eius aetatis est, ut ratione utatur, non possit credere, sperare, diligere, nisi velit, nec pervenire ad palmam supernae vocationis Dei, nisi voluntate cucurrerit, quomodo ergo non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei; nisi quia et ipsa voluntas, sicut scriptum est, a Deo praeparatur? Alioquin, si propterea dictum est: Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei, quia ex utroque fit, idest ex voluntate hominis, et misericordia Dei, ut sic dictum accipiamus, non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei, tamquam diceretur, non sufficit sola voluntas hominis, si non sit etiam misericordia Dei; num ergo sufficit sola misericordia Dei, si non sit etiam voluntas hominis. Ac per hoc si recte dictum est, non volentis hominis, sed miserentis est Dei; quia id voluntas hominis sola non implet; cur non et e contrario recte dicitur, non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia id misericordia Dei sola non implet? porro si nullus Christianus dicere audebit: Non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, ne Apostolo apertissime contradicat; restat, ut propterea recte dictum intelligatur, non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei, ut totum Deo detur; qui hominis voluntatem bonam et praeparat adiuvandam, et adiuvat praeparatam. Eamdem doctrinam repetit aliis pluribus in locis.

Totum Deo tribuendum.— Tertio probatur conclusio, et roboratur magis, atque aperitur efficacia argumenti praecedentis auctoritate SS. Patrum, qui unanimiter docent, totum, quod in nostra iustificatione invenitur; etiam consensum liberi arbitrii, esse Deo tribuendum. Hi sunt Cyprianus, Greg. Naz. Basilius, Paulus Orosius, Ansel. Bernar. Damasc. quorum testimonia disp. 85. num. 3. retulimus. SS. Patres totum Deo tribuendum esse docent, quia ipse per auxilium praeoperantis gratiae efficit, quod liberum arbitrium suum cum gratia adhibeat influxum: ergo, quamvis bonus usus gratiae efficienter producatur a libero arbitrio; ut a causa proxima; tamen reduci debet in ipsum Deum, tamquam in priorem causam per se efficientem: non ergo debet reduci in solam innatam libertatem; si ly sola, excludat quamcumque aliam causam priorem in causando. Confirmatur auctoritate S. Thomae, qui, tractans illam quaestionem: Utrum gratia convenienter dividatur in operantem, et cooperantem; pro parte negativa hoc secundum constituit argumentum. Si gratia aliquid operatur in nobis, maxime operatur in nobis iustificationem; sed hoc non sola gratia operatur in nobis; dicit enim Augustinus: Qui creavit te, sine te, non iustificabit te, sine te: ergo nulla gratia debet dici simpliciter operans. Et respondens ad hoc argumentum ait: Quod Deus non sine nobis nos iustificat, quia per motum liberi arbitrii, dum iustificamur, Dei iustitiae consentimus; ille tamen motus non est causa gratiae, sed effectus; unde tota operatio pertinet ad gratiam. Quibus verbis aperte docet, motum, qui procedit a libero arbitrio, in ipsam gratiam tamquam in priorem causam efficientem reducendum esse. Si enim influxus ipse arbitrii est effectus gratiae; necesse est, ut gratia, et Deus ipse per gratiam sit prior prioritate rationis in causando, quam arbitrium creatum: ergo influxus liberi arbitrii in operationem piam reduci debet in Deum, tamquam in priorem causam efficientem, et non in solam, et innatam libertatem voluntatis creatae. Unde 1. p. q. 105. art. 1. ad 3. ait, quod hoc ipsum, quod causae secundae determinantur ad determinatos effectus, est illis a Deo. Alia loca Sancti Thomae, quae huic sententiae favent, adduximus disputatione 22. nu. 11.

Quarto probatur. Gratia est, quae primo inchoat bonum usum liberi arbitrii, ut patebit disputatione 98. ergo bonus usus liberi arbitrii non procedit a sola, et innata eius libertate, sed ab alia priori causa efficiente, scilicet a Deo movente, et applicante arbitrium, ut libere consentiat.

Confirmatur. Liberum arbitrium creatum, qua ratione liberum est, non habet magis, quod consentiat Deo vocanti, quam quod dissentiat, aut quod feratur in unum oppositorum potius, quam in alterum, cum ex sua natura se habeat indifferenter ad utrumque, ut supra dictum est, et patebit amplius in sequentibus: ergo non provenit ex sola, et innata libertate illius, quod consentiat Deo vocanti, et excitanti.

