De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez (1550–1631)

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia

First published 1610

Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.


Liber Primus

Liber Secundus

Liber Tertius

Liber Quartus

Liber Quintus

Liber Sextus

Liber Septimus

Liber Octavus

Liber Nonus

Prooemium

Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.

Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.

Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.

Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.

Disputatio LXXXV: Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.

Disputatio LXXXVI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.

Disputatio LXXXVII: Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.

Disputatio LXXXVIII: Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.

Disputatio LXXXIX: Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.

Disputatio XC: Utrum auxilium gratiae, in ratione efficacis auxilii, dependeat ex libero influxu arbitrii creati cum illo; an vero sit efficax secundum se, et ut venit a Deo antecedenter ad liberam cooperationem eiusdem arbitrii.

Disputatio XCI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae ad modum causae physicae, idest vere efficienter, praedeterminet liberum arbitrium ad consensum.

Disputatio XCII: Utrum liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci possit in sensu composito eidem auxilio dissentire, et non converti.

Utrum liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci possit in sensu composito eidem auxilio dissentire, et non converti.

I. QUIDAM dixerunt, quod, stante in homine quocumque auxilio praevenientis gratiae, secundum omnem realem virtutem, et perfectionem, quam habet, ut venit a Deo; possit etiam in sensu composito dissentire, et non converti. Probant hanc sententiam.

Primo ex Concil. Trid. sess. 6. de iustific. cap. 5. ubi dicitur, quod homo libere assentitur gratiae excitanti, atque adiuvanti, ita ut tangente Deo cor hominis per Spiritus Sancti illuminationem, homo aliquid agat, inspirationem illam recipiens: quippe qui illam et abiicere potest. Quibus verbis aperte videtur docere, hominem posse in sensu composito abiicere gratiam efficacem. Illa enim verba, tangente Deo cor hominis, et illa, quippe qui illam et abiicere potest, manifeste loquuntur de inspiratione, qua actualiter homo tangitur, et movetur: et hanc dicit posse hominem abiicere. Sentit ergo, quod etiam ex suppositione eiusdem motionis possit homo in sensu composito dissentire, illam inspirationem abiiciendo. Et in can. 4. eiusd. sess. definitur: Si quis dixerit, liberum hominis arbitrium a Deo motum, et excitatum, nihil cooperari, assentiendo Deo excitanti, atque vocanti, quo ad obtinendam iustificationis gratiam se disponat, ac praeparet; neque posse dissentire, si velit, sed velut inanime quoddam nihil omnino agere, mereque passive se habere; anathema sit: ergo, secundum definitionem Concilii, postquam homo excitatus est, et motus a Deo, potest dissentire: ergo in sensu composito, supposita videlicet motione efficaci, id potest.

Confirmatur hoc ex definitione Concil. Senonen. decreto fidei quintodecimo, ubi loquens de auxilio efficaci, quo homo trahitur a Deo, ut iustificetur, inquit: Nec tale est Dei trahentis auxilium, cui resisti non possit, ubi etiam videtur loqui in sensu composito, et ex suppositione talis auxilii: quod ex eo patet: nam postquam Concilium contra Pelag. docuit, voluntatem indigere gratiae praevenientis auxilio, ut se convertat in Deum, subdit contra Lutherum: Neque tamen tanta gratiae necessitas libero praeiudicat arbitrio, cum illa semper sit in promptu, nec momentum quidem praetereat, in quo Deus non stet ad ostium, et pulset, cui si quis aperuerit ianuam, intrabit ad illum, et cenabit cum illo: nec denique tale sit eiusmodi trahentis Dei auxilium, cui resisti non possit. Et ut id probet, adducit locum Matth. 23. Quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alis, et noluisti? Et quod dixit S. Stephanus Iudaeis Act. 7. Vos Spiritui sancto semper restitistis. Sentit ergo Concilium, hominem motum auxilio efficaci dissentire posse etiam in sensu composito eidem auxilio, et actualem dissensum simul componere cum tota entitate, et virtute intrinseca eiusdem auxilii.

II. Secundo. Illa verba, dissentire, resistere, abiicere, quibus utuntur Concilia, referuntur ad rem praesentem, idest ad excitationem actu existentem, cui homo potest dissentire: non enim homo dicitur proprie dissentire tentationi, qua realiter non tangitur: ergo dissensus, de quo Concilium determinat, quod possit homo dissentire motioni Dei, accipitur respectu motionis actu existentis in homine: ergo potest illi dissentire in sensu composito.

Tertio: nam dicere, quod ante consensum nostrae voluntatis ponatur in nobis tale auxilium, et tali auxilio posito, non possint homines dissentire, sed necessario operari ex suppositione talis auxilii; est dicere, quod ex suppositione eiusdem auxilii non operentur libere, atque adeo, quod non habeant usum libertatis: ergo.

Confirmatur. Si Deus vellet sua potentia absoluta necessitare voluntatem ad aliquem actum, non alia ratione id faceret, nisi imprimendo illi talem motionem, qua posita, voluntas non posset non operari talem actum: ergo, si posita in homine motione efficaci, voluntas non potest dissentire in sensu composito; sequitur, quod necessitetur ad consensum: hac enim ratione beati necessitantur in patria ad amandum Deum, quia posita visione beatifica, non possunt non diligere Deum: ergo.

