De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez (1550–1631)

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia

First published 1610

Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.


Liber Primus

Liber Secundus

Liber Tertius

Liber Quartus

Liber Quintus

Liber Sextus

Liber Septimus

Liber Octavus

Prooemium

IN QUO AGITUR DE DIVISIONE Auxiliorum Gratiae, ac de Gratia Excitante, et Sufficiente.

COGNITA infirmitate liberi arbitrii post lapsum, necesse est, ad auxilia intrinseca, quibus a Deo roboratur, et adiuvatur, ut declinet a malo, et faciat bonum, procedamus. Et primo agendum est de divisione auxiliorum divinae gratiae in communi; deinde in particulari de singulis membris dividentibus erit disputandum: Circa primum quatuor sunt examinanda.

I. Utrum Gratia convenienter dividatur in operantem, et cooperantem: ubi etiam agitur de divisione gratiae in excitantem, et adiuvantem; in praevenientem, et subsequentem.

II. Utrum auxilium gratiae convenienter dividatur in auxilium sufficiens, sive inefficax, et auxilium efficax.

III. Utrum, cum dividitur auxilium gratiae in auxilium efficax, et inefficax, immediatum divisum huius divisionis sit auxilium praeveniens in tota sua latitudine; an solum auxilium sufficiens.

IIII. Utrum divisio auxilii in auxilium efficax, et inefficax, solum ab effectu, qui simul ab arbitrii cooperatione pendet, desumatur; an etiam ex virtute intrinseca ipsius auxilii.

Disputatio LXX: Utrum Gratia convenienter dividatur in operantem, et cooperantem; in excitantem, et adiuvantem; in praevenientem, et subsequentem.

Utrum Gratia convenienter dividatur in operantem, et cooperantem; in excitantem, et adiuvantem; in praevenientem, et subsequentem.

I. DE hac difficultate agunt ex professo Sanctus Thomas, et eius discipuli, parte secunda, quaest. 111. artic. 2. et 3. et ideo a nobis est breviter absolvenda. Inter haereticos autem Pelagianos quidam dixerunt, nullam esse constituendam gratiam adiuvantem, praevenientem liberum nostrum arbitrium; sed potius e converso, quod opera nostri arbitrii antecedant ipsam gratiam; ita videlicet, ut ideo Deus conferat homini auxilium speciale adiuvantis gratiae; quia homo vult bene operari. In hoc errore fuerunt Pelagiani, ut ex dictis disp. 1. et 2. apertissime constat; et consequenter hi haeretici abnegarunt veram gratiam praevenientem adiuvantem, dum asseruerunt, illam esse pedissequam humanae voluntatis, et secundum merita nostra dari. Hinc etiam non admittunt divisiones gratiae, de quibus procedit nostra dispositio.

Potissimum argumentum eorum erat: quia, si statuatur, tamquam necessaria ad salutem, et piam operationem gratia adiuvans ordine causalitatis praeveniens humanam voluntatem, et conatus illius; nulla relinquitur in nobis libertas arbitrii: non enim posset homo operari, quando ipse vult, sed quando Deus vult sua gratia illum praevenire, et adiuvare. Hoc argumentum innuit Pelagius apud S. Augustinum lib. 1. de gratia Christi, contra Pelag. et Caelest. cap. 7. cuius verba disp. 1. num. 6. adducta sunt. Idem fuit argumentum Iuliani, teste S. August. lib. 1. ad Bon. contra duas epistolas Pelag. cap. 18. ut ex dictis disputatione 1. numero 11. et 13. colligi potest.

II. Ex quibus constat, Iulianum propterea negasse praevenientis gratiae adiuvantis necessitatem, et solum admisisse adiuvantem gratiam consequentem ad creatam voluntatem; quoniam putavit, quod, si gratia adiuvans nostras praeveniret voluntates, et ex nolentibus volentes efficeret, destrueret penitus arbitrii humani libertatem. Idem senserunt reliquiae Pelagianorum in Gallia, praesertim Faustus, et Cassianus, ut disp. 2. num. 16. et disp. 49. num. 1. ostensum est. Quidam recentiores Theologi ad salvandam hominis libertatem dixerunt, Deum regulariter auxilia praevenientis, et excitantis gratiae non conferre, nisi iis, qui prius ex viribus naturae faciunt, quod in se est: facientibus autem ex facultate naturae, quod in se est, infallibiliter, et ex certa lege conferri, ut ea ratione, dum essemus in via, semper in manu liberi arbitrii nostri posita esset salus nostra; per nosque ipsos staret, quod ad Deum non converteremur. Sed contra istam doctrinam egimus ex professo disput. 56. et 58.

III. Gratiae nomine quid intelligatur.— Ut autem divisiones gratiae, iuxta doctrinam S. Augustini, et S. Thomae, communiter receptam, explicemus, notandum, nos in praesenti non loqui de gratia, in ea communissima acceptione, qua significat, vel comprehendit etiam naturam gratis a Deo creatam: in hac enim significatione, ad decipiendas simplices mentes fidelium, usurpavit Pelagius saepissime nomen gratiae, ut advertit S. Aug. sed loquimur de gratia in significatione magis speciali, ut distinguitur contra naturam gratis creatam, et significat donum supernaturale, sive sit habituale donum, sicut est gratia iustificans, sive actuale auxilium Dei, movens nos ad bonum. Utrumque enim, ut saepe docet S. Thomas, gratiae nomine significatur.

Gratia dividitur in gratiam gratum facientem, et gratis datam.— PRima ergo Conclusio sit. Gratia, prima sua divisione, distribuitur in gratiam gratum facientem, et gratiam gratis datam. Conclusio est S. Tho. 1. 2. q. 111. ar. 1. in corp. quam probat, quia: Sicut Apostolus dicit ad Rom. 13. Quae a Deo sunt, ordinata sunt. In hoc autem ordo rerum consistit, quod quaedam per alia in Deum reducuntur, ut Dionys. dicit in lib. cael. hier. Cum igitur gratia ad hoc ordinetur, ut homo reducatur in Deum; ordine quodam hoc agitur, ut scilicet quidam per alios in Deum reducantur. Secundum hoc igitur duplex est gratia. Una quidem, per quam ipse homo Deo coniungitur, quae vocatur gratia gratum faciens. Alia vero, per quam unus homo cooperatur alteri ad hoc, quod ad Deum reducatur. Huiusmodi autem donum vocatur gratia gratis data; quia supra facultatem naturae, et supra meritum personae, homini conceditur. Sed quia non datur ad hoc, ut homo ipse per eam iustificetur, sed potius, ut ad iustificationem alterius cooperetur, ideo non vocatur gratum faciens. Et de hac dicit Apost. 1. ad Corinth. 12. Unicuique datur manifestatio spiritus ad utilitatem, scilicet aliorum.

IIII. Gratia gratum faciens et gratis data qualiter differant.— Ex quo apparet inter gratiam gratum facientem, et gratiam gratis datam quadruplicem esse differentiam. Prima, et potissima est, quam in verbis inductis assignat S. Thomas: nam gratia gratum faciens, ex natura sua, et secundum se, ordinatur ad utilitatem illius, cui donatur, ut videlicet filius Dei sit, et haeres regni caelestis. Dicitur enim 2. Petr. 1. Magna, et preciosa nobis promissa donavit, ut divinae essemus consortes naturae, Et ad Titum 3. Ut iustificati gratia ipsius, heredes simus secundum spem vitae aeternae. Gratia autem gratis data, per se primo, et immediate, solum ordinatur ad utilitatem aliorum; ut colligitur ex illo 1. ad Corinth. 12. Unicuique datur manifestatio Spiritus ad utilitatem, scilicet aliorum; ut explicat Sanctus Thomas 1. 2. citata. Et ad Ephes. 4. dicitur: Ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem pastores, et doctores ad consummationem Sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi. Et 1. Petr. 4. Unusquisque sicut accepit gratiam, in alterutrum illam administrantes, idest in utilitatem proximorum.