VIII. Libertas creata in suo formali conceptu importat dependentiam a libertate increata.— Quinto. Omnis sapientia creata in suo conceptu formali importat dependentiam a sapientia increata, eo quod sapientia creata est quaedam participatio increatae sapientiae: omne autem, quod est tale per participationem, reducitur in id, quod est per essentiam tale, et in suo esse dependet ab eo, ut saepe docet Sanctus Thomas, et Aristot. sicut omne calidum dependet a primo calido, et omne lucidum a primo lucido; sed libertas, quae in actuali exercitio reperitur in bono usu liberi arbitrii, est libertas creata, et consequenter est libertas per participationem: ergo in suo conceptu formali importat dependentiam a libertate increata, sive a libero, et efficaci decreto voluntatis Dei; ac per consequens in illum reduci debet, tamquam in causam priorem: ergo bonus usus liberi arbitrii, etiam qua ratione procedit a libero arbitrio, cum sit liber per participationem, habet aliam causam priorem, scilicet Deum, a quo dependent omnia, quae quomodocumque habent esse: non ergo procedit a sola, et innata libertate voluntatis creatae.

Confirmatur. Ut disp. 64. ostensum est, vitalitas, quae reperitur in actu visionis beatificae, et in quocumque alio actu supernaturali fidei, spei, et caritatis, non procedit a sola potentia naturali; sed, ut quo, producitur effective a principio supernaturali, scilicet ab habitu luminis gloriae, vel ab alio habitu supernaturali, atque ab auxilio Dei actuali: ergo similiter libertas boni usus liberi arbitrii, consentientis Deo vocanti, non procedit ex sola, et innata eius libertate, sed, ut quo, reduci debet in ipsum auxilium praeoperantis gratiae.

IX. Liberi arbitrii influxus in actum supernaturalem, est supernaturalis.— Sexto. Influxus, quo lib. arb. influit in piam operationem, sive in bonum usum gratiae excitantis, est supernaturalis; cum sit circa obiectum supernaturale: ergo debet provenire a principio supernaturali; operationes enim specificantur ex principiis activis, ut saepe docet S. Thomas. Sed sola, et innata libertas non includit aliquod principium activum supernaturale, cum libertas secundum se pertineat ad ordinem naturae: ergo ille influxus provenire non potest a sola, et innata libertate. Si dicatur, piam operationem habere, quod sit supernaturalis, non quidem ex innata hominis libertate, sed ex influxu gratiae excitantis, quae, consentiente iam libero arbitrio, simul cum illo producit eamdem piam operationem; contra: nam liberum arbitrium motum a Deo vere producit operationem supernaturalem, caritatis, verbi gratia, aut poenitentiae: ergo influxus in eamdem piam operationem, et causalitas eius debet esse supernaturalis; implicat enim actum esse supernaturalem, respectu alicuius potentiae, vel causae activae; et quod causalitas, sive influxus eiusdem causae non sit supernaturalis, sed mere naturalis: alias idem actus indivisibilis esset intrinsece compositus ex entitate naturali, et supernaturali. Si enim supernaturalitas actus est a sola gratia, et non a libero arbitrio, et libertas eiusdem actus est effective a sola innata libertate: ergo aliquid naturale reperitur in bono usu liberi arbitrii, quod sit eidem arbitrio pro sola, et innata eius libertate tribuendum, et aliquid supernaturale, quod sit referendum in solam gratiam, tamquam in causam efficientem, et ita idem actus erit compositus ex naturali, et supernaturali entitate.

Confirmatur. Quia, ut docet S. Thomas; non est distinctum, quod est ex libero arbitrio, et ex praedestinatione, sicut nec est distinctum, quod est ex causa secunda, et causa prima: divina enim providentia producit effectus per operationes causarum secundarum: ergo eadem supernaturalitas actus caritatis, aut poenitentiae, quae producitur a Deo per gratiam, tamquam a causa prima ordinis supernaturalis, produci debet effective a libero arbitrio, tamquam a causa proxima per influxum supernaturalem: ergo ex sola, et innata libertate non poterit influere in actum supernaturalem, sive in bonum usum gratiae excitantis: non ergo poterit idem bonus usus reduci in solam, et innatam arbitrii creati libertatem.

Denique probatur: nam conceptus entis, quia est conceptus universalissimus, intime clauditur in omnibus rebus, etiam in ultimis differentiis, ita ut nulla sit, quae conceptum entis subterfugiat; sed operatio, vel causalitas divina est universalissima, cum sit operatio primae causae: ergo non potest dari aliqua causalitas, vel concursus creatus, qui efficienter non procedat a causalitate divina, vel illam subterfugiat: ergo bonus usus liberi arbitrii reducendus est in Deum, tamquam in causam priorem per se efficientem.

