De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Prooemium
Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.
Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.
Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.
Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.
Disputatio LXXXV: Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.
Disputatio LXXXVI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.
Disputatio LXXXVII: Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.
Disputatio LXXXVIII: Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.
Disputatio LXXXIX: Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.
Disputatio XC: Utrum auxilium gratiae, in ratione efficacis auxilii, dependeat ex libero influxu arbitrii creati cum illo; an vero sit efficax secundum se, et ut venit a Deo antecedenter ad liberam cooperationem eiusdem arbitrii.
Disputatio XCI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae ad modum causae physicae, idest vere efficienter, praedeterminet liberum arbitrium ad consensum.
Disputatio XCII: Utrum liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci possit in sensu composito eidem auxilio dissentire, et non converti.
Disputatio XCIII: Utrum Liberum Arbitrium creatum possit resistere auxilio efficaci, proprie loquendo de resistentia.
Disputatio XCIV: Quomodo explicandus sit, et intelligendus sensus compositus, et divisus, cum asseritur, liberum hominis arbitrium a Deo motum auxilio efficaci, non posse in sensu composito dissentire, aut non converti, sed solum in sensu diviso.
Disputatio XCV: Utrum, postquam Deus misericorditer excitavit Arbitrium creatum, expectet liberum eius consensum, ut purgari, aut iustificari velit.
Disputatio XCVI: Utrum Liberum Arb. ex se ipso aliquid operetur, quando consentit Deo excitanti, et vocanti.
Disputatio XCVII: Utrum bonus usus, seu cooperatio Liberi Arbitrii, quo Deo excitanti, et vocanti consentit, procedat a sola, et innata eius libertate.
Disputatio XCVIII: Utrum, supposita gratia excitante, consensus, vel cooperatio liberi arbitrii sit primo inchoanda a voluntate creata; an vero a voluntate divina, sive ab auxilio efficaci praeoperantis gratiae.
Utrum, supposita gratia excitante, consensus, vel cooperatio liberi arbitrii sit primo inchoanda a voluntate creata; an vero a voluntate divina, sive ab auxilio efficaci praeoperantis gratiae.
I. HUIUS difficultatis explicatio valde necessaria est ad plenam intelligentiam non tantum eorum, quae in praecedentibus dicta sunt, sed etiam eorum, quae de gratia efficaci inferius dicenda erunt. In qua difficultate pauca a Doctoribus Scholasticis scripta sunt; eam tamen aliqui recentiores breviter attigerunt; et ideo est in praesenti operosius discutienda.
Quidam dixerunt, quod multae loquutiones non solum Sanctorum, sed etiam divinae Scripturae non possunt satis intelligi, et ad veram praxim reduci, si supernaturalis consensus, etiam posita excitatione, et aliis ex parte hominis praerequisitis, inchoandus est ab efficaci Dei voluntate, praedeterminata ad unum. Quibus verbis significasse videntur, determinationem voluntatis, supposita gratia excitante, quae solum moraliter movet voluntatem ad actum liberum, primo inchoari ab eadem voluntate creata pro innata eius libertate. Probatur haec sententia
Primo, auctoritate S. Prosperi, lib. 2. de vocat. gent. cap. 26. ubi ait: Gratia Dei in omnibus iustificationibus principaliter praeminet, suadendo exhortationibus, etc. Sed etiam voluntas hominis subiungitur ei, atque coniungitur, quae ad hoc praedictis est excitata praesidiis, ut divino in se cooperetur operi, et incipiat exercere ad meritum, quod superno semine concepit ad studium. Ecce docet manifeste, supposita gratia excitante, voluntatem creatam primo incipere suam cooperationem, vel consensum. Non ergo est Deus, qui primo incipit, vel inchoat eumdem consensum. Confirmatur ex illo Prover. 16. Hominis est praeparare cor, et a Domino responsio linguae. Cor autem praeparare est bonum inchoare: ergo liberum hominis arbitrium est, quod physice inchoat actum bonum, quo ad iustificantem gratiam praeparatur.
Secundo: nam eo ipso, quod Deus dedit homini liberum arbitrium, et voluit eum libere operari, constituit illum in manu consilii sui, Eccli. 15. ut ex innata sua libertate, ad quam voluerit partem, se determinet: ergo ipsum arbitrium est, quod inchoat suam determinationem ad alteram partem, quando vult, et prout vult: non ergo eam primo inchoat Deus per gratiam efficacem.