Secunda differentia est: quod gratia gratum faciens non potest simul esse cum peccato mortali, bene tamen gratia gratis data. Hanc differentiam assignat S. Tho. 2. 2. q. 172. ar. 4. Clemens Alexandrinus, lib. 8. de constitutionibus Apostolicis c. 1. ubi in huius doctrinae confirmationem adducit illud Num. 24. ubi refertur, Balaam fuisse Prophetam; et illud, quod dicitur de Caypha Io. 11. Cum esset Pontifex anni illius, prophetavit: et tamen certum est, illum fuisse magnum peccatorem. Denique S. Greg. hom. 17. in Ezechielem colligit eamdem doctrinam ex illo Matth. 7. Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus? quibus tamen respondit Dominus: Nescio vos, discedite a me operarii iniquitatis.

Tertia differentia est, quod gratia gratum faciens semper est eiusdem rationis in omnibus, licet in aliquibus magis, in aliquibus minus intensa reperiatur: gratia vero gratis data non est in omnibus eadem, secundum speciem, iuxta illud: Divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus: et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus: et divisiones operationum sunt; idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus. Et postquam enumerasset omnes gratias gratis datas, sic concludit: Haec autem omnia operatur unus, atque idem Spiritus, dividens singulis, prout vult. Solus Christus Dominus, qui est fons omnium gratiarum, habuit simul omnes gratias gratis datas, ut docet S. Tho. 3. p. q. 7. art. 7. et August. epist. 57. ad Dardanum.

Quarta differentia est, quod gratia gratum faciens est qualitas inhaerens animae per modum habitus, ut 1. 2. q. 110. ar. 1. dicit S. Thomas: gratia vero gratis data non semper datur per modum habitus; sed aliquando per modum actus, seu motionis, sicut prophetia, ut docet S. Tho. 2. 2. q. 171. art. 2. In Christi anima sanctissima propter unionem ad Verbum fuerunt gratiae gratis datae per modum permanentis, ut in nostris commentariis super c. 3. Isai. nu. 26. ostendimus. Videantur, quae de gratiis gratis datis docet S. Doctor 2. 2. q. 176. et inf. et 3. cont. Gent. cap. 154.

V. Secunda Conclusio. Gratia, sive accipiatur pro habituali dono, sive pro auxilio actuali, convenienter dividitur in gratiam excitantem, et adiuvantem. Conclusio habetur ex sacris litteris, et Conciliis. De gratia enim excitante dicitur Apoc. 3. Ecce ego sto ad ostium, et pulso, si quis aperuerit mihi, introibo, et caenabo cum illo, et ipse mecum. Et Apostolus ait: Surge, qui dormis, et ex surge a mortuis, et illuminabit te Christus. De adiuvante autem ait Psalmista: Adiuva nos Deus salutaris noster. Et Ps. 118. Adiuva me, et salvus ero. Et Apostolus ad Rom. 8. Spiritus adiuvat infirmitatem nostram. Et alia consimilia habentur in Scriptura quamplurima: propter quae sacrum Conc. Trid. sess. 6. de iustif. cap. 5. gratiam divisit in excitantem, et adiuvantem cum ait: Declarat praeterea ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei, per Christum Iesum, praeveniente gratia, sumendum esse: hoc est ab eius vocatione, qua, nullis eorum existentibus meritis, vocantur; ut, qui per peccata a Deo aversi erant, per eius excitantem, atque adiuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem, eidem gratiae libere assentiendo, et cooperando, disponantur. Et cap. 6. Disponuntur autem ad ipsam iustitiam, dum, excitati divina gratia, et adiuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum. Eamdem divisionem tradit S. Aug. tum in lib. 2. de pecc. merit. et remiss. c. 18. Quod a Deo, inquiens, nos avertimus, nostrum est, et haec est voluntas mala: quod vero ad Deum nos convertimus, nisi ipso excitante, atque adiuvante, non possumus, et haec est voluntas bona: tum etiam in aliis locis disp. 88. allegandis, ubi manifestum fiet, etiam in eo, qui habet habitus infusos, ad eliciendum actum supernaturalem esse necessarium speciale auxilium non solum excitantis gratiae, sed etiam adiuvantis, ubi pro eadem divisione plura adducemus loca Sanctorum.

VI. Et, si fiat argumentum: nam S. Thomas, qui in 1. 2. accuratius omnibus Doctoribus Scholasticis divisit gratiam in sua membra, numquam meminit huius divisionis; respondetur, quod, sicut gratia operans, et gratia cooperans sunt idem, quod gratia praeveniens, et subsequens, ut docet S. Tho. de ver. q. 27. ar. 5. ad 6. ubi ait secundum hos modos idem videtur esse gratia praeveniens, et subsequens, quod operans, et cooperans, et in 2. sent. dist. 26. art. 5. in cor. idem dicit; quod gratia excitans, et gratia adiuvans non differt a gratia praeveniente, et subsequente. Unde S. Thom. dum in 1. 2. q. 111. art. 3. divisit gratiam in praevenientem, et subsequentem; sub hac divisione illam comprehendit, qua Concilium Tridentinum divisit gratiam in excitantem, et adiuvantem.

VII. Tertia Conclusio. Gratia convenienter dividitur in gratiam operantem, et cooperantem. Hanc divisionem etiam constituit S. Tho. 1. 2. citata, et 2. ad Cor. 6. et in 2. sent. dist. 26. ar. 5. et de veritate, q. 27. ar. 5. ad 1. et 2. Colligiturque manifeste ex sacris litteris, et Conciliis. Nam de gratia operante dicitur ad Philip. 2. Deus est enim, qui operatur in nobis et velle, et perficere. Et Isaiae 26. Omnia opera nostra operatus es nobis, Domine. Unde S. Aug. lib. de gratia, et lib. arb. c. 17. ait: Et quis istam, et si parvam, dare coeperat caritatem, nisi ille, qui praeparat voluntatem, et cooperando perficit, quod operando incepit? Quoniam ipse, ut velimus operatur incipiens; qui volentibus cooperatur perficiens. Propter quod ait Apostolus: Certus sum, quoniam qui operatur in vobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Iesu. Ut ergo velimus, sine nobis operatur: cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur. Tamen sine illo, vel operante, ut velimus, vel cooperante, cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus. De operante illo, ut velimus, dictum est: Deus est enim, qui operatur in vobis et velle. De cooperante illo, cum iam volumus, et volendo, facimus: Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum, omnia cooperantur in bonum.