Quarto. Ut refert Albertus Pighius Campensis, hoc fuit expressum dogma Calvini; asserebat enim, supposita motione efficaci hominem non posse dissentire. Verba enim Calvini sunt haec: Voluntatem nostram movet, scilicet Deus, non qualiter multis saeculis traditum est, et creditum, ut nostrae postea electionis sit motioni eius obtemperare, aut refragari, sed illam efficaciter afficiendo: ergo sententia, quae asserit, non posse voluntatem dissentire auxiliis efficacibus in sensu composito, coincidit, saltem in verbis, cum errore Calvini.

Quinto. Concilium adversus Lutheranos, et Calvinianos duo definit: alterum est, quod liberum arbitrium excitatum, et motum a Deo non se habeat mere passive, sed libere cooperetur motioni divinae: alterum vero est, quod possit dissentire, si velit; sed primum plane intelligitur in sensu composito: ergo et secundum; alias esset aequivocatio in verbis Conc. quae habentur in eodem contextu, quod tamen nullatenus est admittendum, quia definitio illa esset valde ambigua.

Confirmatur, quia Lutherani, et Calviniani numquam dixerunt, hominem non posse dissentire divinae motioni efficaci in sensu diviso, idest, si auferatur motio Dei efficax: sed loquuti sunt in sensu composito, idest supposita motione. Ridiculum enim esset dicere, eos sensisse, hominem non posse gratiae efficaci dissentire, si auferatur gratia efficax a subiecto; sed docuerunt, hominem non posse dissentire gratiae in sensu composito, supposito videlicet, quod per eam gratiam moveatur a Deo: ergo Concil. definiens contra eosdem haereticos intelligit, quod possit homo dissentire gratiae efficaci, etiam in sensu composito.

III. Sexto. Concilium non potuit definire, hominem posse dissentire gratiae efficaci in sensu diviso: ergo sentit, quod possit illi dissentire in sensu composito. Antecedens probatur: nam dicere, hominem posse dissentire gratiae efficaci, in sensu diviso, significat, hominem posse carere motione efficaci, qua si careat, dissentiet. Sed hic sensus manifestam involvit implicationem: nam hoc ipso, quod aliquis vocatione careat, impossibile est, quod illi dissentiat positive, moraliter loquendo.

Confirmatur. Concilium non loquitur de potentia metaphysica, et remota; sed de potentia physica, et proxima, quae potest moraliter reduci ad actum per libertatem hominis, etiam stante motione ipsa efficaci; alias non magis, neque in alio sensu esset vera haec propositio: Homo potest dissentire auxilio efficaci, quo tangitur: quam ista: Homo caecus potest videre: nam etiam in sensu diviso, hoc est, facta divisione, et separatione caecitatis ab homine, non implicat, illum videre.

Septimo. Actus, qui est necessarius ex suppositione aliqua antecedente consensum liberum nostrae voluntatis, est necessarius absolute, et non liber, ut patet ex doctrina expressa Sancti Anselmi lib. de concord. cap. 1. et lib. 2. cur Deus homo, cap. 17. et 18. ubi distinguit duas suppositiones, unam antecedentem nostram voluntatem, alteram consequentem; et inquit, illam tollere libertatem, quotiescumque ex eius suppositione actus eius est necessarius, non autem secundam. Etenim homo libere sedet, quamvis ex suppositione, quod sedeat, necessarium sit, ipsum sedere: ergo cum suppositio auxilii efficacis sit suppositio antecedens omnino liberum influxum nostrae voluntatis, ut asserit opposita sententia; sequitur, actum voluntatis, qui est necessarius ex suppositione talis auxilii, esse absolute necessarium, et non liberum.

IIII. Contraria sententia vera est, et de mente Sancti Thomae, omniumque doctorum, quos disputatione 25. adduximus. Pro cuius explicatione supponendum primo ex S. Thoma, duplicem esse modalem propositionem: prima est composita, quae alio nomine appellatur modalis de dicto. Secunda est divisa, quae solet dici modalis de re. Modalis composita est illa, in qua dictum subiicitur, et modus praedicatur, ut Praedestinatum damnari, est impossibile. Modalis autem divisa est illa, in qua modus interponitur dicto: ut, Sortem impossibile est currere. Similiter etiam est modalis divisa, quando modus se tenet ex parte verbi, ut: Homo albus potest esse niger. Hoc fundamentum communiter recipitur ab omnibus dialecticis: illud docet Ferr. 1. contra Gentes, cap. 67. circa finem, Sotus lib. 3. summularum, cap. de modalibus.

Secundo notandum est, quod formae importatae in propositione modali per extrema dicti, aliquando significant actum primum, seu potentiam; ut quando dicimus, risibile esse flebile est possibile: aliquando important actum secundum; ut, si dicamus, ridentem flere est impossibile. Quando ergo extrema dicti significant actum secundum, ad veritatem modalis compositae de possibili sufficit, ut requiratur, quod uterque actus significatus per extrema dicti, sit simul compossibilis in eodem subiecto, pro eodem instanti. Etenim haec propositio: Album esse nigrum est possibile; in sensu composito est falsa; quia albedo, et nigredo non possunt simul compati in eodem subiecto. Quando autem extrema significant actum primum, sufficit, et requiritur ad veritatem modalis compositae de possibili, quod ipsae potentiae sint compossibiles in eodem subiecto. Ut in hac propositione: Risibile esse flebile est possibile; ad eius veritatem sufficit, et requiritur, quod potentia ridendi, et potentia flendi possint esse simul in eodem subiecto: nec requiritur, quod actus ridendi, et actus flendi simul sint compossibiles in eodem.