II. Tertio. Deus, postquam praevenit hominem sua gratia excitante, expectat, ut ipsa voluntas velit; iuxta illud Isaiae 30. Expectat Dominus, ut misereatur vestri. Et Apoc. 3. Ecce ego sto ad ostium, et pulso, si quis aperuerit mihi, introibo, et cenabo cum illo, et ipse mecum: ergo voluntas hominis a Deo excitata est quae inchoat suum velle. Patet consequentia: nam, si Deus prius causalitate, quam voluntas, inchoaret illud velle, non diceretur expectare, ut voluntas velit; nullus enim expectat, quod ipse efficit, sed quod alius.
Quarto. Si non esset in potestate creatae voluntatis inchoare hoc velle, nisi Deus primo incipiat; sequitur, quod, absolute loquendo, non sit in eius potestate velle, et nolle; sed solum in potestate Dei, qui, quando vult, incipit actum voluntatis, et quando non vult, non incipit; et ita homo revera non esset liberi arbitrii. Sequela probatur: quia non potest esse in potestate voluntatis creatae velle, et nolle, nisi etiam sit in eius potestate initium actus volendi, aut nolendi: nam actus voluntatis est indivisibilis: ergo si eius initium non est in nostra potestate, sed in potestate Dei, totus actus erit in potestate Dei, et non in potestate nostrae voluntatis.
Quinto. Initium actus volendi non distinguitur realiter ab ipso actu volendi: sed in nullo priori etiam naturae Deus efficit actum volendi, antequam ad illum concurrat effective nostrum liberum arbitrium: alias nostrum arbitrium in ordine ad actum volendi haberet se mere passive, recipiendo ipsum actum a solo Deo productum, quod est haeresis Lutheri, ut supra dictum est: ergo primum initium actus volendi, et eius inchoatio non est a Deo antecedenter ad liberum concursum, et cooperationem nostri arbitrii.
Confirmatur: quia ex eo probat S. Augustinus primum initium fidei non esse in nobis ex nobis, sed ex Deo;1 nam alias tota fides in nobis esset ex nobis: qui enim sibi potuit instituere, quod non habebat, ipse augere, et perficere poterit, quod incaepit: ergo, si Deus antecedenter ad cooperationem nostri arbitrii inchoat in nobis ipsum velle, etiam Deus in nobis operabitur totum ipsum velle, et perficere antecedenter ad liberam cooperationem nostri arbitrii: et ita nostrum arbitrium haberet se mere passive, recipiendo actum liberum a solo Deo efficienter productum, quod tamen, ut ex Concil. Trid. constat, salva fide affirmari non potest.
III. Sexto: nam Calvinus, cuius doctrina in Sacro Concilio Tridentino est damnata, ex eo negavit, esse in nobis arbitrii libertatem, quia credidit, a gratia efficaci inchoari arbitrii nostri consensum. Verba Calvini sunt:2 Proinde, sicut prius negavit Christus, homines ad credendum esse idoneos, nisi trahantur: ita nunc pronunciat, efficacem esse spiritus gratiam, qua trahuntur, ut necessario credant. His duobus membris prorsus evertitur tota liberi arbitrii facultas: nam si tunc demum venire ad Christum incipimus, cum nos traxit Pater, fidei initium minime in nobis est, neque ulla praeparatio. Rursus, si veniunt omnes, quos Pater docuit, non credendi tantum optionem dat illis, sed fidem ipsam. Ergo, quod directioni Spiritus sponte obsequimur, haec pars gratiae est, et quasi obsignatio: quia non traheret nos Deus, si tantum porrecta manu voluntatem nostram in medio suspensam relinqueret. Proprie autem nos trahere dicitur, cum ad plenum usque fidei effectum Spiritus sui virtutem extendit. Et lib. 2. Inst. c. 3. n. 10. ait: Hunc itaque in modum et inchoat, et perficit Dominus opus bonum in nobis, ut illius sit, quod recti amorem concipit voluntas, quod in eius studium inclinatur, quod ad eius sectandi conatum incitatur, et movetur. Deinde, quod electio, studium, conatus non fatiscunt, sed ad effectum usque procedunt. Postremo, quod homo in illis constanter pergit, et in finem usque perseverat. Quibus verbis dicit primo, quod per gratiam efficacem incipimus venire, et velle: ita ut ab ipsa gratia trahente, nostrum velle primo incipiat. Secundo, quod fidei initium non est in nobis, hoc est in nostra potestate, sed in sola potestate Dei trahentis. Tertio, quod nulla praeparatio praecedit in nobis, ut Deus nos trahat. Quarto, quod Deus non dat credentibus optionem credendi, aut non credendi, sed ipsam fidem. Quinto, quod non traheret nos Deus, si tantum porrecta manu voluntatem nostram in medio suspensam relinqueret. Ex quibus per evidentem consequentiam intulit, non esse nostri arbitrii obsequi, seu consentire gratiae Dei, sed eiusdem gratiae effectum, et quasi obsignationem, ac per consequens hominem non esse liberi arbitrii: ergo non debet concedi, gratiam esse, quae primo incipit, vel inchoat nostrum consensum.