Gratia operans, et cooperans quae dicatur.— Rationem huius divisionis, et eius sufficientiam assignat S. Thomas: nam operatio alicuius effectus non attribuitur mobili, sed moventi. In illo ergo effectu, in quo mens nostra est mota, et non movens, solus autem Deus movens, operatio Deo attribuitur: et secundum hoc dicitur gratia operans. In illo autem effectu, in quo mens nostra et movet, et movetur; operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae; et secundum hoc dicitur gratia cooperans. Est autem in nobis duplex actus. Primus quidem interior voluntatis: et quantum ad istum actum, voluntas se habet, ut mota: Deus autem, ut movens, et praesertim cum voluntas incipit bonum velle, quae prius malum volebat. Et ideo secundum quod Deus movet humanam mentem ad hunc actum, dicitur gratia operans. Alius autem actus est exterior; qui cum a voluntate imperetur, consequens est, quod, quantum ad hunc actum, operatio attribuatur voluntati. Et quia etiam ad hunc actum Deus nos adiuvat, et interius confirmando voluntatem, ut ad actum perveniat, et exterius facultatem operandi praebendo; respectu huiusmodi actus dicitur gratia cooperans. Unde post praemissa verba subdit August. Ut autem velimus, operatur: cum autem volumus; ut perficiamus, nobis cooperatur. Si igitur gratia accipiatur, pro gratuita Dei motione, qua movet nos ad bonum meritorium, convenienter dividitur gratia per operantem, et cooperantem. Si vero accipiatur gratia pro habituali dono; sic est duplex gratiae effectus, sicut et cuiuslibet alterius formae: quorum primus est esse; secundus est operatio: sicut caloris operatio est facere calidum, et exterior calefactio. Sic igitur habitualis gratia, inquantum animam sanat, vel iustificat, sive gratam Deo facit, dicitur gratia operans: inquantum vero est principium operis meritorii, quod ex libero arbitrio procedit, dicitur cooperans. Quid autem sit gratia operans, quid cooperans disp. 81. erit ex professo explicandum.

VIII. Quarta Conclusio. Similiter etiam gratia recte dividitur in praevenientem, et subsequentem. Conclusio est S. Thomae 1. 2. q. 111. art. 3. et S. Aug. lib. de natura, et gratia, cap. 32. ubi ait: Praevenit, ut sanemur, subsequitur, ut sanati vegetemur. Praevenit, ut vocemur; subsequitur, ut glorificemur. Et colligitur ex sacris litteris. Nam de gratia praeveniente dicitur Psal. 58. Misericordia eius praeveniet me, et Ps. 20. Quoniam praevenisti eum in benedictionibus dulcedinis. Ex quibus testimoniis praevenientem gratiam probat Sanctus Augustinus, libro 2. contra duas epistolas Pelagianorum, cap. 9. dicens: Avertat Deus hanc amentiam, ut in donis eius nos priores faciamus, posteriorem Deum; quoniam: Misericordia eius praeveniet me: et ipse est, cui veraciter, fideliterque cantatur: Quoniam praevenisti eum in benedictionibus dulcedinis.

De eadem gratia praeveniente ait Caelestinus Primus: Non dubitemus, ab ipsius gratia omnia hominis merita praeveniri, per quem fit, ut aliquid boni et velle incipiamus, et facere. Et S. Prosper lib. contra Collat. cap. 38. Cassianum impugnans, qui non omnes, sed quosdam gratia Dei praeveniri astruebat, inquit: Hac ergo discretione, praescripta erit, ut definis, in una Ecclesia ista diversitas; ut Dominus noster Iesus Christus, de quo dictum est: Et vocabis nomen eius Iesum; ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum: et de quo dictum est: Nec enim est aliud nomen sub caelo datum hominibus, in quo oportet salvos fieri; non omnium Christianorum, sed quorumdam salvator, quorumdam vero susceptor sit: ut hi tantum salvati, quos ad percipiendam gratiam Deus aversos, reluctantesque compulerit: hi autem suscepti sint, qui vocationem spontanei cursus fervore praevenerint: et illis quidem conferatur gratuitum donum; istis vero debitum praemium rependatur: illi nullius sint laudis, ac meriti, qui nihil boni habeant, nisi quod acceperint: isti autem et gloria abundent, et remuneratione ditescant, qui propria facultate devoti, quod non acceperant, obtulerunt; atque ita Iesus Christus alios liberos invenerit, alios liberarit; et non ad omnes pertineat, quod ait: Non vos me elegistis, sed ego elegi vos; si sunt, a quibus, cum eos non elegisset, electus est: non ad omnes pertineat: Nemo venit ad me, nisi datum ei fuerit a Patre meo; si sunt, qui, non dante patre, ad filium venire potuerunt: non ad omnes pertineat, quod ait Evangelista: Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum; si sunt, qui aut ita in hunc mundum venerunt, ut non essent tenebrae, aut ita lux esse coeperunt, ut illuminatione veri luminis non egerent: nec de omnibus adoptatis accipiendum sit, quod ait Apostolus: Qui eruit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii dilectionis suae; si quidem ipsi rumpunt vincula sua, et iugo veteris captivitatis excusso, a dominatione Diaboli in regnum Dei, libera alacritate, transcurrunt: ex quibus colligitur, doctrinam, quae asserit, Deum sua gratia non omnes praevenire, sed quosdam: alios vero suis bonis conatibus praevenire ipsam gratiam, petendo, quaerendo, et pulsando, et faciendo totum, quod in se est, ex sola facultate naturae; nullatenus esse admittendam, ut ex dictis disp. 55. constat.

IX. Gratia eadem dicitur praeveniens, et subsequens respectu diversorum.— De gratia vero subsequente dicitur in Psalm. 22. Et misericordia sua subsequetur me. Utramque gratiam Concilium Tridentinum his verbis explicavit: Ipse Christus Iesus, tamquam caput in membra, et tamquam vitis in palmites, in ipsos iustificatos iugiter virtutem influit. Quae virtus bona eorum opera antecedit semper, et comitatur, et subsequitur, et sine qua nullo pacto Deo grata, et meritoria esse possent. Ubi, nomine virtutis antecedentis, gratiam praevenientem intelligit, de qua in cap. 5. et 6. sermonem fecerat: nomine autem virtutis concomitantis, et subsequentis, gratiam intellexit subsequentem. Ad cuius maiorem explicationem, notandum est cum Sancto Thoma, quod sicut gratia dividitur in operantem, et cooperantem, secundum diversos effectus; ita etiam in praevenientem, et subsequentem, qualitercumque gratia accipiatur. Sunt autem quinque effectus gratiae in nobis; quorum primus est, ut anima sanetur: secundus, ut bonum velit: tertius est, ut bonum, quod vult, efficaciter operetur: quartus est, ut in bono perseveret: quintus est, ut ad gloriam perveniat. Et ideo gratia, secundum quod causat in nobis primum effectum, vocatur praeveniens respectu secundi effectus: et prout causat in nobis secundum, vocatur subsequens respectu primi effectus. Et sicut unus effectus est posterior uno effectu, et prior alio, ita gratia potest dici praeveniens, et subsequens secundum eumdem effectum, respectu diversorum. Et hoc est, quod Augustinus dicit in lib. de natura, et gratia: Praevenit, ut sanemur; subsequitur, ut sanati vegetemur; praevenit, ut vocemur; subsequitur, ut glorificemur.

X. Ex quo infert S. Doctor, quod gratia non diversificatur per hoc, quod est praeveniens, et subsequens secundum essentiam, sed solum secundum effectum, sicut de operante, et cooperante dictum est.

Gratia quare dicatur subsequens.— Ex eadem doctrina colligimus, gratiam non ex eo dici subsequentem, quia subsequatur ad opera naturae, ut Pelagiani posuerunt; aut quia in aliquibus hominibus conatus quosdam naturales praesupponat, ut Cassianus sensit; aut quia, regulariter loquendo, hanc gratiam Deus hominibus non conferat, nisi prius ipsi fecerint totum, quod in se est ex sola facultate naturae, ut quidam arbitrati sunt; sed quoniam ad alium priorem effectum gratiae subsequitur, ut hac ratione primum initium gratiae, et nostrae salutis ex Deo sit, et non ex nobis. Alias enim, ut contra Pelagianos arguit Sanctus Augustinus, sequeretur, gratiam secundum merita nostra dari; et consequenter, gratiam non esse gratiam, ut Apostolus colligit dicens: Ei autem, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Et iterum: Si autem gratia, iam non ex operibus; alioquin gratia iam non est gratia. Haec autem omnia amplius patebunt ex iis, quae inferius, de quidditate gratiae excitantis, et adiuvantis; operantis, et cooperantis; praevenientis, et subsequentis dicenda erunt.