Quando autem unum extremum dicti importat actum primum, alterum vero extremum importat actum secundum; tunc ad veritatem modalis compositae de possibili sufficit, et requiritur, quod ille actus primus, et actus secundus, importati per extrema dicti, simul esse possint in eodem: haec enim propositio: Risibile esse album est possibile; ideo est vera, quia potentia ridendi, et albedo simul compatiuntur in eodem subiecto.

V. Propositio modalis vera est necessaria, et falsa est impossibilis.— Tertio nota, quod propositio modalis, si vera est, est necessaria; et si est falsa, est impossibilis: ita docet Sotus ubi supra, et Sanctus Thomas locis disput. 7. nu. 7. allegatis. Ad veritatem autem modalis affirmativae de possibili sufficit, et requiritur, quod eius de inesse, sit possibilis. Verbi gratia, haec est vera: Album currere est possibile, quia eius de inesse, idest, album currit, est possibilis. Ex quo infero, quod sensus compositus propositionis modalis non est ille, quo una forma ex importatis per dictum componitur cum subiecto, ut falso arbitrantur auctores oppositae sententiae, sed quo duae formae importatae per extremum dicti simul componuntur in eodem subiecto.

Impossibile in sensu composito quid dicatur.— PRima ergo conclusio sit. Quando Theologi, aut dialectici dicunt, aliquid esse possibile in sensu composito, nihil aliud significant, quam modalem compositam modificatam modo de possibili esse veram: similiter etiam, quando dicunt, aliquid esse impossibile in sensu composito, significant, modalem compositam de possibili esse falsam. Verbi gratia, quando dicitur, praedestinatum non posse damnari, in sensu composito, significatur, quod esse praedestinatum, et actualis damnatio non possunt simul eidem competere. Impossibile est enim, quod aliquis simul sit praedestinatus, et damnetur. Unde in praesenti controversia, quando dicitur, hominem motum auxilio efficaci non posse dissentire in sensu composito, nihil aliud significatur, nisi quod motio illa efficax, et actualis dissensus non sint simul compossibiles in eodem homine; non autem est sensus, quod motio efficax, et potentia ad dissentiendum sint incompossibiles in eodem. Haec conclusio sic explicata est Sancti Thomae prima parte citata, et 1. contra Gentes, cap. 67. et in primo, distinct. 38. quaestione unica, artic. 5. ad 5. et Ferrar. ubi supra. Et probatur ex dictis: nam sensus compositus est proprius modalis compositae: ergo, ut haec propositio verificetur: Motus auxilio efficaci potest dissentire in sensu composito; oportet, quod modalis composita sit vera; sed ad veritatem modalis compositae requiritur necessario, quod extrema importata per dictum simul sint compossibilia in eodem subiecto: ergo ad veritatem huius propositionis: Excitatus auxilio efficaci, potest dissentire in sensu composito; requiritur, quod motio illa efficax, et actualis dissensus possint esse simul in eodem: sed impossibile est, quod motio Dei efficax ad consentiendum, et actualis dissensus compatiantur simul in eodem: ergo. Minor probatur: nam alias motio Dei efficax non esset efficax. Et confirmatur eadem minor auctoritate expressa S. Thom. q. 23. de veritate, artic. 5. ad quintum, cuius verba referam sequenti conclusione.

VI. Lib. arb. dum est sub uno actu, retinet simul potentiam ad oppositum.— Secunda conclusio. Si compositio fiat unius actus cum potentia ad oppositum, verissime affirmatur, quod, Motus a Deo auxilio efficaci simul retinet potentiam, qua potest dissentire, si velit. Haec conclusio colligitur aperte ex S. Thom. q. 23. de veritate, ar. 5. ad 5. ubi ait, quod, quamvis non esse effectus divinae voluntatis, non possit simul stare cum divina voluntate; tamen potentia deficiendi effectum simul stat cum divina voluntate: non enim sunt ista incompossibilia: Deus vult istum damnari, et Iste potest salvari: sed haec sunt incompossibilia: Deus vult istum salvari, et Iste damnatur. Et idem dicit aliis in locis, disputatione 18. nu. 23. inductis. Proportionabiliter nos dicimus, haec esse simul compossibilia: Petrus movetur a Deo auxilio efficaci, et Petrus potest dissentire, si velit: haec tamen duo sunt incompossibilia: Petrus movetur auxilio efficaci, et dissentit. Probatur hoc. Auxilium efficax, et potentia ad dissentiendum non opponuntur inter se; sed solum repugnant ad invicem auxilium efficax ad consentiendum, et actualis dissensus: ergo simul sese compatiuntur in eodem subiecto auxilium efficax, et potentia ad dissentiendum. Antecedens probatur: nam auxilium efficax movet hominem, ut convertatur libere: ergo efficit, ut ita convertatur infallibiliter, ut etiam possit, si velit, non converti; hoc enim est de ratione libertatis, quod scilicet potentia, quae fertur ad unum oppositorum, retineat facultatem, qua possit facere actum oppositum, si velit: eo quod potentia libera se habet indifferenter ad utrumlibet, ut patebit disputatione 115. et 116. ergo auxilium efficax non opponitur potentiae dissentiendi, sed simul compatitur cum illa. Confirmatur: nam sedere, et posse stare non opponuntur inter se; etenim homo per hoc, quod sedet non destruit in se aliquam potentiam realem, sed solum opponuntur sedere, et stare simul. Item forma ligni, qua actuatur materia prima, non est incompossibilis cum potentia, quam habet eadem materia prima ad formam ignis, vel ad aliam formam substantialem; sed solum est incompossibilis cum alia forma in eadem materia; alias materia ligni non haberet appetitum alterius formae, et ita lignum esset incorruptibile, et similiter esset incorruptibile quodcumque aliud ens naturale; quod tamen philosophiae, experientiaeque repugnat: ergo similiter motio Dei efficax, et potentia dissentiendi non opponuntur: ergo possunt esse simul.