Septimo. Totus actus volendi est vitalis, etiam primum initium physicum illius: sed impossibile est, quod actus vitalis producatur, vel inchoetur a solo Deo antecedenter ad concursum potentiae vitalis; nam talis actus dicit intrinsecum ordinem ad potentiam vitalem, ut in pluribus locis docet S. Thomas: ergo primum initium actus volendi, non potest esse a Deo effective, aut inchoari ab auxilio efficaci antecedenter ad liberam cooperationem nostri arbitrii.
IIII. Octavo. Deus in nullo priori temporis, vel naturae attingit ipsum primum initium volendi, in quo illud non attingat effective nostrum liberum arbitrium; alias nihil relinqueretur producendum ab eodem arbitrio, cum ille actus sit indivisibilis: ergo Deus per gratiam efficacem non inchoat primo ipsum velle; sed Deus ipse, et liberum arbitrium simul efficiunt illud initium, sicut et totum actum volendi.
Haec argumenta, et alia, quae a diversis multiplicari solent, quibusdam persuaserunt, oppositam sententiam difficilem esse, ac pene inintelligibilem: sed ex eorum solutione, atque explicatione doctrinae antiquae Sanctorum, praesertim Augustini, et Thomae, Deo favente, res sic erit omnibus pervia, ut ad eamdem doctrinam confirmandam plurimum conducant.
V. Ad cuius evidentiam supponenda sunt ea omnia, quae de concursu Dei generali cum causis secundis superius dicta sunt, et explicata,3 necnon quae de causis partialibus disput. 85. adnotavimus. Ostensum est enim, Deum, et liberum arbitrium non esse causas partiales consensus eiusdem arbitrii, sicut duo trahentes navim, quorum neuter movetur ab altero; vel ad secum concurrendum, praedeterminat; sed tam Deum, quam liberum arbitrium esse causam totalem eiusdem consensus: Deum quidem, ut prima causa, arbitrium autem, ut causa secunda, et proxima, ipsi Deo, non solum in essendo, sed etiam in agendo essentialiter subordinata.
Supponendum est secundo ex communi sententia non solum Scholasticorum, sed etiam Sanctorum Patrum in Concilio Tridentino adversus Lutheranos definita, nostrum arbitrium vere efficienter, et libere cooperari Deo, efficaci gratia illud moventi, cum vera facultate ad utrumlibet, qua videlicet possit consentire, et dissentire, si velit. Licet enim cum efficaci Dei motione, qua movet liberum arbitrium, ut consentiat, non stet simul, ipsum arbitrium actu dissentire: tamen cum eadem motione, quantumvis efficaci simul stat in eodem arbitrio vera facultas, et potestas, qua possit dissentire, si velit, ut inferius suo loco evidentissimis testimoniis Sanctorum, ac rationibus Theologicis manifestum fiet.