XI. AD argumentum autem factum a principio respondetur, quod, ut notavit Sanctus Prosper, multo verius dici potest destrui nomen gratiae, si praeveniatur a libero arbitrio; quam destrui liberum arbitrium, si gratia ipsum praeveniat. Non enim est periculum liberi arbitrii gratia Christi, sed salus: nisi quis velit dicere, naturam destrui, cum sanatur. Unde Caelestinus Papa, postquam docuit, a Dei gratia omnia hominis merita praeveniri, subdit: Quo utique auxilio, et munere Dei non aufertur liberum arbitrium, sed liberatur; ut de tenebroso lucidum, de pravo rectum, de languido sanum, de imprudente sit providum. Tanta enim est erga omnes homines bonitas Dei, ut nostra velit esse merita, quae sunt ipsius dona, et pro his, quae largitus est, aeterna praemia sit donaturus. Qualiter autem cum hac praeveniente, ac praeoperante gratia adiuvante, integra semper, atque illaesa nostri arbitrii libertas consistat; iam supra a nobis explicatum est abunde; et inferius erit amplius declarandum, praesertim inter disputandum de legitima, et antiqua nostri arbitrii cum auxilii divinae gratiae concordia.

Disputatio LXXI: Utrum Auxilium gratiae convenienter dividatur in auxilium sufficiens, et auxilium efficax.

Utrum Auxilium gratiae convenienter dividatur in auxilium sufficiens, et auxilium efficax;

I. NON defuerunt, qui affirment, gratiae distinctionem in sufficientem, et efficacem, esse plane insufficientem, inutilem, et a sacris litteris, Conciliis, Patribus, et ratione alienam: et allegant pro se Hieronymum Osorium lib. 9. de iustitia pag. 2. et 3. et Ioan. Antonium Delphium in libro de Iustificatione, inter explicandas partitiones gratiae. Probant suam sententiam.

Primo: nam partitio auxilii in auxilium sufficiens, et auxilium efficax, sub his terminis, non habetur ex sacris litteris, nec ex Conciliis, aut Patribus, vel Scholasticis Doctoribus antiquis: quinimo Concilium Tridentinum, quod inter alia accuratius de gratia, et libero arbitrio adversus antiquos, et modernos haereticos tractavit; nullam fecit mentionem gratiae sufficientis, aut efficacis, sed adaequate divisit gratiam in excitantem, et adiuvantem: ergo divisio gratiae in sufficientem, et efficacem, explodenda est, tamquam nova.

Secundo. Praedicta divisio quamplurimos habet scopulos, cum recentiores Theologi tantopere dissideant in notione, et explicatione sufficientis, et efficacis gratiae: ergo, ad huiusmodi scopulos evitandos, satius erit, hac nova divisione reiecta, antiquam excitantis, et adiuvantis gratiae retinere.

Tertio. Omnia, quae Scriptura sacra, Concilia, et Patres de gratia divina, vel auxilio speciali tradiderunt, possunt Catholice, et commode, una excitantis, et adiuvantis auxilii partitione adhibita, explicari, et intelligi: nam, quae dicit Scriptura: Ecce sto ad ostium, et pulso, si quis mihi aperuerit, intrabo ad illum: Vocavi, et renuistis; et similia: intelliguntur de gratia excitante. Quod autem ait: Sine me nihil potestis facere: Deus est, qui operatur in nobis et velle, et perficere et: Omnia opera nostra operatus est in nobis: et alia huiusmodi, sufficienter intelliguntur de gratia adiuvante: ergo superflue multiplicatur distinctio auxilii divini in efficax, et sufficiens.

Quarto. Reprobi, dum sunt in gratia, operantur plura opera caritatis, virtute auxilii divini; et tamen non operantur illa opera, virtute auxilii sufficientis: nam auxilium sufficiens est illud, quod tribuit posse, non autem actualiter operari; nec etiam virtute auxilii efficacis: nam hoc auxilium est proprium praedestinatorum; cum, secundum Augustinum, sit auxilium, secundum propositum miserentis Dei, et potissimum beneficiorum inter illa, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur: ergo insufficiens est distinctio ista; ac proinde non apta, quae, dubitationibus de Dei auxilio emergentibus enodandis, adhibeatur.

Confirmatur. Qui eliciunt actum attritionis, quae praerequiritur ad susceptionem sacramenti poenitentiae, adiuvantur aliquo Dei auxilio supernaturali; cum, secundum Concilium Tridentinum, haec attritio sit donum Dei, et Spiritus sancti impulsus, non adhuc quidem inhabitantis, sed moventis, quo poenitens adiutus, viam sibi ad iustitiam parat. Et tamen illud auxilium non est sufficiens, alias homo respueret auxilium illud, nec operaretur aliud cum illo; nec etiam est auxilium efficax: alias virtute illius peccator infallibiliter converteretur, et consequeretur gratiam iustificantem: ergo idem, quod prius.

Quinto. Auxilium efficax, quocumque modo ab eius assertoribus explicetur, destruit verum auxilium sufficiens: ergo non recte dividitur auxilium gratiae in auxilium sufficiens, et auxilium efficax. Probatur consequentia: quia unum membrum divisionis non debet destruere naturam alterius. Antecedens autem probatur: nam, si asseratur cum Thomistis, auxilium efficax esse unum ex antecedenter, et necessario praerequisitis ad operandum; constat, auxilium sufficiens non esse sufficiens, nisi solo nomine. Quomodo enim dici potest sufficiens, ad aliquam operationem illud auxilium, ultra quod necessario praerequiritur aliud auxilium, ut re ipsa talis operatio producatur? Si autem iuxta aliorum Theologorum sensum, auxilium sufficiens sit illud, quod confertur a Deo incongruo tempore, et in aliis circumstantiis non accommodatis, in quibus videlicet Deus praescit, hominem non esse consensurum, si conferatur illi talis gratia; etiam in hac sententia, auxilium, quod dicitur sufficiens ad credendum, non est revera sufficiens. Si enim medicus aegroto pituita redundanti, ac febri ob huius excessum laboranti potionem tribuat, praecipuam illam quidem, sed quae pituitae sanandae minime accommodata sit; is non sufficientem medicinam, sed nec medicinam dedisse dicendus est: et idem contingeret, si morbo non malum farmacum applicaret, sed alieno tempore, et incongruo, ut cum, verbi gratia, non dum coctus fuerit humor, sed cruditate resistat: ergo similiter Deus non censetur tribuere auxilium sufficiens ad sanandum hominem a peccato, si illud auxilium congruum, et attemperatum non sit homini, cui applicatur, aut conferatur ei tempore inopportuno, quando videlicet Deus praescit, illum non esse consensurum.

Sexto est argumentum, quod quidem auctores oppositae sententiae Lydium lapidem appellant. Sit casus, quod unus, et idem concionator multis peccatoribus de inferni poenis, aut paradisi gloria sermonem faciat, et interim Spiritus sanctus aequali gratia excitet, ac moveat interius cor eorum; evenire potest, quod aliqui eorum convertantur; aliqui vero non, ut constat ex Matth. c. 11. ubi sapientia Verbi incarnati nobis revelavit, futurum fuisse, ut si ea signa, et virtutes, quas fecit Iudaeis, factae fuissent Tyriis, et Sidoniis, hi olim poenitentiam egissent; aperte ostendens Iudaeos eisdem virtutibus restitisse, quibus conversi essent Tyrii, et Sidonii: ergo gratia illa non erat tantum sufficiens; alias nullus per eam converteretur: nec etiam efficax; alias omnes converteret: ergo aliud genus gratiae statuendum est; nimirum indifferens, cui videlicet pro arbitrii libertate resistere liceat, aut consentire, ut habetur in Concilio Tridentino: non ergo admittenda est illa distinctio sufficientis gratiae, et efficacis.

