De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Prooemium
Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.
Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.
Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.
Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.
Disputatio LXXXV: Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.
Disputatio LXXXVI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.
Disputatio LXXXVII: Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.
Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.
I. PARTEM affirmativam defendunt consequenter omnes auctores, qui negant, auxilium efficax physice praedeterminare liberum arbitrium ad consensum; quod probant omnibus argumentis supra factis,1 quibus eiusmodi praedeterminationem impugnant.
Praeterea probatur auctoritate S. Tho. 1. p. q. 83. ar. 1. ad 5. ubi, cum proposuisset quintum argumentum ad probandum, hominem non esse liberi arbitrii, in hunc modum: Philosophus dicit 3. Ethic. cap. 5. Qualis unusquisque est, talis finis videtur ei. Sed non est in potestate nostra aliquales esse, sed hoc nobis est a natura: ergo naturale est nobis, quod aliquem finem sequamur: non ergo ex libero arbitrio; respondet, quod inclinationes, vel dispositiones provenientes ex quacumque impressione corporearum causarum, non praeiudicant libertati arbitrii, quia subiacent iudicio rationis, cui obedit inferior appetitus. Et paulo ante praemiserat, quod homo naturaliter appetit ultimum finem, scilicet beatitudinem, et non libere; quia appetitus naturalis non subiacet libero arbitrio. Sentit ergo S. Thomas, quod, ut aliqua inclinatio, vel dispositio non praeiudicet arbitrii libertati; necesse est, ut quantum ad usum subiaceat iudicio rationis, ac potestati liberi arbitrii: ergo, si auxilium efficax non subiacet, quantum ad usum, potestati nostri arbitrii, destruet eius libertatem.
Secundo arguitur: nam habitus supernaturales fidei, spei, et caritatis, quamvis inclinent potentias ad alteram partem, videlicet ad producendos actus virtutum sibi proportionatos, quantum ad usum tamen actualem, subiacent arbitrii potestati: nam habitibus utimur, cum volumus: ergo et auxilia efficacia divinae gratiae, quamvis inclinent potentias ad similes actus producendos; tamen, quantum ad usum actualem, subiacere debent potestati nostri arbitrii, atque illi subdi. Probatur consequentia: nam eadem omnino ratio est de auxilio, quae est de habitu, cum auxilium ad speciem habitus reducatur.
Tertio. Auxilium efficax divinae gratiae non habet effectum in nobis, absque libera cooperatione nostri arbitrii; alias produceret in nobis piam operationem, sine nobis libere consentientibus, et cooperantibus: quod repugnat decretis Conc. Tridentini:2 ergo quantum ad productionem actualem eiusdem effectus, ac per consequens, quantum ad usum actualem, subiacet potestati nostri arbitrii. Usus enim auxilii consistit in actuali productione actus, ad quem datur.
Quarto. Voluntas creata non utitur necessario auxilio efficaci praevenientis gratiae: alias necessario operaretur, et non libere: cum non aliter utatur auxilio, nisi operando: ergo utitur libere eodem auxilio, ac per consequens poterit eo uti, et non uti: ergo, quantum ad usum, subiacet potestati nostri arbitrii.
Quinto. Auxilium, cui liberum arbitrium potest resistere, non subdit sibi liberum arbitrium; quin potius eidem arbitrio subditur, quantum ad usum: sed auxilio efficaci potest liberum arbitrium resistere; dicitur enim in Conc. Senon. Nec tale est Dei trahentis auxilium, cui resisti non possit:3 ergo huiusmodi auxilium subditur potestati liberi arbitrii, quantum ad usum.