Supponendum est tertio, omnes Doctores Catholicos, etiam illos, cum quibus disputamus, in hoc convenire, Deum sua praevenienti gratia primo incipere, et inchoare quodcumque nostrae salutis exordium, quatenus videlicet sua gratia excitante praevenit nostrum velle, atque ipsum consensum, et cooperationem liberi arbitrii. Hoc enim in omni sententia definitum est in Concilio Arausic. II. can. 4. et 6. et in Tridentino sess. 6. de Iustif. c. 5. et 6. ubi dicitur: Disponuntur autem ad ipsam iustitiam, dum excitati divina gratia, et adiuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum. et idem definitur can. 1. et 3. eiusdem sessionis. Sed quoniam Deus per solam gratiam excitantem, vel suadentem, aut moraliter tantum moventem hominis liberum arbitrium, non inchoat physice, seu vere efficienter ipsum liberum consensum, et velle nostrum, sed solum moraliter, alliciendo, invitando, et metaphorice attrahendo; remanet difficultas, a quo physice, seu vere efficienter primo inchoetur nostrum velle, a gratia efficaci, an a nostro libero arbitrio; an vero dicendum sit ab utroque simul inchoari, ita ut gratia, seu Deus, per gratiam efficacem non incipiat illum consensum prius natura, quam concurrat ad illum nostrum liberum arbitrium; nec e contra, nostrum arbitrium concurrat prius natura, quam efficax gratia. Quod, ut a nobis clarius explicetur
VI. Prioritas causalitatis dupliciter explicari potest.— Notandum est quarto, quod in subiecta materia inchoatio consensus arbitrii non est attendenda, vel accipienda secundum prioritatem temporis, sed secundum prioritatem causalitatis: nam in eodem prorsus temporis instanti Deus, et liberum arbitrium divina gratia excitatum, et motum simul inchoant, attingunt, et producunt ipsum velle, seu consensum eiusdem arbitrii. Deus quidem, ut prima causa, arbitrium autem, ut causa proxima, Deo, non solum in essendo, sed etiam in agendo subordinata. Prioritas autem causalitatis potest dupliciter explicari. Primo ita, ut in aliquo priori naturae intelligatur actus liber inchoari a solo Deo, antequam ad illum concurrat nostrum liberum arbitrium. Secundo ita, ut prioritas causalitatis solum attendatur inter causalitatem Dei, et causalitatem nostri arbitrii, respectu consensus eiusdem arbitrii, ratione cuius cooperatio nostri arbitrii sit effectus causalitatis, vel cooperationis divinae; ac per consequens ista causalis sit vera: Quia Deus operatur, homo cooperatur: Quia Deus efficit, ut arbitrium creatum consentiat, et velit, ideo consentit, et vult. Ad cuius pleniorem explicationem considerandum est, quod prima causa includit duo. Habet enim, quod sit prima, et secundum hoc dicit habitudinem ad secundam causam, quam movet, et applicat ad operandum. Habet etiam, quod sit causa, et secundum hoc dicit habitudinem ad effectum, seu operationem, quam producit per causam secundam. Similiter etiam in causa secunda distinguuntur istae duae rationes, seu habitudines: nam, in quantum secunda, dicit habitudinem ad primam causam, a qua movetur, et applicatur ad operandum, sed in quantum causa, dicit habitudinem ad effectum, seu operationem, quam a Deo mota, et adiuta producit. In causa autem prima prius intelligitur habitudo ad causam secundam, quam intelligatur habitudo ad effectum, quem efficit per eamdem causam secundam. Similiter etiam in causa secunda prius ratione est habitudo ad causam primam, a qua movetur, quam habitudo ad effectum, quem producit, eo quod causa secunda non movet, nisi mota a prima, ut disp. 18. et 23. ostensum est.
Ex quo infertur, quod, cum Deus sua gratia adiuvante cooperatur nobiscum velle, et perficere, eius operatio respicit duo, videlicet nostram voluntatem, quam movet efficaciter ad operandum hoc, et ipsum velle nostrum, quod cum ipsa voluntate efficit. Voluntas autem nostra secundum unam tantum rationem habet, quod operetur, videlicet comparatione actus, vel effectus liberi, quem producit, eo quod non influit in seipsam antecedenter ad productionem actus liberi: sed solum influit cum Deo, et gratia adiuvante in ipsum actum liberum.
Prima ergo conclusio sit. Si prioritas causalitatis accipiatur secundum habitudinem, quam prima causa, et secunda dicunt ad effectum, quem producunt, seu ad actum liberum; dicendum est, quod Deus non inchoat physice nostrum velle prius natura, vel causalitate, quam ad illud concurrat arb. nostrum. Hanc conclusionem probant efficaciter plura argumenta ex factis a principio: nam, cum Deus non operetur illud velle, nisi per nostram voluntatem liberam, quam movet, et applicat, ut ipsa velit; et modificet suum concursum in ipsa causa secunda conformiter ad eius naturam; impossibile est, quod Deus in aliquo priori temporis, vel naturae efficiat in nobis ipsum velle, aut aliquid illius, in quo ad illud efficiendum nostrum liberum arbitrium non concurrat.