Septimo. Unum membrum divisionis non debet includi in alio, quia divisio debet dari per opposita: sed gratia sufficiens includitur in gratia efficaci; nam omnis gratia efficax est, a fortiori, sufficiens. Si enim actu per illam homo operatur, potest sine dubio per eam operari: ergo gratia non recte dividitur in sufficientem, et efficacem.

Octavo. Quia nomen gratiae efficacis fuit inventum Calvini, ut patet lib. 2. Institutionum cap. 3. nu. 11. ubi ait: Neque secus accipi sententia Christi potest: Omnis, qui audivit a Patre meo, venit ad me: quam, ut efficacem a seipsa Dei gratiam doceat: ergo saltem, ne in nominibus cum haereticis conveniamus, usurpanda non est in scholis Theologorum distinctio illa gratiae in sufficientem, et efficacem.

II. COntrariam sententiam docent communiter Doctores. Unde dicendum est, auxilium gratiae convenienter, et sufficienter dividi in auxilium sufficiens, et auxilium efficax: quae quidem divisio, nedum non est inutilis, vel a sacris litteris, Conciliis, Patribus, aut ratione aliena; sed illis omnibus valde conformis, ac per consequens utilis, et necessaria ad ea omnia explicanda, quae de gratia, et libero arbitrio Catholica semper docuit Ecclesia. Et quidem, si de re ipsa loquamur, nullus Catholicus potest dubitare de illa divisione; cum gratia sufficiens sit eadem cum excitante, et gratia efficax ab adiuvante realiter non distinguatur, ut supra dictum est. Constat autem partitionem gratiae in excitantem, et adiuvantem haberi ex sacris litteris, et Conciliis; praesertim ex Tridentino, et Sanctis Patribus: ergo, quantum ad rem ipsam, non potest reiici divisio gratiae in sufficientem, et efficacem. Sed probatur, divisionem illam esse necessario admittendam, ac etiam sub propriis nominibus haberi ex sacris litteris, Conciliis, et Patribus, ac Doctoribus scholasticis, praesertim ex S. Thoma.

III. Primo probatur haec divisio ex sacris litteris: nam de auxilio sufficiente dicit Apostolus: Omnia possum in eo, qui me confortat, et iterum ait: Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Quibus verbis expresse constituit, gratiam sufficientem, qua possumus pie operari; eamque docet, non in nobis ex nobis, sed ex Deo esse. Unde Conc. Araus. can. 7. et S. Thom. ex his verbis colligit, sufficientiam gratiae, dicens: Licet autem non simus sufficientes cogitare aliquid a nobis, tamquam ex nobis: tamen habemus aliquam sufficientiam, qua scilicet bonum possumus velle, et credere incipiamus, et hoc a Deo est, 1. Cor. 4. Quid habes, quod non accepisti? Accedit, quod idem Apostolus ait: Et ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae, Angelus Satanae, qui me colaphizet: propter quod ter Dominum rogavi, ut discederet a me, et dixit mihi: sufficit tibi gratia mea: nam virtus in infirmitate perficitur. Si secundum verbum Domini gratia sufficit ad omnes tentationes vincendas: ergo datur vera gratia sufficiens, qua potest homo tentationes vincere, et opera pietatis exercere: ergo sub conceptis terminis habetur gratia sufficiens ex sacris litteris. Sub aliis autem aequivalentibus habetur expressa aliis in locis. Dicitur enim proverb. 1. Sapientia foris praedicat, in plateis dat vocem suam, et in capite turbarum clamitat. Et actor. 7. ubi S. Stephanus dixit Iudaeis: Vos semper Spiritui sancto restitistis; aperte significans, quibusdam inspirari bona desideria, ut converti possint, quibus tamen sua malitia resistunt. Si enim per illam vocationem Spiritus sancti non possent converti, non fuissent a Stephano reprehensi Iudaei, quia restiterunt. Item Isaiae 5. sic loquitur Dominus: Habitatores Hierusalem, et viri Iuda, iudicate inter me, et vineam meam. Quid est, quod ultra debui facere vineae meae, et non feci ei? an quod expectavi, ut faceret uvas, et fecit labruscas? ex quibus constat, Iudaeos, quos reprehendit Dominus, gratiam efficacem non habuisse, alias fecissent utique fructum bonum: habuerunt autem gratiam vere sufficientem, per quam converti potuerunt, et fructus dignos poenitentiae facere: alias enim non reprehendisset eos Dominus, quod uvas non protulerint, sed labruscas: ergo ex sacris litteris habetur gratia sufficiens distincta ab efficaci.

IIII. Idipsum probatur de gratia efficaci ex illo Ezechielis 36. Et Spiritum meum ponam in medio vestri, et faciam, ut in praeceptis meis ambuletis, et iudicia mea custodiatis, et operemini. Quo testimonio saepissime probat S. August. contra Pelagianos, et Semipelagianos, admittendam esse gratiam efficacem, quae tribuit vires efficacissimas voluntati, ut patebit infra.

De eodem auxilio efficaci intelligitur illud Ioannis 6. Omnis, qui audit a Patre, et didicit, venit ad me. Ubi declaratur efficacia vocationis divinae, qua vocatus infallibiliter venit: et Ioan. 10. Et non rapiet eas quisquam de manu mea, et non peribunt in aeternum. Quod ideo dictum est, quoniam praedestinatos suos efficaci auxilio praevenit, ut infallibiliter salventur. Item ad Rom. 8. Quos vocavit, hos et iustificavit: et cap. 9. Non ex operibus, sed ex vocante, dictum est: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Ubi significatur vocatio efficax, de qua idem Apost. alibi dicit: His, qui secundum propositum, vocati sunt Sancti. Et ad Philip. 2. Deus est enim, qui operatur in nobis et velle, et perficere pro bona voluntate.

V. Respondent primo, haec, et similia loca Scripturae procedere contra Pelagium, qui divino auxilio generali contentus; speciale auxilium, excitantemque gratiam, atque adiuvantem negavit; non autem aliquid probare adversus eos, qui necessitatem excitantis gratiae, et adiuvantis agnoscunt. Haec tamen solutio vim argumenti non evacuat; tum quia Pelagius admisit gratiam excitantem, ut disput. 1. visum est, et patebit amplius disp. 95. et similiter Iulianus admisit gratiam adiuvantem pedissequam, et subsequentem ad determinationem creatae voluntatis, ut in eadem 1. disput. nu. 11. ostensum est; tum etiam quia non solum probat argumentum, admittendam esse gratiam excitantem, et adiuvantem, sed etiam concludit, dari gratiam, quae sit vere sufficiens ad salutem, et gratiam, quae non solum sufficiens sit, verum etiam efficax. Respondent secundo, verba Scripturae inducta, et similia perseverantiae donum indicare. Unde ex illis non potest probari auxilium efficax: nam donum perseverantiae est proprium donum praedestinatorum; gratia autem efficax communis est perseverantibus finaliter, et iis, qui bonum agunt, sed non perseverant usque in finem. Ex quo inferunt, medium genus gratiae concedendum esse, quod iis serviat, qui bona agunt, nec tamen finaliter perseverant, ac per consequens, divisionem praedictam esse insufficientem, qua dividitur gratia in sufficientem, et efficacem.