X. Cum auxiliis ex parte Dei aequalibus, quod unus convertatur, alter non convertatur, unde proveniat.— Secunda conclusio. Quod ex duobus, qui aequali motu gratiae praeveniuntur, ac moventur, unus consentiat, concurrat cum gratia, eliciat actum pium, et convertatur, alter vero in peccato permaneat; non provenit a sola, et innata, et propria, et intrinseca libertate utriusque, bonis, et malis; reprobis, ac praedestinatis communi; sed, quod alter convertatur, est referendum in Dei decretum absolutum, et efficax, qui misericorditer voluit eum convertere, et efficaci auxilio praeoperantis gratiae praevenire, cum tamen alium iuste in massa perditionis cum solo auxilio sufficienti reliquerit.

Haec conclusio sequitur manifeste ex dictis in conclusione praecedenti, et probatur omnibus argumentis, quibus disp. 108. ostendemus, illi, qui convertitur, conferri semper a Deo aliquod maius, et fortius auxilium praevenientis gratiae; quod tamen non est donatum alteri, qui non convertitur. Ex hoc enim concluditur evidenter, non provenire a sola, et innata libertate; quod ex duobus habentibus omnino aequalia auxilia praevenientis gratiae, unus eorum convertatur, alter vero in peccato permaneat. Quamvis enim, qui in peccato permanet, persistat in illo pro sua sola, et innata libertate: tamen, qui ad Deum convertitur, non pro sola innata libertate, sed pro speciali auxilio efficaci, quod illi donatum est, et non alteri, ad Deum convertitur.

Tertia conclusio. Etiam si addatur, et dicatur, cum aequalibus auxiliis gratiae praevenientis, qua gratiae praevenientis auxilia sunt, non est asserendum in casu posito, pro sola, et innata libertate unum ex illis duobus hominibus ad Deum converti. Probatur, quia in eo, qui convertitur, non solum est novus influxus praevenientis gratiae, una cum libero arbitrio piam operationem producens, sed etiam est aliquod novum auxilium praevenientis gratiae, scilicet auxilium efficax, quod non est in altero: etenim auxilium efficax gratiae adiuvantis, seu cooperantis, qua ratione adiuvans est, praevenit ordine rationis, et causalitatis liberum influxum, et cooperationem arbitrii, ut disp. 23. 81. et 91. ostensum est. Sed de his latius agendum est disputatione 108. citata.

XI. AD primum argumentum ex auctoritate Iustini Martyris respondetur, quod in verbis inductis solum intendit docere, quod actus virtutis, aut vitii non fiat sine nobis libere concurrentibus, servata tamen proportione. Nam actus virtutis, et inquantum actus est, et inquantum est virtutis, tribuitur Deo, tamquam primae causae moventi, et tamquam auctori totius entitatis, et bonitatis etiam moralis, quae in illo actu reperitur; libero autem arbitrio tribuitur, ut causae secundae, et proximae, libere cooperanti Deo moventi. Actus autem vitii, seu peccati, inquantum actus est, etiam tribuitur Deo, ut primo auctori, et libero arbitrio, ut causae proximae; sed inquantum malus moraliter, seu peccatum est, solum in voluntatem creatam deficientem referendus est: ut disputatione 18. num. 21. et 22. et disputatione 24. dictum est.

Calvini error.— Ad secundum respondetur, Calvinum non errasse in eo, quod asseruit, gratiam ipsam esse, quae in corde et electionem, et voluntatem obsequentem efficit; sed quia dixit, id fieri a Deo per gratiam efficacem, sine nobis libere concurrentibus, et cooperantibus: quod ex Conc. Trident. manifeste colligitur, in quo errores Lutheranorum, et Calvinistarum damnantur. Non enim hos haereticos damnat, quia dixerunt, Deum per gratiam efficere in nobis obsequentem voluntatem; sed quoniam statuerunt, obsequentem voluntatem liberam non esse, nec revera posse, Deo excitanti dissentire, si velit, aut eius gratiam abiicere.