Deum prius natura inchoare nostrum velle, qualiter intelligatur.— Secunda conclusio. Si prioritas causalitatis accipiatur secundum habitudinem immediatam, quam prima causa dicit ad causam secundam, et causa secunda ad primam, a qua praemovetur, et praedeterminatur ad operandum; dicendum est, consensum nostri arbitrii primo inchoari physice a solo Deo, quatenus efficaci motione efficit nos velle: nec est admittendum, voluntatem creatam primo illum inchoare, sed necessario fatendum est, causalitatem nostri arbitrii esse posteriorem ordine rationis causalitate Dei, et effectum illius. Itaque prius ratione, quam liberum nostrum arbitrium causet, operetur, aut velit, Deus sua gratia efficit, ut ipsum arbitrium causet, operetur, et velit.
Probatur haec conclusio primo ex Con. Arausi. 2. can. 25. ubi sic dicitur: Hoc etiam salubriter profitemur, et credimus, quod in omni opere bono nos non incipimus, et postea per Dei misericordiam adiuvamur: sed ipse nobis, nullis praecedentibus bonis meritis, et fidem, et amorem sui prius inspirat. Ecce dicit concilium, quod in omni opere bono nos non incipimus: ergo Deus est, qui incipit, et inchoat, efficiendo, ut velimus. Et can. 9. Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Et can. 20. Multa in homine bona fiunt, quae non facit homo; nulla vero facit homo bona, quae non Deus praestat, ut faciat homo. Ex quibus locis habetur, causalitatem liberi arbitrii, respectu consensus, et cuiuscumque piae operationis, effectum esse causalitatis, vel operationis divinae: ac per consequens priorem esse, secundum ordinem rationis, causalitate nostri arbitrii: ergo Deus est, qui primo inchoat. Item in Conc. Trid. sess. 6. de Iustif. cap. 16. docemur, Christum, tamquam caput in membra, et tamquam vitem in palmites, in ipsos iustificatos virtutem influere, quae virtus bona eorum opera semper antecedit, et comitatur, et subsequitur. Si semper antecedit: ergo primo inchoat conversionem nostram, efficiendo, ut consentiamus.
Secundo probatur: ex illa Ecclesiae collecta: Actiones nostras quaesumus Domine aspirando praeveni, et adiuvando prosequere; ut cuncta nostra oratio, et operatio a te semper incipiat, et per te coepta finiatur. Ergo Deus est, qui primo incipiet.
Tertio probatur auctoritate Sanctorum, praesertim Aug. dicentis: Ipse, scilicet Deus, ut velimus, operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens,4 hoc est confert nobis sine nobis praevenientem gratiam efficacem, qua conversionis opus incipit, non solum voluntatem alliciendo, excitandoque ad consensum, ut quidam perperam interpretantur; sed vere efficiendo, ut arbitrium libere cooperetur, et consentiat: et post pauca: Ut ergo velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum operatur: tamen sine illo, vel operante, ut velimus; vel cooperante, cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus. Quem locum expendens Capreolus in 2. sent. dist. 28. quaest. 1. art. 3. ad 12. sic ait: Per quae verba: si bene considerentur, patet, eum distinguere duplicem Dei modum operandi circa bonum velle nostrum. Unus est sibi proprius, in quo voluntas nostra non cooperatur; utpote facere nos velle. Ideo ait: Ut ergo velimus, sine nobis operatur: sine nobis, inquam, operantibus, ut scilicet velimus: quia licet voluntas velit, et causet volitionem; non tamen facit se velle, aut causare volitionem. Nec tamen, quia Deus facit; ideo ipsa non causat, sed potius ideo causat. Et propterea ad illud excludendum, Augustinus in de correctione, et gratia cap. 7. de filiis Dei, de quibus ait Apostolus, quod spiritu Dei aguntur, inquit: Aguntur enim, ut agant, non ut ipsi nihil agunt. Alius est modus sibi, et voluntati communis, scilicet causare volitionem. Ideo ait: Cum volumus, nobiscum operatur; et quia utrumque nobis necessarium est, nec alterum tantum sufficit ad bene velle, ideo addit: Tamen sine illo operante, ut velimus, etc. Item in de vera innocentia: Quoties, inquit, bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum operatur, ut operemur. Item in eodem: Multa Deus facit in homine bona, quae non facit homo: nulla vero facit homo, quae Deus non facit, ut faciat homo. Sentit ergo August. Deum primo inchoare conversionem nostram, non