Haec etiam solutio nullam prorsus apparentiam habet. Primo: nam, licet aliqua loca Scripturae de praedestinatis, qui perseverant usque in finem, intelligantur; aliqua tamen indifferenter loquuntur de praedestinatis, et de illis, qui opera pietatis exercent, etiam si usque in finem non perseverent, sicut est illud Philip. 2. Deus est, qui operatur in vobis et velle, et perficere. Ezech. 36. Faciam, ut in praeceptis meis ambuletis: et illud Ioann. 6. Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum. Qui enim credit in Christum, et illum diligit, ad Christum venire dicitur, etiam si finaliter a gratia decidat, et damnetur. Secundo: nam, licet auxilium gratiae immediate dividatur in auxilium sufficiens, et auxilium efficax; postea tamen auxilium efficax rursus subdividitur in auxilium efficax ad credendum, et auxilium efficax ad diligendum, etc. atque in auxilium efficax ad perseverandum, ut disp. 84. manifestum fiet. Unde ex hoc, quod detur aliquod auxilium efficax proprium praedestinatorum, nempe donum perseverantiae, et aliquod auxilium efficax, quod sit commune praedestinatis, et non praedestinatis; illud videlicet, quo quis credit Deum, et illum super omnia diligit; non sequitur, divisionem gratiae in gratiam sufficientem, et efficacem non esse adaequatam.

VI. Secundo probatur ex definitione Conciliorum: nam in Concilio Arausicano secundo cap. 19. dicitur: Cum sine gratia Dei salutem non possit homo custodire, quam accepit; quomodo sine Dei gratia poterit reparare, quod perdidit? ergo gratia tribuit posse perseverare, et posse reparare per poenitentiam damna, quae per peccatum incurrit: ergo datur gratia sufficiens ad perseverandum, et poenitendum. Idem probatur de gratia efficaci ex can. 9. eiusdem Concilii, ubi sic dicitur: Divini est muneris, cum recte cogitamus, et pedes nostros a falsitate, et iniustitia tenemus: quoties enim bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur operatur. et can. 20. Multa in homine bona fiunt, quae non facit homo: nulla vero facit homo bona, quae non Deus praestet, ut faciat homo. Quibus verbis gratiam efficacem expressit, quae facit, ut faciamus; et operatur, ut operemur. Et can. 25. Hoc etiam secundum fidem Catholicam credimus, quod, accepta per baptismum gratia, omnes baptizati, Christo auxiliante, et cooperante, quae ad salutem pertinent, possint, et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere. Quibus verbis aperte docet, omnes existentes in gratia, per Dei auxilium, posse perseverare, si velint; et ea, quae ad salutem pertinent, adimplere.

Eadem divisio gratiae colligitur ex Concilio Tridentino sess. 6. de Iustificatione, cap. 11. ubi ait: Deus impossibilia non praecipit, sed praecipiendo monet et facere, quod possis, et petere, quod non possis; et adiuvat, ut possis. Et statim subdit, quod cum divino auxilio, quae Deus iubet, praestare possunt: ergo, secundum Concilium Tridentinum, datur gratia sufficiens, qua potest homo servare omnia divina mandata. Et in can. 1. et 2. definit, sine gratia non posse hominem iustificari, aut vitam aeternam promereri, clare ostendens, gratiam tribuere homini posse iustificari, posse vitam aeternam promereri: gratia autem, quae tribuit posse, est gratia sufficiens, ut supra dictum est. Et in can. 4. non obscure traditur gratia efficax, cum definit, liberum hominis arbitrium a Deo motum, et excitatum aliquid cooperari, assentiendo Deo excitanti, atque vocanti, quo ad obtinendam iustificationis gratiam, se disponat, ac praeparet. Ubi sermo est de gratia efficaci, quae facit, hominem cooperari Deo excitanti, atque vocanti.

VII. Est ad eamdem gratiam efficacem comprobandam insigne testimonium Benedicti Papae VII. in quadam oratione tenoris sequentis: Adesto nobis, quaesumus Domine Sancte Spiritus, peccati quidem immanitate detentis, sed in nomine tuo specialiter aggregatis. Veni ad nos, et dignare illabi cordibus nostris. Doce nos, quid agamus; quo gradiamur, ostende; quid efficiamus, operare. Esto salus, et suggestor, et effector iudiciorum nostrorum, qui solus cum Deo Patre, et eius Filio nomen possides gloriosum. Non nos patiaris perturbatores esse iustitiae; qui summae veritatis diligis aequitatem, ut in sinistrum nos non ignorantia trahat, non favor inflectat, non acceptio muneris, vel personae corrumpat: sed iunge nos tibi efficaciter, solius tuae gratiae dono, ut simus in te unum, et in nullo deviemus a vero; quatenus in nomine tuo collecti, sic in cunctis teneamus cum moderamine pietatis iustitiam, ut a te in nullo dissentiat sententia nostra, et in futuro pro bene gestis consequamur praemia sempiterna. Expendatur illud verbum, efficaciter solius tuae gratiae dono: ergo negari non potest gratia efficax, etiam quantum ad ipsum nomen.

Tertio probatur auctoritate Sanctorum Patrum, praesertim S. Augustini, qui expressis verbis distinguit gratiam in sufficientem, sine qua pie operari non possumus, et efficacem, qua actualiter bene operamur; ut patet ex locis superius inductis. Et praeterea ex libro de praedestinatione Sanctorum cap. 16. ubi ait: Vocat enim Deus praedestinatos multos filios suos, ut eos faciat membra praedestinati unici filii sui, non ea vocatione, qua vocati sunt, qui noluerunt venire ad nuptias; illa quippe vocatione et Iudaei vocati sunt, quibus Christus crucifixus scandalum est; et gentes, quibus Christus crucifixus stultitia est; sed ea vocatione praedestinatos vocat, quam distinxit Apostolus, dicens: Ipsis vocatis Iudaeis, et Graecis praedicare se Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam. Sic enim ait: Ipsis autem vocatis; ut illos ostenderet non vocatos; sciens esse quamdam certam vocationem eorum, qui secundum propositum vocati sunt, quos praescivit, et praedestinavit conformes imaginis filii sui. Quam vocationem significans ait: Non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei: Quia maior serviet minori. Numquid dixit, non ex operibus, sed ex credente? Prorsus etiam hoc abstulit homini, ut totum daret Deo. Dixit ergo: Sed ex vocante, non quacumque vocatione, sed qua vocatione fit credens. Appellat autem S. Augustinus vocationem secundum propositum eam, quae procedit ex proposito, seu decreto absoluto, et efficaci voluntatis divinae, convertendi, vel ad se per piam operationem trahendi, vel iustificandi hominem, aut etiam salvandi, et glorificandi. Vocationem vero non secundum propositum eam dicit, quae procedit ex voluntate Dei antecedente, qua vult, omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Item etiam in libro de correptione, et gratia cap. 11. ait: Tale quippe erat adiutorium, quod desereret, cum vellet, et in quo permaneret, si vellet, non quo fieret, ut vellet. Haec est prima gratia, quae data est primo Adam: sed hac potentior est in secundo Adam. Prima est enim, qua fit, ut habeat homo iustitiam, si velit: secunda ergo plus potest, qua etiam fit, ut velit, et tantum velit, tantoque ardore diligat, ut carnis voluptatem contraria concupiscentem, voluptate spiritus vincat. Et infra: Et tanto amplius datur per Iesum Christum Dominum nostrum, quibus id dare Deo placuit, ut non solum adsit, sine quo permanere non possumus, etiam si velimus, verum etiam tantum, ac tale sit, ut velimus. Est quippe in nobis, per hanc Dei gratiam, in bono recipiendo, et perseveranter tenendo, non solum posse, quod volumus, verum etiam velle, quod possumus. Quibus verbis, duplex divinae gratiae auxilium distinguit; aliud tribuens posse, quod est auxilium sufficiens: aliud tribuens nobis velle; quod est auxilium efficax. Praeterea cap. 12. eiusdem libri: Ipsa, inquit, adiutoria distinguenda sunt. Aliud est adiutorium, sine quo aliquid non fit, et aliud est adiutorium, quo aliquid fit. Et infra: Primo itaque homini, qui in eo bono, quo factus fuerat rectus, acceperat posse non peccare, posse non mori, posse ipsum bonum non deserere; datum est adiutorium perseverantiae, non quo fieret, ut perseveraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseverare non posset. Nunc vero Sanctis in Regnum Dei per gratiam Dei praedestinatis, non tantum tale adiutorium perseverantiae datur, sed tale, ut eis perseverantia ipsa donetur; non solum, ut sine isto dono perseverantes esse non possint, verum etiam ut per hoc donum non nisi perseverantes sint. Quibus verbis aperte distinguit adiutorium, sive auxilium gratiae in adiutorium, quod solum tribuit posse operari, vel posse perseverare; quale fuit adiutorium primis parentibus in statu innocentiae collatum: et in adiutorium, quod non tantum posse tribuit, sed etiam actualiter pie operari, vel perseverare usque in finem: gratia autem, quae tribuit posse, est sufficiens; quae autem confert actualiter operari, est efficax: ergo.