II. Contrariam sententiam defendunt etiam consequenter omnes Thomistae, et alii auctores, qui sentiunt, Deum sua gratia efficaci physice praedeterminare hominis voluntatem, ut consentiat, et pie operetur. Et quoniam haec sententia est certa, ac sacris Conciliis, et Sanctis Patribus valde conformis;
Pro eius explicatione, et ut titulus quaestionis manifestus fiat, atque id, in quo dissentiunt a nobis auctores, cum quibus disputamus, intelligatur; praemittere oportet, omnes Catholicos in hoc convenire contra Lutherum, et Calvinum, quod homo concurrit libere cum auxilio efficaci, cooperando, et assentiendo Deo excitanti, et moventi; et per consequens potest, absolute loquendo, non operari, et dissentire, si velit. Id quod in Tridentino Concilio sess. 6. can. 4. sub anathemate definitur, et cap. 5. eiusdem sessionis docet Sancta Synodus, hominem per liberum arbitrium abiicere posse inspirationem, quam a Deo recipit. Unde, si in praesenti disputatione, nomine usus auxilii efficacis, intelligatur cooperatio arbitrii cum illo, seu terminus, ad quem idem auxilium movet liberum arbitrium, scilicet operatio; absque dubio talis usus subiacet nostri arbitrii potestati, ut moti a Deo: tum propter rationem tractam ex Tridentino: nam liberum arbitrium etiam quando movetur auxilio efficaci ad pie operandum, revera potest, absolute loquendo, et in sensu diviso, inspirationem illam abiicere, et dissentire, si velit; quamvis non stet simul cum auxilio efficaci, quod de facto illud abiiciat, aut dissentiat. Sed quoniam uti aliqua re, stricte loquendo, et proprie est eam applicare, et determinare ad operandum, vel ad effectum, ad quem ordinatur, ut statim dicemus; difficultas est: Utrum auxilium efficax actuale ita subiaceat potestati nostri arbitrii, quantum ad usum, ut voluntas nostra pro sua libertate applicet, ac determinet auxilium efficax ad secum cooperandum; ac per consequens stent, aut stare possint haec duo simul, quod auxilium illud, consideratum secundum omnem suam realem virtutem, quam habet a Deo, sit in homine; et homo non cooperetur actum illum, ad quem movet; quia non vult uti eodem auxilio, sicut contingit in habitibus, quibus utimur, cum volumus; et quia non semper volumus uti habitu, stat simul habere habitum, et nihil operari cum illo.
Usus rei quid sit.— Notandum est ergo secundo, quod, ut dicit S. Thomas 1. 2. q. 16. art. 1. Usus rei alicuius importat applicationem rei illius ad aliquam operationem. Unde et operatio, ad quam applicamus rem aliquam, dicitur usus eius: sicut equitare est usus equi; et percutere est usus baculi. Unde quia voluntas utitur aliis potentiis tam interioribus, quam exterioribus, consequenter uti est actus voluntatis, tamquam primi moventis, rationis autem tamquam dirigentis; sed aliarum potentiarum, tamquam exequentium, quae comparantur ad voluntatem, a qua applicantur ad agendum, sicut instrumenta ad principale agens. Quo fit, ut auxilium efficax divinae gratiae subdi non possit, aut subiacere, quantum ad usum, potestati liberi arbitrii, nisi ab eo applicetur, et determinetur ad actualiter operandum.
Auxilium efficax gratiae, non subditur arbitrio sed illud sibi subdit.— Dicendum est ergo. Auxilium efficax praeoperantis gratiae non subdi in hoc secundo sensu, quantum ad usum, potestati nostri liberi arbitrii, sicut subiiciuntur habitus, quibus utimur, cum volumus: sed potius e converso, ipsum auxilium fortiter, et suaviter humanam sibi subiicere voluntatem, et obsequentem facere: ac per consequens haec duo simul esse incompossibilia, quod auxilium efficax consideratum secundum omnem realem virtutem, quam habet, ut venit a Deo, sit in homine, et homo non cooperetur cum illo; quamvis possit, si velit, non cooperari.