VII. Auxilio efficaci non potest lib. arb. resistere in sensu composito.— Tertia conclusio. Si fiat compositio auxilii efficacis cum actuali dissensu, impossibile est in sensu composito, quod motus a Deo auxilio efficaci ad consentiendum, dissentiat auxilio gratiae, vel illud abiiciat. Haec conclusio est S. August. et S. Tho. nam S. Tho. 1. p. et q. 23. citata de veritate expresse affirmat, praedestinatum non posse damnari in sensu composito, quia scilicet repugnat, haec duo esse simul vera, quod aliquis sit praedestinatus, et damnetur. Similiter et S. Aug. in Enchi. ad Laur. cap. 95. expresse docet, esse impossibile, quod Deus velit, aliquid fieri; et tamen illud non fiat, humana resistente, vel impediente voluntate. Verba August. sunt: Deus autem noster in caelo sursum, in caelo, et in terra, omnia, quaecumque voluit, fecit. Quod utique non est verum, si aliqua voluit, et non fecit: et, quod est indignius, ideo non fecit, quoniam, ne fieret, quod volebat Omnipotens, voluntas hominis impedivit. Et infra: Neque enim veraciter ob aliud vocatur Omnipotens, nisi quia quidquid vult, potest; nec voluntate cuiuspiam creaturae voluntatis Omnipotentis impeditur effectus. Ratione probatur: nam aliquid esse impossibile in sensu composito, nihil aliud est, quam modalem compositam de possibili non esse veram, ut patet ex fundamentis positis, sed haec modalis composita non est vera, nempe, Motum a Deo auxilio efficaci dissentire est possibile: ergo. Minor probatur: nam ad veritatem modalis compositae de possibili sufficit, et requiretur, ut eius de inesse sit possibilis: sed propositio de inesse praedictae modalis non est possibilis, scilicet motus auxilio efficaci dissentit: habet enim eamdem impossibilitatem, quam ista: Praedestinatus damnatur: ergo. Respondent ad hoc, quod, quamvis auxilium efficax, inquantum efficax, et actualis dissensus non compatiantur simul in eodem; tamen auxilium efficax consideratum in sua entitate, et secundum suam virtutem intrinsecam, quam habet, et actualis dissensus simul compatiuntur in eodem. Arbitrantur enim, nullum auxilium divinae gratiae esse efficax ab intrinseco, et antecedenter ad nostrum liberum consensum. Sed haec solutio iam impugnata est disput. 18. et 23. et 91. ubi ostensum est, auxilium efficax habere aliquam realem virtutem; secundum quod est instrumentum Dei volentis, hominem ad se convertere: quam tamen non habet auxilium, quod est tantum sufficiens.