VIII. De auxilio efficaci extant urgentiora testimonia apud eumdem S. Augustinum, ex quibus nonnulla superius adduximus; sed praesertim lib. 1. contra duas epistolas Pelagianorum cap. 20. et lib. de praedestinatione Sanctorum, cap. 20. et lib. de gratia, et lib. arb. cap. 14. 16. et 17. quibus in locis adducit, et expendit verba illa Ezechielis 36. Faciam, ut faciatis; ad probandum donari a Deo auxilium efficax, quo facit, ut faciamus, et operatur, ut operemur. Et lib. de gratia, et libero arbitrio, cap. 5. Ut Paulus de caelo vocaretur, et tam magna, et efficacissima vocatione converteretur, gratia Dei erat sola, quia eius merita erant magna, sed mala.

IX. Respondent, gratiam illam efficacissimam ex privilegio speciali concessam fuisse Paulo Apostolo. Unde non debet trahi in regulam ad probandum, gratiam efficacem dari omnibus pie operantibus, et multo minus posse ex ea probari partitionem gratiae in sufficientem, et efficacem; alias enim eodem, ac potiori iure dividenda esset gratia in occultissimam, et patentissimam: nam etiam S. Augustinus occultissimae gratiae nomen usurpat, ut patet libro 1. de peccat. merit. et remiss. cap. 9. et de praedest. Sanct. cap. 8.

Sed contra hanc solutionem urget argumentum: nam, etiam si ex praerogativa speciali collata fuerit Apostolo efficacissima illa gratia; adhuc tamen illa gratia vere fuit efficax, ac distincta ab ea, quae tribuitur his, qui non convertuntur; possunt tamen converti, quae sine dubio est gratia sufficiens: ergo admittenda est divisio gratiae in sufficientem, et efficacem. Nec ex hoc sequitur, distribuendam esse gratiam, secundum S. Augustinum in occultissimam, et patentissimam: nam gratia Dei supernaturalis, de qua in praesenti loquimur, semper est occulta, nec potest per experientiam, aut naturalem rationem evidenter cognosci, ut supra dictum est, et patebit infra. At non omnis gratia est efficax, aut efficacissima; sed aliqua est tantum sufficiens. Unde non est simile.

Accedit, quod S. Augustinus aliis pluribus in locis constituit gratiam efficacem communem omnibus, qui pie operantur, aut vitam aeternam promerentur; sed praesertim lib. de gratia, et lib. arb. cap. 16. ubi ait: Certum est nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati, qui dixit: Faciam, ut in iustificationibus meis ambuletis, et iudicia mea observetis, et faciatis. Ecce, vires efficacissimas contra vires sufficientes distinguit, et illas dari omnibus, qui pie operantur, definit: istas vero concedi iis, qui bene operari possunt, sed sua culpa, operari nolunt. Et lib. 1. contra duas epistolas Pelagianorum c. 20. loquens de potestate Divina, qua ad orationem Reginae Esther convertit Deus cor Regis Assueri, et transtulit indignationem eius in lenitatem, inquit: Qui cor Regis, antequam mulieris sermonem poscentis audisset, occultissima, et efficacissima potestate convertit, et transtulit ab indignatione ad lenitatem; hoc est de voluntate laedendi ad voluntatem favendi, secundum illud Apostoli; Deus est, qui operatur in vobis et velle.

X. Extat ad eamdem divisionem comprobandam insigne S. Cyrilli testimonium in libro de adoratione, et cultu in spiritu et veritate: ubi narrans historiam Genes. c. 19. quomodo Loth recepisset Angelos hospitio, ac postea ipsi apprehenderint manum eius, et manum uxoris eius, et filiorum; et mystice explicans illam apprehensionem manuum, ait: Indicium tibi sit, Palladi, valde manifestum; dum non solis verbis nos stimulat, et adhortationibus menti immissis, ut discedamus a peccato, sed tantam benignitatem nobis etiam exhibet universorum Salvator Deus, ut efficaci subsidio adiuvet, secundum quod scriptum est: Apprehendisti manum dexteram meam, et in consilio tuo deduxisti me. Nam quoniam hominis natura non valde generosa est, neque satis idonea, ut malum effugere queat, simul quodammodo nobiscum certat Deus, et duplex concedere beneficium videtur; persuadens admonitionibus, ut subsidium inveniamus, et fortius illud praestans, quam ut malum praesens, et violentum praevalere possit. Quibus verbis clarissime distinguit duplex Dei subsidium, sive auxilium: aliud sufficiens, tribuens posse bene operari: quod per adhortationes menti immissas designavit: aliud autem auxilium fortius, nempe auxilium efficax, praestans homini pie operari, et malum imminens effugere.

XI. Passio Christi satisfecit pro omnibus, quoad sufficientiam, et pro aliquibus quantum ad efficaciam.— Quarto probatur auctoritate Scholasticorum, qui divisionem gratiae sufficientis, et efficacis statuerunt: inter quos primum locum tenet S. Thomas: nam in 3. sent. dist. 13. q. 2. art. 2. quaestiunc. 2. ad 5. ait, quod Christus satisfecit pro tota humana natura sufficienter; non tamen efficienter, quia non omnes illius satisfactionis participes fiunt: quod ex eorum importunitate est, non ex ipsius insufficientia satisfactionis. Et dist. 19. q. 1. art. 1. quaestiunc. 2. ad 3. utitur eadem dist. passionem Christi conferens cum medicina, quae antequam applicetur infirmo, sufficiens est ad sanandum, sed efficientiam, idest efficaciam, non habet, nisi applicetur infirmo: et 3. p. q. 79. art. 7. ad 2. ait, quod sicut passio Christi prodest quidem omnibus, quantum ad sufficientiam, et ad remissionem culpae, et adeptionem gratiae, et gloriae: sed effectum non habet, nisi in illis, qui passioni Christi coniunguntur per fidem, et caritatem: ita et sacrificium missae, quod est memoriale Dominicae passionis, non habet effectum, nisi in illis, qui coniunguntur huic sacramento per fidem, et caritatem. Et sup. cap. 26. Matt. explicans illud: Hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum: ait: Et pro multis, et pro omnibus, quia, si consideretur sufficientia; ipse est propitiatio pro peccatis nostris, et non pro nostris tantum, sed pro totius mundi. Sed, si consideremus effectum, non habet effectum, nisi in his, qui salvantur, et hoc ex culpa hominum. Ex his desumitur argumentum. Passio Christi satisfecit pro omnibus hominibus, quantum ad sufficientiam, et pro aliquibus, quantum ad efficaciam: ergo similiter gratia, quam per passionem nobis meruit, distingui potest, et debet in gratiam sufficientem, per quam potest homo pie operari, aut salvari; et in gratiam efficacem, per quam reipsa pie operatur, vel salvatur.