quidem sine nobis simul cooperantibus, sed sine nobis facientibus, ut velimus, et cooperemur. Et expressius idem docet lib. 2. cont. duas epist. Pelag. cap. 8. ubi ait: Si enim sine Dei gratia per nos incipit cupiditas boni, ipsum coeptum erit meritum, cui tamquam ex debito gratiae veniat adiutorium. Et adducens in huius confirmationem illud Ioan. 15. Sine me nihil potestis facere, subdit: Ut responderet futuris etiam istis, non ait: Sine me nihil potestis perficere; sed facere. Nam si perficere dixisset, possent isti dicere, non ad incipiendum bonum, quod a nobis est, sed ad perficiendum esse Dei adiutorium necessarium. Verum audiant et Apostolum. Dominus enim cum ait: Sine me nihil potestis facere; hoc uno verbo initium, finemque comprehendit: Apostolus vero tamquam sententiae Dominicae expositor, apertius utrumque distinxit, dicens: Quoniam qui in vobis opus bonum coepit, perficiet usque in diem Christi Iesu. Et paulo inferius: Non bene intelligendo falluntur, scilicet Pelagiani, ut existiment cor praeparare, hoc est bonum inchoare, sine adiutorio gratiae Dei, ad hominem pertinere. Ergo secundum August. ad inchoandum bonum opus requiritur adiutorium gratiae, per quod Deus efficiat, ut homo inchoet illud opus bonum: quod etiam ostendit cap. 8. sequenti. Idem docet S. Prosper, cum ait:5 Quis ambigat, tunc liberum arbitrium cohortationi vocantis obedire, cum in illo gratia Dei affectum credendi, obediendique generarit? Alioquin sufficeret moneri hominem, non etiam in ipso novam fieri voluntatem; sicut scriptum est: Praeparatur voluntas a Domino; et sicut ait Apostolus: Deus est enim, qui operatur in vobis et velle, et perficere pro bona voluntate. Pro qua bona voluntate, nisi quam in ipsis operatus est Deus, ut quod donaverat velle, donaret et facere? Et in epist. ad August. ait, quod originaliter malus receptionem boni non a summo bono, sed a semetipso inchoare male creditur. Sentit ergo, Deum primo inchoare opus bonum. Favet maxime huic sententiae illud dictum, quod ex Chrysost. refert Sixtus Senensis:67 Nos quidquid boni habemus, ex praevenientis, vocantis, et semper incipientis gratiae benignitate habere; nullumque esse in nobis meritum, quod non sit donum Dei; cuius quidem tanta est bonitas, ut velit nostra esse merita, quae sunt ipsius dona. Consentit Bernardus, cum ait:8 Ad hoc utique praeveniens, nempe gratia, ut iam sibi deinceps cooperetur, scilicet liberum arbitrium, ita tamen, ut quod a sola gratia coeptum est, pariter ab utroque perficitur, ut mistim non singillatim; simul, non vicissim per singulos profectus operentur.
Quarto probatur ratione: nam causalitas influxus, et cooperatio liberi arbitrii, qua vult Deo moventi cooperari, et cooperatur; est effectus Dei, et auxilii efficacis in genere causae efficientis, ut supra ostensum est: ergo ordine naturae, et causalitatis prius est operatio Dei, quam cooperatio liberi arbitrii, ergo ipse Deus inchoat consensum arbitrii, ipsum movendo, ut cooperetur.
VIII. Sexto probatur. Liberum arbitrium cooperatur Deo, et gratiae ipsius, subsequendo: dicit enim Gelasius Papa, quem iam in superioribus adduximus:9 Quis audeat dicere Christianus aliquid habere boni sine gratia, quando Magister gentium clamat, cuncta in se bona concludens: Gratia Dei sum id, quod sum, et: Gratia Dei in me vacua non fuit?10 ut ostenderet, quia donum gratiae non ipse praecesserit, sed fuerit subsequutus; atque monstraret cooperatorem se esse gratiae, subsequendo. Et idem docet S. Gregorius hom. 9. in Ezechielem: Praeveniente, inquit, gratia, et bona voluntate subsequente, hoc, quod Omnipotentis Dei donum est, fit meritum nostrum. Quod bene Paulus brevi sententia explicat, dicens; Plus illis omnibus laboravi: Qui, ne suae videretur virtuti tribuisse, quod fecerat, adiunxit: Non autem ego, sed gratia Dei mecum, etc. Ac si diceret, in bono opere laboravi, non ego, sed et ego. In hoc enim, quod solo Domini dono praeventus sum, non ego: in eo autem, quod Domini voluntatem secutus sum, et ego. Et lib. 33. Moral. cap. 20. aperte docet, nostrum liberum arbitrium cooperari Deo, subsequendo: ergo Deus, et gratia efficax illius cooperatur eidem arbitrio, illud praeveniendo, atque ordine causalitatis antecedendo.