XII. Ad tertium ex auctoritate Augustini, lib. 12. de Civit. Dei c. 6. respondetur, quod tantum vult docere, ex illis duobus hominibus, unum voluntarie peccare, alterum vero etiam voluntarie a peccato abstinere; sicut ad auctoritatem Iustini Martyris dictum est. Verba enim August. sunt haec: Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo, et corpore, videant unius corporis pulchritudinem, qua visa unus eorum ad illicite fruendum moveatur, alter in voluntate pudica stabilis perseveret, quid putamus esse causae, ut in illo fiat, in illo non fiat voluntas mala? Et infra: Si eadem tentatione ambo tententur; et unus ei cedat, atque consentiat, alter idem, qui fuerat, perseveret; quid aliud apparet, nisi unum voluisse, alterum noluisse a castitate deficere? unde, nisi propria voluntate, ubi eadem fuerat in utroque corporis, et animae affectio, amborum oculis pariter visa est eadem pulchritudo, ambobus pariter institit occulta tentatio? Non tamen intelligit Augustinus, quod abstinere a peccato sit in nobis ex nobis, sicut et consentire peccato: nam statim inter utrumque constituit differentiam. Etenim in cap. 7. et 8. immediate sequentibus inquirens causam malae voluntatis, seu peccati, docet, primam, et totalem causam defectus, seu peccati esse ex nostro arbitrio, quia ex nihilo factum est; unde et defectibile est. In cap. autem 9. similiter inquirens causam bonae voluntatis, inquit, quod bona voluntas non est ex nobis, sed ex Deo, a quo est voluntas: id quod probat in Angelis, subdens: Si autem boni Angeli fuerunt prius sine bona voluntate, eamque in seipsis, Deo non operante, fecerunt: ergo meliores a seipsis, quam ab illo facti sunt. Et infra: At si non potuerunt seipsos facere meliores, quam eos ille fecerat, quo nemo melius quidquam facit: profecto bonam voluntatem, qua meliores essent, nisi, cooperante adiutorio Creatoris, habere non possent. Quam doctrinam confirmat lib. 2. de peccator. meritis, et remissione, cap. 18. ubi ait: Quocirca, quod a Deo nos avertimus, nostrum est: quod vero ad Deum nos convertimus, nisi ipso excitante, atque adiuvante, non possumus.

XIII. Gratia sola facit, ut faciamus.— Ad quartum respondetur, quod, ut disputatione 100. patebit, licet auxilium efficax divinae gratiae non sit sola, et integra causa efficiens consensum liberi arbitrii, sed ad illum etiam producendum libere concurrat nostra voluntas, mota a Deo eodem auxilio; nihilominus ipsa gratia efficax, sive Deus per gratiam efficacem est sola, et integra causa physice praemovens nostram voluntatem ad liberum consensum, et faciens active proprie; quod liberum arbitrium ad illum concurrat. Unde, quamvis in eodem instanti, quo a Deo efficaciter praemovetur ad consensum, possit dissentire, si velit, pro sua sola, et innata libertate; tamen, quod assentiatur Deo vocanti, non habet pro sua sola, et innata libertate, sed pro innata libertate, a Deo praeventa praedicto auxilio efficaci, quod non est donatum ei, qui non convertitur, ut dictum est.

Libertas actus supernaturalis est, ut quo, ab auxilio gratiae.— Ad quintum respondetur, quod, ut constat ex dictis disputatione 64. vitalitas, et libertas actualis, quae in actu supernaturali reperitur, non est referenda in solam innatam, et intrinsecam libertatem arbitrii creati bonis, ac malis; reprobis, ac praedestinatis communi: sed in voluntatem liberam, motam a Deo auxilio efficaci praeoperantis gratiae. Unde consensus in operationem piam, inquantum est formaliter actus liber circa tale obiectum supernaturale, reducitur, tamquam in principium eliciens, ut quod, in liberum arbitrium creatum: ceterum, tamquam in principium formale quo, reduci debet in ipsum auxilium efficax, ut loco citato explicatum est.

Consensus qualiter dicatur proprius actus lib. arb.— Ad sextum respondetur, quod, si proprium dicatur illud, quod ita procedit a libero arbitrio, ut non dependeat ab alio priori agente, nullus actus potest esse quid proprium liberi arbitrii, quia, ut supradictum est, nihil habet a seipso, sed omnia a Deo misericorditer accepit. Si autem dicatur proprium, quod producitur a principio intrinseco activo cum dominio actus, sic bonus usus gratiae est actus proprius liberi arbitrii, quia videlicet, tamquam a principio intrinseco se libere movente, et determinante, producitur efficienter a libero arbitrio huius hominis, et non illius; sed non producitur ab illo, pro sua sola libertate, ut dictum est.

XIIII. Ad septimum respondetur, quod non uti gratia excitante, et illa abuti est constitutum in sola libertate arbitrii creati: uti autem eadem gratia, constitutum quidem est in eadem hominis libertate, sed non in sola, sed in libertate arbitrii a Deo praeventi speciali auxilio praeoperantis gratiae.