Conc. Trid. cum definit, hominem posse dissentire auxilio gratiae, loquitur, etiam de auxilio efficaci.— Quarta conclusio. Quando Concilium Tridentinum, et Seno. determinant, hominem excitatum, et motum a Deo posse dissentire, si velit, loquuntur in sensu diviso, si sermo sit de auxilio efficaci. Itaque iuxta determinationem Concilii, cuicumque auxilio praevenientis gratiae potest homo, absolute loquendo, dissentire, si velit: non tamen est necesse, quod cuicumque auxilio praevenientis gratiae possit homo dissentire in sensu composito. VIII. Pro expositione huius conclusionis notandum, quod aliqui Theologi dicunt, Conc. Trid. loqui de auxilio sufficienti, non de efficaci: mihi tamen videtur dicendum cum aliis, quod loquitur etiam de efficaci. Loquitur enim de auxilio, quod homo habet in instanti iustificationis, quod constat esse auxilium efficax. Est tamen differentia: nam si sermo sit de auxilio sufficienti, homo excitatus tali auxilio, potest illi dissentire, etiam in sensu composito: nam dissensus actualis, et auxilium sufficiens simul compatiuntur in eodem. Si autem loquamur de auxilio efficaci, liberum arbitrium motum tali auxilio potest dissentire absolute, et in sensu diviso, non autem in sensu composito: et iuxta hanc doctrinam loquuntur Concilia. Probatur primo: nam dictae propositiones Conciliorum non sunt modales compositae, nec habent formam modalis compositae, sed divisae: ergo faciunt sensum divisum. Antecedens probatur: nam, ut supra diximus, ex S. Thom. tunc modalis est composita, quando subiicitur dictum, et praedicatur modus, ut in hac propositione: Album esse nigrum, est possibile. Sed in praedictis propositionibus non subiicitur dictum, quoniam modus interponitur inter partes dicti, sicut fit in modali divisa: Conc. enim ait, liberum arbitrium motum a Deo, et excitatum posse dissentire, si velit: ubi modus ponitur inter extrema dicti: ergo loquitur in sensu diviso. Secundo probatur: nam haec propositio: Album potest esse nigrum: Praedestinatus potest damnari; ut iacet, non est modalis composita, nec facit sensum compositum: alias esset falsa; quod est contra S. Thomam locis supra citatis: ergo similiter ista: Motus a Deo auxilio efficaci potest dissentire; non est modalis composita, nec facit sensum compositum, sed divisum. Tertio idem probatur ex intentione Conciliorum: nam in illis locis intendunt damnare haeresim Lutheranorum asserentium, per providentiam divinam, et per gratiam efficacem destrui libertatem arbitrii; sed ad hoc damnandum sufficiebat definire, quod in instanti, in quo liberum arbitrium movetur a Deo efficaciter, manet in eo libera, et expedita facultas, qua potest non operari, si velit; hoc enim sufficit ad libertatem, quantum ad exercitium actus: ergo non fuit mens Conciliorum definire, motum a Deo auxilio efficaci posse dissentire in sensu composito. Confirmatur: nam, ut supra dicebamus; impossibile est in sensu composito, quod motus a Deo auxilio efficaci dissentiat: haec enim est impossibilis: Motus auxilio efficaci dissentit: ergo definitio Concilii Tridentini intelligi non potest in sensu composito. Quod etiam colligitur ex verbis Concilii: nam inquit, quod liberum arbitrium excitatum, et motum a Deo, auxilio videlicet efficaci, aliquid operatur, assentiendo Deo vocanti, licet possit dissentire, si velit. In quo et efficaciam gratiae, et libertatem designavit arbitrii. Efficaciam quidem gratiae: nam virtute illius homo semper consentit, quia gratia ipsa efficax facit ipsum consentire. Libertatem autem arbitrii: nam, licet numquam stet dissensus cum gratia efficaci, cum eadem tamen gratia simul stat vera, et expedita facultas, qua possit dissentire si velit, in quo consistit vera libertas arbitrii, ut disput. 115. et 116. patebit.

IX. Necessitas ex suppositione non tollit, nec minuit libertatem.— Quinta conclusio. Necessitas ex suppositione decreti divini absoluti, et efficacis, vel necessitas ex suppositione auxilii efficacis praeoperantis gratiae nec tollit, nec minuit libertatem arbitrii, quantum ad exercitium actus, sed eam potius perficit, et corroborat. Et idem dicendum est de necessitate conditionata, consequentis, infallibilitatis; et de necessitate in sensu composito. Haec concl. est S. Thomae; qui sub terminis formalibus fatetur, libertatem arbitrii stare simul cum necessitate ex suppositione, conditionata, cum necessitate consequentiae, et infallibilitatis. Id, quod etiam docet S. Augustinus, et communiter Doctores, ut disp. 25. ostensum est ex professo. Praeterea probatur. Quoniam etiam auctores oppositae sententiae, cum premuntur argumentis, admittunt necessitatem ex suppositione alicuius antecedentis. Et cum obiicitur, quod tolleretur libertas, respondent per illam distinctionem, de necessario in sensu composito, vel diviso. Explicantes enim libertatem Christi Domini in adimpletione praeceptorum, dicunt, et bene, quod Christus Dominus libere adimplebat praecepta, quamvis ex suppositione praecepti non potuerit non adimplere in sensu composito. Et loquentes de confirmatione Beatae Virginis, inquiunt, quod libere operabatur bona opera, quamvis ex suppositione gratiae confirmantis, non potuerit, in sensu composito, non bene operari, instante praecepto, aut peccare. Si ergo ipsi hac distinctione utuntur ad solvendum argumenta, quae illis obiiciuntur contra libertatem arbitrii, et dicunt, eam optime cohaerere cum necessitate ex suppositione gratiae confirmantis; licebit etiam nobis eadem distinctione uti, et salvare arbitrii libertatem cum necessitate ex suppositione praeoperantis gratiae efficacis. Praeterea probatur ratione: nam in sacris litteris habentur quamplurima, quae concordari non possunt, nisi per communem distinctionem de sensu composito, et diviso. Dicit enim Io. Qui natus est ex Deo, non peccat, sed nec peccare potest, quod ab omnibus intelligitur in sensu composito; quia videlicet non stant simul haec duo, quod quis habeat gratiam habitualem, quae est semen gloriae, et peccet mortaliter. Unde idem S. Ioan. subdit: Quia semen Dei manet in illo, quasi dicat, quia non possunt esse simul semen Dei, et peccatum mortale. Denique probatur, ostendendo implicationem sententiae oppositae, cuius dicta non consonant inter se. Etenim ex una parte contendit necessitatem ex suppositione alicuius antecedentis, quod non est in facultate nostra, sed a solo Deo producitur effective, tollere libertatem arbitrii: et ex alia parte consimilem necessitatem admittit. Docet enim, ex suppositione gratiae congruae praecognitae a Deo per scientiam mediam, quod talis gratia sit habitura effectum, necessario converti hominem necessitate consequentiae, et infallibilitatis. Tunc est argumentum. In eorum sententia, illa gratia congrua antecedit nostrum consensum, et talis gratia effective producitur a solo Deo: non enim est in facultate nostri arbitrii, quod Deus det nobis illam gratiam, tali tempore, vel tali, sed ipse Deus pro sua mera libertate eam tribuit, quibus vult, et quando vult: ergo in eorum sententia tollitur libertas per gratiam illam congruam, vel si non tollitur, etiam non tollitur per gratiam efficacem, quam nos statuimus, quamvis ex suppositione illius non possit homo non converti in sensu composito, ut explicatum est. Haec doctrina amplius patebit ex solutionibus argumentorum.