Probatur primo: nam, si liberum arbitrium utitur auxilio efficaci, ita ut pro sua libertate determinet illud ad secum concurrendum; sequeretur, quod ipsum auxilium, sive adiutorium gratiae subiungeretur humilitati, aut obedientiae humanae, quod sic ostenditur. Nam, si quando voluntas vult obedire, et cooperari, tunc auxilium efficax concurrit cum illa, et non aliter, et voluntas obedientis est, quae applicat auxilium ipsum ad secum concurrendum, et si non vult obedire, auxilium ipsum non efficit in nobis, aut nobiscum piam operationem: ergo adiutorium gratiae subiungitur humilitati, aut obedientiae humanae. Consequens autem est contra Concil. Arausic. can. 6. ubi dicitur: Si quis humilitati, aut obedientiae humanae subiungit gratiae adiutorium, nec, ut obedientes, et humiles simus, ipsius gratiae donum esse consentit, resistit Apostolo dicenti: Quid habes, quod non accepisti?4 Et, gratia Dei sum id, quod sum.5 Quibus verbis determinat Concilium, adiutorium gratiae non subiungi humilitati, aut obedientiae humanae. Si dicatur, sensum Concilii esse gratiae adiutorium non subiungi humilitati, aut obedientiae humanae ex solis viribus naturae habitae, sicut de prima vocatione dixerunt Semipelagiani, asserentes, Deum suam gratiam praevenientem conferre quaerentibus, pulsantibus, conantibus ex viribus naturae; non autem definire aliquid contra eos, qui dicunt, quod, postquam Deus sua gratia excitavit liberum arbitrium, atque ipsum misericorditer praevenit, eadem gratia subdatur, aut subiungatur libero arbitrio. Contra hoc militant omnia argumenta, quibus disp. 95. ostendemus, quod etiam post primam excitationem gratiae non expectat Deus voluntatem nostram, ut purgari velimus. Videatur Augustinus lib. de corrept. et gratia cap. 1. 2. et 8. ubi ait: Voluntas humana non libertate consequitur gratiam, sed gratia potius libertatem, etc. idest, gratia adiuvans facit, ut subsequatur libera cooperatio arbitrii.
Secundo probatur: nam S. Augustinus, ut disputatione 73. nu. 2. visum est, epist. 107. ad Vitalem, docet, nostris orationibus contradicere eos, qui dicunt vocationi Dei consentire, vel non consentire, ita nostrum esse, ut si velimus, fiat: si autem nolimus, nihil in nobis operationem Dei valere faciamus. Sentit ergo S. Augustinus orationibus Ecclesiae contradicere eos, qui dicunt, adiutorium gratiae ita subdi, quantum ad usum, potestati nostri arbitrii, ut, si velimus, cooperemur cum illo: si autem nolimus, nihil in nobis adiutorium illud valere faciamus.
Confirmatur. Ut saepe docet August. Deus per auxilium gratiae efficacis efficit ex nolentibus volentes, ex repugnantibus consentientes: ergo per idem auxilium subiicit sibi humanas voluntates: non ergo subditur ipsum auxilium, quantum ad usum, voluntatibus humanis.
Tertio probatur. Nam S. Prosper referens sententiam Massiliensium, ait,6 eos sensisse, quod voluntas hominis divinae gratiae sibi pariat opem: non gratia sibi humanam subiiciat voluntatem: quam sententiam impugnans lib. 1. de vocat. gentium, cap. 25. ait: Numquid illa virtus gratiae, quae sibi, quos voluit, subdidit, convertere eos, qui inconvertibiles permansere, non potuit? Quibus verbis aperte docet, auxilium efficax divinae gratiae humanas sibi subdere, ac subiicere voluntates: ergo necesse est dicere, quod gratia ipsa subiiciat sibi liberum arbitrium, quantum ad rectum usum: non ergo est e contra asserendum, quod gratia efficax subiiciatur, quantum ad exercitium, potestati arbitrii creati.