Gratiae excitantis bonus usus est efficienter a gratia adiuvante.— Ad octavum argumentum respondetur, quod ad actualem bonum usum gratiae excitantis requiritur alia gratia, videlicet gratia adiuvans, et efficax; unde numquam liberum arbitrium volet uti gratia divina, et cooperari cum illa, nisi efficaciter ad talem cooperationem a Deo praemoveatur; unde bonus usus gratiae excitantis non est effective a solo libero arbitrio pro sua innata libertate; sed etiam procedit efficienter, ut quo, a gratia efficaci, ut dictum est. Nec ex hoc sequitur, quod auxilium sufficiens non sit in suo genere vere sufficiens ad salutem, ut disputatione 18. et 23. ostensum est.

Ad nonum negatur consequentia, cum S. Th. p. 2. q. 112. art. 3. ad secundum, nam defectus gratiae prima causa est ex nobis: sed collationis aut boni usus gratiae prima causa est a Deo, secundum illud Osee 13. Perditio tua ex te Israel, tantummodo ex me auxilium tuum. Unde malus usus liberi arbitrii in ipsum liberum arbitrium, ut in causam totalem, bonus autem in Deum, tamquam in primum auctorem, et motorem, referendus est: et ideo haec causalis est vera: Quia homo non vult bene uti auxilio praevenientis gratiae, ideo non utitur illo. Haec autem causalis est falsa. Quia homo vult bene uti eodem auxilio, ideo bene utitur illo: si illa causalis importet primam radicem illius boni usus. Quamvis enim homo volens bene utatur vocatione divina, et gratia ipsa excitante, eidem gratiae libere consentiendo, et cooperando; prima tamen radix, et primum initium effectivum huius boni usus non desumitur ex libero arbitrio, sed ex misericordia Dei, quae per auxilium efficax fecit active proprie, seu physice, ut distinguitur contra solum moraliter, ut liberum arbitrium bene uteretur eadem gratia, illi consentiendo. Quod his verbis explicuit, et docuit Concilium Arausic. Suam voluntatem homines faciunt, non Dei, quando id agunt, quod Deo displicet. Quando autem ita faciunt, quod volunt, ut divinae serviant voluntati; quamvis volentes agant, quod agunt, illorum tamen voluntas est, a quo praeparatur, et obitur, quod volunt. Et can. 24. Ita sunt in vite palmites, ut viti nihil conferant, sed inde accipiant, unde vivant. Et eadem est doctrina perpetua S. Augustini locis superius allegatis.

Ad decimum iam ex parte responsum est disputat. 89. Nunc breviter dicimus, quod quamvis Deus in eodem instanti temporis, simul cum libero arbitrio producat piam operationem, et bonum usum gratiae excitantis; in priori tamen rationis inchoat: nam primum initium eiusdem boni usus est a Deo, non quidem prioritate temporis, sed rationis dumtaxat, et causalitatis. Nec ex hoc sequitur, quod in aliquo priori Deus producat bonum usum liberi arbitrii, in quo liberum arbitrium ad illum non concurrat: quia prioritas naturae, et causalitatis non est prius, in quo res sit, sed a quo. Vel dicendum, quod operatio Dei est prior, quatenus praemovet efficaciter liberum arbitrium ad cooperandum, sed tamen in nullo priori attingit Deus nostrum actum liberum in se ipso, in quo nostrum arbitrium eumdem actum simul non efficiat, ut in sequenti disputatione patebit.

Ad confirmationem respondetur similiter, solum concludere, bonum usum liberi arbitrii produci efficienter a libero arbitrio, et non ab alia causa extrinseca, quae in causando sit prior prioritate temporis, non autem probat, quod non sit ab alia causa per se efficiente, et priori in causando, prioritate naturae dumtaxat.

Ad undecimum argumentum iam superabunde in disputationibus, eodem argumento allegatis, satis factum est. Unde non oportet specialiter ad illud respondere. Videantur, quae in disputatione 91. superius dicta sunt.

Disputatio XCVIII: Utrum, supposita gratia excitante, consensus, vel cooperatio liberi arbitrii sit primo inchoanda a voluntate creata; an vero a voluntate divina, sive ab auxilio efficaci praeoperantis gratiae.

Disputatio XCIX: Utrum ista causalis sit vera: Quia homo praeventus gratia excitante, vult converti, ideo adiuvatur a Deo, et convertitur: an e contra, ideo convertatur, quia a Deo adiuvatur.

Disputatio C: Utrum collatio efficacis auxilii sit adaequata causa, quod liberum arbitrium convertatur.

Disputatio CI: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo non adiuvatur a Deo, ideo non convertitur.

Disputatio CII: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo excitatus a Deo, non vult uti gratia sufficienti; ideo non adiuvatur a Deo, nec convertitur.

Liber Decimus

Liber Undecimus

Liber Duodecimus

↑ Top of work