X. AD primum argumentum respondetur, Concilium quidem loqui de homine actu excitato, et moto per gratiam efficacem, et de illo determinare, quod possit dissentire, si velit: sed ex hoc non concluditur, Concilium loqui in sensu composito. Ad impugnationem respondetur ex dictis, quod sensus compositus illius propositionis non est ille, quo auxilium efficax componitur, et coniungitur cum subiecto, videlicet cum libero arbitrio, ut argumentum intendit: sed quo auxilium efficax, et actualis dissensus simul coniunguntur in eodem subiecto. Et eodem modo respondetur ad confirmationem ex Concilio Senonensi, de quo in disputationibus sequentibus latius erit agendum.

Ad secundum respondetur, quod actu dissentire motioni Dei, et actu abiicere illam, dicit quidem respectum ad motionem, et inspirationem praesentem, qua liberum arbitrium actu tangitur, et movetur a Deo; et de illa dicimus nos, quod possit homo dissentire illi, si velit: sed numquam dissentiet, ut constat ex dictis. Sicut homo albus potest esse niger, sed tamen quamdiu est albus, numquam erit niger. Secundo respondetur, quod quamvis actualiter dissentire dicat relationem ad motionem praesentem, tamen posse dissentire non dicit solum relationem ad motionem praesentem; sed ad praesentem, vel possibilem; quia verbum potest, ampliat ante se, et post se omnes terminos ad possibilia. Unde non solum potest liberum arbitrium dissentire motioni Dei, qua actu tangitur, sed etiam illi, qua tangi potest, et moveri: actualis tamen dissensus hominis semper est respectu motionis, qua actu excitatur.

XI. Ad tertium respondetur, quod etiam posito auxilio efficaci in voluntate, componitur cum illo potentia ad dissentiendum; quamvis nulla sit potentia ad coniungendum actualem dissensum cum auxilio efficaci: nam, ut dictum est, auxilium efficax non opponitur potentiae dissentiendi, sed actuali dissensui: aliud est enim posse dissentire, aliud vero actu dissentire. Unde per tale auxilium non laeditur in aliquo, neque impeditur usus actualis nostrae libertatis.

Ad confirmationem respondetur, quod, si Deus vellet necessitare voluntatem ad aliquem actum, ita ut in exercitio non esset liber ea libertate, quae requiritur ad meritum, vel demeritum, posset id facere imprimendo voluntati talem qualitatem, seu motionem praeviam, ut per illam naturaliter, sive ad modum naturae, determinaretur ad unum, medio iudicio naturaliter determinato ad unum, quo videlicet intellectus iudicaret, bonum propositum voluntati habere necessariam connexionem cum bono in communi, ad quod naturaliter est determinata voluntas. Et isto modo necessitatur voluntas in patria ad diligendum Deum. Cuius ratio est, quia per visionem beatificam expletur tota capacitas creaturae intellectualis, et aufertur, respectu illius obiecti, indifferentia iudicii, in quo fundatur libertas voluntatis: intellectus enim non potest in patria proponere voluntati, ut bonum, cessationem ab actu dilectionis beatificae. Unde respectu talis actus necessitatur voluntas felicissima quadam necessitate. Haec autem ratio non procedit de auxilio efficaci, respectu piae operationis, quae habetur in via; nam per tale auxilium non aufertur potestas, qua intellectus potest proponere voluntati, ut bonum, cessare ab illo actu; nec etiam a voluntate aufertur facultas, qua potest non operari, si velit. Sed contra hoc urget argumentum: nam etiam dilectio beatifica solum est necessaria ex suppositione luminis gloriae: etenim, si auferatur lumen gloriae, nulla remanebit necessitas diligendi Deum: ergo eadem prorsus necessitate est necessaria dilectio beatifica, sicut in via est necessarius actus caritatis. XII. Respondetur ex dictis disp. 22. nu. 43. quod, quamvis amor beatificus sit necessarius, supposito lumine gloriae, et statu beatifico; nihilominus est necessarius simpliciter, et non necessitate dumtaxat suppositionis. Et ratio est, quoniam in illo statu manet expleta tota capacitas intellectualis naturae. Unde non solum non habebit actum contrarium visioni, aut dilectioni beatificae; sed nec etiam poterit illum habere: sicut materia caeli non solum non habebit aliam formam ab ea, quam actu habet; sed neque potest illam habere; quia per formam, quam habet, expletur tota capacitas illius. Haec autem ratio non procedit de actu caritatis, qui habetur in via. Unde dilectio beatifica est necessaria absolute, et non libera libertate sufficienti ad meritum: conversio autem peccatoris est simpliciter libera, quamvis secundum quid, sit necessaria necessitate suppositionis, ut disputat. 22. 23. et 25. explicatum est.