Septimo. Si voluntas creata est, quae primo inchoat suum consensum, quando vult, et prout vult pro innata eius libertate; sequitur, quod initium proximum nostrae salutis, quo iustus discernitur a peccatore, sit in nobis ex nobis; ac per consequens, quod imperfectum est, et invalidum, esset ex Deo; quod autem perfectum, et firmum, esset naturae tribuendum, et non gratiae; quod tamen, salva fide, concedere nullus potest. Sequela probatur: nam consensus liberi arbitrii cooperantis Deo vocanti, est praeparatio, seu proxima dispositio ad iustificationem, ut ex Conc. Trid. habetur: ergo si primum initium huius consensus, et eius inchoatio est ex nobis pro innata arbitrii libertate, et solum Deus incipit illum consensum, excitando et alliciendo ad illum nostram voluntatem; sequitur, proximum initium salutis esse ex natura, et non ex gratia praeparante.
Voluntas creata quare non sit primum liberum.— Confirmatur. Si voluntas creata, est, quae primo inchoat suum consensum, sequitur, quod sit primum liberum, prima radix, et prima causa suae determinationis. Consequens autem non est dicendum; nam, cum omne liberum creatum sit per participationem liberum, necessario debet reduci, tamquam in causam priorem, in primum liberum, quod est tale per essentiam, scilicet in Deum: alias darentur duo prima principia, ut ex S. Thoma superius deducebamus.11
Respondent quidam, non sequi, voluntatem liberam, sic operantem, esse primum liberum, nisi in hac voce sit magna aequivocatio: nam primum liberum proprie dicitur, quod est per essentiam liberum, vel quod libertatem habet prorsus ab alio independentem: neutrum autem horum convenit voluntati creatae, cum non habeat libertatem, nisi participatam a libertate Dei, et ab eadem in suis determinationibus pendentem. Si autem primum liberum dicatur illud agens, a quo, in suo genere, primo est determinatio libera; sic verum est, omnem voluntatem liberam posse in suo genere dici primam radicem suae determinationis, quia scilicet sine illa fieri non potest, nec aliter, quam ex intrinseca, et libera applicatione eius. Sed haec, inquiunt, est impropriissima acceptio huius vocis; et ideo illa utendum non est, nec voluntati creatae attribuenda.
Haec tamen solutio subterfugere videtur difficultatem argumenti: non enim solum probat, voluntatem liberam in suo genere, hoc est in genere causae proximae, esse primam radicem, et causam suae determinationis, (quod omnes fatentur) sed etiam concludit, absque ullo addito esse dicendam primam causam suae determinationis, si inchoatio eiusdem determinationis liberae, primo est ab ipsa voluntate creata, et non a Deo efficiente per auxilium efficax, ut voluntas se determinet: nam prima causa efficiens alicuius operationis est illa, a qua primo incipit operatio, nec habet aliam priorem causam eiusdem operationis, de quo disp. 24. num. 17. et 18. plura dicta sunt.
IX. Ad primum argumentum respondetur, locum illum Prosperi potius nostrae sententiae favere, quam oppositae. Nam immediate post verba allegata subdit: De sua habens mutabilitate, si deficit: de gratiae opitulatione, si proficit. Et cap. 28. sequenti subdit, Deum donare ipsum velle. Et alibi expresse, ait, Deum sua gratia primo inchoare, atque incipere, sibi humanam subiiciendo voluntatem.12 Addo, nomine excitationis Prosperum comprehendisse gratiam efficacem, qua Deus facit, ut faciamus; operatur, ut operemur; quod ex verbis inductis colligitur; ait enim: Sed voluntas hominis subiungitur ei, atque coniungitur, ut divino in se cooperetur operi, subsequendo videlicet cooperationem divinam.