Quarto probatur. Id, quod est potentius, et fortius in agendo, superat, ac subiicit sibi id, quod in agendo, aut resistendo est minus potens; dicitur enim Lucae 11. Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia, quae possidet: si autem fortior illo superveniens, vicerit eum, universa arma eius auferet, in quibus confidebat, et spolia eius distribuet. Sed voluntas Dei efficax est multo potentior in agendo, quam sit liberum hominis arbitrium in resistendo: dicit enim Augustinus: Cui volenti salvum facere, nullum hominis resistit arbitrium, sic enim velle, et nolle in nolentis, aut volentis est potestate, ut divinam voluntatem non impediat, nec superet potestatem.7 De his enim, qui faciunt, quae non vult, facit ipse, quod vult. Et post pauca: Non est itaque dubitandum Dei voluntati, qui in caelo, et in terra omnia, quaecumque voluit, fecit: et qui etiam illa, quae futura sunt, fecit; humanas voluntates non posse resistere, quo minus faciat ipse, quod vult; quandoquidem etiam de ipsis hominum voluntatibus, quod vult, cum vult, facit: et infra: Deus, inquit, magis habet in potestate voluntates hominum, quam ipsi suas. Et in Enchirid. ad Laurentium cap. 95. Deus, inquit, noster in caelo sursum, in caelo, et in terra, omnia, quaecumque voluit, fecit. Quod utique non est verum, si aliqua voluit, et non fecit. Et, quod est indignius, ideo non fecit, quoniam, ne fieret, quod volebat Omnipotens, voluntas hominis impedivit. Et infra: Hoc, nisi credamus, periclitatur ipsum nostrae fidei confessionis initium, qua nos in Deum patrem omnipotentem credere confitemur. Neque enim veraciter ob aliud vocatur Omnipotens, nisi, quia quidquid vult, potest, nec voluntate cuiuspiam creaturae, voluntatis Omnipotentis impeditur effectus: ergo gratia efficax subdit sibi liberum arbitrium, quantum ad usum: non ergo subditur eidem arbitrio.
Confirmatur. Gratia efficax emollit liberum hominis arbitrium, duritiam eius aufert, et superat resistentiam; dicit enim Augustinus: Haec itaque gratia, quae occulte humanis cordibus divina largitate tribuitur, a nullo duro corde * recipitur.89 Ideo quippe tribuitur, ut cordis duritia primitus auferatur. Et Dominus per Prophetam ait: Et dabo eis cor novum, et spiritum10 novum tribuam in visceribus eorum, et auferam cor lapideum de carne eorum, et dabo eis cor carneum, ut in praeceptis meis ambulent, et iudicia mea custodiant, faciantque ea. Et cap. 36. Et spiritum meum ponam in medio vestri, et faciam, ut in praeceptis meis ambuletis, et iudicia mea custodiatis, et operemini: ergo gratia efficax subdit sibi liberum arbitrium, quantum ad usum, et non e contra.
Quinto probatur: quoniam alias sequeretur, quod gratia efficax non applicet liberum arbitrium ad operandum, sed e converso liberum arbitrium applicet gratiam efficacem, ut secum cooperetur. Consequens est contra supradicta:11 ergo. Sequela probatur: nam, ut docet S. Th. 1. 2. q. 16. citata, uti aliqua re, est illam ad operandum applicare: ergo, si gratia efficax subiicitur libero arbitrio, quantum ad usum; sequitur, quod ipsum arbitrium applicet gratiam efficacem, ad operandum. Confirmatur haec ratio omnibus argumentis, quibus disput. 23. ostensum est, Deum per auxilium efficax praemovere, applicare, ac praedeterminare humanas voluntates ad operandum. Idem concludunt argumenta, quibus disp. 21. ostendimus, concursum Dei generalem non esse secundum se indifferentem.