XIII. Pelagius, et Calvinus eodem argumento convicti in contrarios errores inciderunt.— Ad quartum respondetur, quod Pelagius, et Calvinus, et Lutherus eadem via, atque eodem argumento convicti in contrarios errores inciderunt; existimantes enim, hanc consequentiam esse evidentem: Datur gratia efficax praeveniens, per quam Deus facit nos facere: ergo per illam tollitur libertas nostri arbitrii: unus illorum, videlicet Lutherus cum sequacibus concedendo gratiam efficacem, impie asseruit, per illam destrui libertatem arbitrii, atque adeo liberum arbitrium esse in homine rem de solo titulo. Alter vero, hoc est Pelagius cum Semipelagianis argumentati sunt ex opposito consequentis ad oppositum antecedentis: Est in homine, liberum arbitrium: ergo non est admittenda gratia efficax praeveniens, per quam Deus facit, ut faciamus. Unde concedentes liberum arbitrium, impie dixerunt, gratiam esse rem de solo titulo, negantes adiutorium gratiae efficacis praevenientis. Verum est, fuisse differentiam inter Lutherum, et Calvinum, quod Lutherus asseruit, liberum arbitrium mere passive se habere, recipiendo dumtaxat opera tam bona, quam mala, quae dicebat fieri a solo Deo in nobis, ut patet ex definitione Concil. Trid. facta contra illum, sess. 6. cap. 5. et can. 4. Calvinus autem, ut supra advertimus, moderatus utcumque errorem Lutheri, asseruit, hominem active concurrere ad suum actum, non tamen libere, sed spontanee, quia non contradicebat, sicut equus, et mulus, cum ducitur a sessore, et non recalcitrat. Nos autem asserimus, consequentiam illam esse pessimam, atque adeo optime componi, et salvari libertatem arbitrii cum efficacia praeoperantis gratiae. Neque erravit Calvinus, quia dixit, Deum per gratiam efficacem operari in nobis velle: id enim docet Apostolus; sed quoniam asseruit, ita operari Deum in nobis velle, ut liberum arbitrium non producat libere ipsum velle. Nos autem dicimus, quod Deus operetur in nobis velle, et nos libere cooperemur Deo, producendo ipsum velle, virtute motionis efficacis.

XIIII. Ad quintum respondetur, quod sensus compositus, vel divisus est proprius modalis compositae, vel divisae: illa autem propositio: Liberum arbitrium excitatum, et motum a Deo, non se habet mere passive, sed libere cooperatur; non est modalis propositio, sed simplex, quae in communi modo loquendi semper accipitur eodem modo. Altera vero propositio, nempe: Liberum arbitrium motum a Deo potest dissentire, si velit; vere est modalis, et cum habeat formam modalis divisae, facit sensum divisum, ut supra ostensum est.

Ad confirmationem respondetur, quod Lutherani, et Calviniani arbitrati sunt, cum auxilio efficaci non posse esse simul potentiam ad oppositum actum: nec facultatem, qua homo possit dissentire, si velit: nos autem asserimus, quod cum auxilio efficaci stat simul potentia ad oppositum actum, scilicet ad dissensum. Hoc docet expresse S. Augustinus, tum in locis citatis, tum etiam lib. de dono persev. cap. 6. ubi ait: Quomodo potest amitti, per quod fit, ut non amittatur, etiam quod possit amitti? Et loquebatur de dono perseverantiae. Proportionaliter dicimus nos, quod dissensus actualis non stat simul cum auxilio efficaci: nam ipsum auxilium efficit, quod homo non dissentiat, etiam si per liberum arbitrium possit dissentire, si velit.

Conc. Trid. circa gratiam efficacem expenditur.— Ad sextum argumentum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, quod haec propositio: Petrus motus auxilio efficaci potest dissentire; accepta in sensu diviso, habet legitimum, et planum sensum: verificatur enim sic: Petrus movetur, vel potest moveri a Deo auxilio efficaci, et Petrus potest dissentire, si velit. Utraque enim propositio est verissima, quemadmodum haec propositio: Petrus albus potest esse niger; in sensu diviso accepta verificatur sic: Petrus est, vel potest esse albus, et Petrus est, vel potest esse niger: ergo Petrus albus potest esse niger. Ratio huius est, quoniam verbum, potest, ampliat ante se, et post se ad possibilia.