Ad confirmationem respondetur, hominis esse praeparare cor, non tamen sine adiutorio gratiae, quo Deus efficit, ut ipse homo praeparet cor. Unde Augustinus lib. 2. cont. duas epist. Pelagian. cap. 8. Quod scriptum est, inquit, hominis est praeparare cor, non bene intelligendo falluntur, ut existiment cor praeparare, hoc est bonum inchoare, sine adiutorio gratiae Dei, ad hominem pertinere. Et hanc falsam intelligentiam impugnans subdit: absit, ut sic intelligant filii promissionis, etc. Absit, ut intelligant, nisi superbi sui arbitrii defensores, et fidei Catholicae desertores. Ideo quippe scriptum est: Hominis est praeparare cor, et a Domino responsio linguae; quia homo praeparat cor, non tamen sine adiutorio Dei, qui tangit cor: quod ibi probat latissime, et in cap. 9. sequenti, multis testimoniis scripturae. Quod etiam confirmari potest ex illo Act. 16. Et quaedam mulier nomine Lydia purpuraria civitatis Thyaterinorum colens Deum audivit, cuius Dominus aperuit cor, intendere iis, quae dicebantur a Paulo. Si ergo Deus sua gratia tangit cor, ut intendat iis, quae praedicantur; multo magis necessarium erit idem adiutorium, ut bona opera, quae praedicantur, inchoet.
Ad secundum argumentum respondetur, hominem non ita esse constitutum in manu consilii sui, ut absque Deo praedeliberante, et praedeterminante, seipsum determinet, ad quam voluerit partem, pro innata eius libertate: primo inchoando actum suum: nec hoc exposcit libertas creata, ut supra dictum est, et infra latius explicabitur; sed quia, ex libero iudicio rationis, se determinat ad alteram partem, tamquam secundum determinans, et proximum, sub potenti manu primi determinantis, quod est Deus. Iuxta hanc doctrinam intelligendus est locus inductus ex Eccles. 15. ut ex dictis disput. 21. num. 11. constat. Sic illum explicat Sanctus Augustinus lib. de gestis Pelagii cap. 3. disput. 91. num. 9. p. 608. allegato, ubi sic loquitur: Manifestum est, quod si ad ignem manum mittit, et malum, ac mors ei placet, id voluntas hominis operatur: si autem bonum, et vitam diligit, non solum voluntas id agit, sed divinitus adiuvatur. Sufficit enim sibi oculus ad non videndum, hoc est ad tenebras; ad videndum vero, lumine suo non sibi sufficit, nisi illi extrinsecus adiutorium clari luminis praebeatur.
Ad tertium respondetur, Deum, postquam nos excitavit, non expectare, ut purgari velimus, voluntatem nostram, quae sit in nobis ex nobis, sed voluntatem, seu cooperationem nostram, quae est in nobis a Deo efficiente, ut cooperari velimus.
Ad quartum respondetur, quod velle, et nolle est in nostra potestate, tamquam in causa proxima; sed bonum velle reducitur in Deum, tamquam in priorem causam efficientem, liberum arbitrium concurrere, ut supra dictum est.
Ad quintum respondetur, solum concludere, actum volendi non esse in aliquo priori a Deo, in quo non procedat efficienter a creata voluntate, a Deo mota: non tamen probat, causalitatem Dei, quae efficit, ut voluntas nostra cooperetur, et consentiat, non esse priorem ordine naturae libera cooperatione eiusdem voluntatis.
Ad confirmationem respondetur, quod, sicut prima inchoatio, et primum initium fidei, et cuiuscumque alterius boni operis est ex Deo movente, ita et totus actus fidei, et cuiuscumque alterius virtutis est ex Deo movente, et hoc tantum concluditur ex illa ratione S. Augustini. Nec ex hoc sequitur, quod nostrum liberum arbitrium habeat se mere passive in ordine ad consensum, quia Deus non producit illum consensum in nobis, sine nobis libere cooperantibus, et consentientibus.
X. Calvini error in quo consistat.— Ad sextum respondetur, Calvinum non errasse, quia dixit, Deum per gratiam efficacem primo inchoare, et incipere nostrum velle, et tribuere credentibus ipsam fidem: nec erravit, quia asseruit, nullam praeparationem in nobis praecedere, ut Deus auxilio suo efficaci nos ad se trahat: sed erravit, quoniam ita Deum sua gratia efficaci nobis ipsam fidem donare sensit, ut nostra voluntas non cooperetur libere Deo moventi, sed solum motu spontaneo, et non coacto. Erravit praeterea, quia ex hoc antecedente catholico, Deus est, qui primo inchoat nostrum velle; per consequentiam pessimam intulit, non esse in nostra potestate motioni Dei vel obtemperare, vel refragari, ut supra dictum est.
Ad septimum respondetur per ea, quae dicta sunt circa secundam conclusionem, et ad confirmationem quinti argumenti.