III. AD primum argumentum respondetur, quod S. Thom. optime deducit qualitates, vel dispositiones provenientes ex impressione causae corporalis, non laedere arbitrii libertatem, quamvis aliqualiter inclinent voluntatem ad alteram partem, ex eo quod huiusmodi qualitates, et inclinationes subiacent iudicio rationis, inquantum in nobis est tales qualitates acquirere vel causaliter, vel dispositive, vel a nobis excludere; ex hoc tamen non sequitur, quod, si in nostra potestate non sit acquirere causaliter, vel dispositive gratiam efficacem; vel, si eadem gratia efficax potestati nostri arbitrii, quantum ad actualem usum, non subiiciatur, pereat eiusdem arbitrii libertas. Ad hoc enim, quod maneat libertas in homine ad operandum, vel non operandum; sufficit, quod absolute, et in sensu diviso possit abiicere gratiam efficacem, et dissentire, si velit; quamvis in sensu composito eam abiicere non possit, aut dissentire, ut supra dictum est, et inferius patebit amplius.12
Ad secundum negatur consequentia: et ratio discriminis est: nam habitus tribuit tantum posse, vel illud perficit; auxilium autem efficax tribuit potentiae actualiter operari. Unde habitus non subdit sibi liberum arbitrium, quantum ad usum actualem, sed illi subditur, secundum quod actuali motione movetur a Deo: auxilium autem efficax subdit sibi voluntatem creatam, et eam obsequentem efficit, ut dictum est.
IIII. Auxilium efficax quos effectus causet in nobis.— Ad tertium respondetur, auxilium efficax habere duplicem effectum in nobis, seu duplicem modum causandi, quorum unus consequitur ad alterum. Primus est influere immediate in liberum arbit. ut in causam, illud movendo, applicando, praedeterminando, et efficiendo, ut cooperetur, et consentiat; et istum effectum operatur in nobis antecedenter ad cooperationem nostri arbitrii; non quidem prioritate temporis, sed rationis, et causalitatis, ut supra dictum est; et secundum hoc nullo modo subditur potestati arbitrii nostri; sed solum potestati Dei: nam solus Deus movet nos, et facit, ut faciamus, ut supra ostensum est. Secundus est producere cum voluntate, quam movet, liberum consensum; et secundum hoc subditur potestati nostri arbitrii ex parte termini; scilicet ex parte actus liberi, ad quem datur: quia ipse actus est sub potestate nostri arbitrii a Deo moti, et excitati; ipsum autem auxilium, etiam ut influit in consensum liberum, non est proprie in nostra potestate; quia, licet auxilium ipsum non influat in consensum, sine nobis libere concurrentibus; tamen liberum nostrum arbitrium non facit, ut auxilium influat, sed e converso, Deus per idem auxilium efficit, ut nostrum arbitrium concurrat.
Ad quartum respondetur, quod voluntas nostra libere utitur seipsa, quatenus mota, et applicata a Deo, sive a gratia adiuvante, seipsam libere movet, et applicat, ut causa proxima ad operandum, et operatur: non tamen utitur voluntas auxilio, proprie loquendo, cum non applicet, aut determinet illud ad operandum: unde non sequitur, quod necessario, vel libere utatur illo, nisi in sensu explicato in primo fundamento. Sed dices: Si auxilium applicat voluntatem ad operandum:13 ergo voluntas non applicat seipsam, ac per consequens, nec operatur libere, sed necessario. Respondetur, consequens non sequi,14 sed solum sequitur, quod voluntas creata non sit simpliciter primum se movens, primum se applicans, aut primum se determinans, ut supra dictum est.15
Ad quintum respondetur, quod, si auxilium efficax consideretur, secundum physicam entitatem auxilii, praescindendo a decreto efficaci divinae voluntatis, cuius virtutem continet intentionaliter, potest voluntas ei resistere: si vero consideretur, ut est instrumentum Dei volentis, hominem ad se convertere, non potest ei resistere, proprie de resistentia loquendo, sicut non potest resistere voluntati beneplaciti Dei, ut supra dictum est, et patebit infra.16 Si autem largo modo de resistentia loquamur, ut complectitur potentiam dissentiendi, et non operandi, potest quidem liberum arbitrium simpliciter, et in sensu diviso resistere, hoc est dissentire auxilio efficaci, non tamen in sensu composito, quia auxilium efficax non compatitur secum actualem arbitrii dissensum; quamvis compatiatur secum potentiam dissentiendi, ut in disput. 18. num. 23. et disput. 25. dictum est.