XV. Et, si fiat argumentum: quoniam illa propositio: Petrus potest dissentire auxilio efficaci, est falsa: quia sua de inesse, per quam immediate regulatur, est impossibilis, videlicet ista: Petrus dissentit auxilio efficaci: nam, ut dictum est, implicat, haec duo simul esse vera, quod videlicet auxilium efficax sit in Petro, et Petrus dissentiat.

Respondetur, illam propositionem esse veram, et ad impugnationem dicimus, quod, ut verificetur illa propositio, non requiritur, haec duo simul esse vera, quod auxilium efficax sit in Petro, et Petrus dissentiat. Etenim, cum dicimus: Petrus dissentit auxilio efficaci; non est sensus, quod dissentiat auxilio efficaci, quod actualiter est in Petro: sed quod apponat impedimentum efficaci auxilio, quod sibi offertur a Deo, cum movetur per gratiam sufficientem: quemadmodum supremus gradus albedinis praestat impedimentum cuicumque gradui nigredinis, non quidem existenti in subiecto, simul cum summa albedine; quia nullus gradus nigredinis est compossibilis cum albedine in summo: sed qui existeret, nisi impediretur per summam albedinem. Sed urget adhuc argumentum, quia liberum arbitrium non solum potest resistere, aut dissentire auxilio efficaci sibi oblato, sed etiam auxilio efficaci, quod in se recipit: ergo propositio illa de inesse erit possibilis: Liberum arbitrium resistit, vel dissentit auxilio efficaci, quo actu movetur, ac per consequens, auxilium efficax, et actualis dissensus poterunt componi, seu simul poni in eodem subiecto. Respondetur, quod illa propositio: Liberum arbitrium potest dissentire auxilio efficaci, quo actualiter movetur a Deo; est quidem vera, absolute loquendo, et in sensu diviso, non autem in sensu composito. Sed non debet, nec potest regulari, aut probari per propositionem de inesse, propter connotationem virtualem, seu modum, qui se tenet ex parte praedicati, et equivalenter reducitur ad connotationem ex parte subiecti, ratione cuius si reduceretur ad propositionem de inesse, faceret sensum compositum, et haberet eumdem sensum, quem facit propositio de inesse modalis compositae. Unde praedicta propositio non aliter debet regulari, aut probari, quam per simplicem convenientiam extremorum. Quia ergo posse dissentire auxilio efficaci competit libero arbitrio, moto eodem auxilio ad operandum; ideo illa propositio est vera in sensu diviso.

Ad confirmationem, fatemur, Concilium loqui de potentia physica, quae potest reduci in actum, absolute loquendo: sed tamen illa potentia numquam reducetur in actum, stante in homine auxilio efficaci, quia ipsum auxilium facit, quod illa potentia non reducatur in actum eidem auxilio repugnantem. Sicut potentia, quam habet materia ligni ad formam ignis, physica est, et realis; sed numquam reducetur in actum, perseverante in eadem materia forma ligni: alias eadem materia simul actuaretur duabus formis substantialibus, scilicet forma ligni, et forma ignis: et ita haberet duplex esse substantiale, quod est impossibile.

Ad ultimum argumentum iam patet ex dictis, disputatione 25. qualiter possit esse simul libertas nostri arbitrii cum necessitate ex suppositione voluntatis divinae, vel auxilii efficacis. Et ad impugnationem iam disputatione 22. num. 40. responsum est, ubi luce clarius ostendimus, Anselmum non adversari, sed potius favere nostrae sententiae, et legitimum sensum illius in verbis inductis explicuimus.

Disputatio XCIII: Utrum Liberum Arbitrium creatum possit resistere auxilio efficaci, proprie loquendo de resistentia.

Disputatio XCIV: Quomodo explicandus sit, et intelligendus sensus compositus, et divisus, cum asseritur, liberum hominis arbitrium a Deo motum auxilio efficaci, non posse in sensu composito dissentire, aut non converti, sed solum in sensu diviso.

Disputatio XCV: Utrum, postquam Deus misericorditer excitavit Arbitrium creatum, expectet liberum eius consensum, ut purgari, aut iustificari velit.

Disputatio XCVI: Utrum Liberum Arb. ex se ipso aliquid operetur, quando consentit Deo excitanti, et vocanti.

Disputatio XCVII: Utrum bonus usus, seu cooperatio Liberi Arbitrii, quo Deo excitanti, et vocanti consentit, procedat a sola, et innata eius libertate.

Disputatio XCVIII: Utrum, supposita gratia excitante, consensus, vel cooperatio liberi arbitrii sit primo inchoanda a voluntate creata; an vero a voluntate divina, sive ab auxilio efficaci praeoperantis gratiae.

Disputatio XCIX: Utrum ista causalis sit vera: Quia homo praeventus gratia excitante, vult converti, ideo adiuvatur a Deo, et convertitur: an e contra, ideo convertatur, quia a Deo adiuvatur.

Disputatio C: Utrum collatio efficacis auxilii sit adaequata causa, quod liberum arbitrium convertatur.

Disputatio CI: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo non adiuvatur a Deo, ideo non convertitur.

Disputatio CII: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo excitatus a Deo, non vult uti gratia sufficienti; ideo non adiuvatur a Deo, nec convertitur.

Liber Decimus

Liber Undecimus

Liber Duodecimus

↑ Top of work