Sed dicunt, Sanctum Thomam in omnibus praeallegatis locis nullam prorsus mentionem fecisse efficaciae passionis Christi, sed solum docuisse, passionem Christi esse sufficientem pro omnibus; in aliquibus vero efficientem, et in illis habere effectum: ergo ex mente S. Tho. non est distinguenda passio, vel gratia Christi in sufficientem, et efficacem; sed in sufficientem, et efficientem. Haec tamen obiectio nulla est: nam gratia efficiens apud S. Th. designat gratiam efficacem; nam significat eam gratiam, quae facit, ut faciamus; et operatur, ut operemur. Constat autem, hanc esse gratiam efficacem; seu quae vires efficacissimas, ut Augustinus ait, tribuit voluntati. Praeterea etiam S. Thom. aliis in locis expressam mentionem facit gratiae efficacis, ut distinguitur contra gratiam sufficientem: praesertim super caput 6. Ioannis, ubi explicans verba illa; Omnis, qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me, ait: Attractio Patris efficacissima est, quia omnis, qui audivit a Patre, et didicit, venit ad Christum. Videantur alia loca S. Aug. et S. Tho. quae pro gratia efficaci, praedeterminante voluntatem creatam ad bonum, adduximus disputatione 23. num. 9. et sequentibus.

XII. Quinto probatur ratione eadem divisio, et eius sufficientia. Quia, si non daretur gratia vere sufficiens; sequeretur, quod illi omnes, qui non convertuntur, aut salvantur, revera converti non possent, aut salvari: quod tamen non potest admitti. Probatur antecedens: nam illi non habent gratiam efficacem; alias enim converterentur, aut salvarentur: haec enim gratia tribuit actualiter bene operari, vel perseverare usque in finem: ergo, si non habent gratiam vere sufficientem, quae tribuit posse; omnes illi converti, pie operari, vel salvari non possent; et ita non imputaretur eis ad culpam, quod non converterentur, nec adimplerent divina mandata; et consequenter Deus irrationabiliter conquereretur de illis, et sine causa eos increparet: quod tamen sacrarum litterarum testimoniis videtur repugnare. Dicitur enim proverb. 1. Quia vocavi, et renuistis: extendi manum meam, et non fuit qui aspiceret, etc: ego quoque in interitu vestro ridebo, etc. et psal. 4. Filii hominum usquequo gravi corde? ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium? Et Christus Dominus in die iudicii sedens pro tribunali, dicet illis, qui a sinistris erunt: Discedite a me maledicti in ignem aeternum, qui paratus est Diabolo, et angelis eius: esurivi enim, et non dedistis mihi manducare, etc. Relinquitur ergo, eos habuisse auxilium sufficiens, quo haec omnia poterant adimplere: ergo necessario admittenda est divisio gratiae in sufficientem, et efficacem.

Denique probatur specialiter, quod sit constituendum auxilium efficax ab auxilio sufficienti distinctum: nam alias tolleretur certitudo, et infallibilitas praedestinationis, quae fundatur in efficacia auxiliorum divinae gratiae, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur, ut ait August. lib. de praedest. Sanctor. cap. 14. Haec autem patebunt amplius ex iis, quae dicentur infra inter disputandum de efficacia auxiliorum praevenientis gratiae.

XIII. AD primum argumentum iam patet ex dictis, quam sit conformis sacris litteris, Conciliis, et Patribus divisio gratiae in sufficientem, et efficacem: et ad id, quod obiicitur ex Concilio Tridentino; respondetur, nomine excitantis, et adiuvantis gratiae, comprehendisse gratiam sufficientem, et efficacem, ut ex aliis supra inductis locis eiusdem Concilii aperte constat.

Ad secundum respondetur, quod eaedem fere difficultates, quas Theologi disputant circa gratiam sufficientem, et efficacem, moveri possunt, circa gratiam excitantem, et adiuvantem. Unde, si propter illas non esset admittenda divisio gratiae in sufficientem, et efficacem; eadem ratione reiicienda esset partitio gratiae in excitantem, et adiuvantem: quod tamen concedi non potest. Secundo respondetur, difficultates omnes, quae circa distinctionem gratiae sufficientis, et efficacis oriuntur, ex principiis Theologicis dissolvuntur quam facile, ex Scripturis videlicet, Conciliis, et Patribus, ut ex supra dictis patet, et ex iis, quae sunt inferius dicenda. Dato etiam, quod, posita eadem distinctione, multa se offerant, quae plene non possint a nobis intelligi, aut explicari; non propterea neganda essent, aut reiicienda. Unde August. Numquid propterea dicturi sumus, quod ita esse perspicimus; non ita esse, quoniam, cur ita sit, non possumus invenire? Numquid ideo negandum est, quod apertum est, quia comprehendi non potest, quod occultum est? Et in alio loco, ait: Ego autem etiam si refellere istorum argumenta non valeam, video tamen inhaerendum esse iis, quae in scripturis sunt apertissima, ut ex iis revelentur obscura, aut si mens nondum est idonea, quae possit ea vel demonstrata cernere, vel abstrusa investigare, sine ulla dubitatione credantur: de quo plura in disputatione 118. et 119. dicenda sunt.

Ad tertium respondetur. Quod cum gratia sufficiens, et efficax ab excitante, et adiuvante realiter non distinguantur; loca scripturae, quae de gratia, et libero arbitrio loquuntur, sicut recte explicantur de gratia excitante, vel adiuvante; ita etiam rectissime possunt de gratia sufficiente, vel efficaci interpretari.

Ad quartum respondetur, reprobos, dum sunt in gratia, operari opera bona, et meritoria vitae aeternae, virtute gratiae efficacis: sed illa gratia est quidem efficax ad credendum, vel diligendum Deum; non tamen est efficax ad perseverandum. Gratia enim efficax dividitur in diversa membra, ut supra dictum est. Unde ex eo, quod gratia reprobis collata non sit efficax ad perseverandum; non sequitur, eam non esse efficacem, vel quod sit constituendum medium genus gratiae a sufficienti, et efficaci distinctum. Gratia autem efficax dicitur gratia secundum propositum Dei, sive illud propositum sit efficiendi in nobis, atque nobiscum pios actus fidei, spei, et caritatis, ut contingit in reprobis existentibus in gratia, sive sit etiam propositum salvandi, seu glorificandi, sicut est propositum, quod circa electos habet. Cum ergo S. August. ait, quod praedestinatio est praescientia; et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur; nomine beneficiorum Dei, comprehendit non solum gratiam efficacem, qua homo credit, sperat, diligit Deum, vel alia opera pietatis exercet; sed etiam eam gratiam, per quam Deus efficit illum perseverantem usque in finem.

Ad confirmationem respondetur, auxilium actuale, quo actus attritionis elicitur, esse quidem auxilium sufficiens, comparatione conversionis perfectae, et simul efficax, comparatione attritionis, vel aliorum actuum imperfectorum, qui regulariter antecedunt contritionem perfectam; quia, ut dicetur disp. 80. idem auxilium, quod est sufficiens, comparatione unius effectus; simul est efficax, comparatione alterius.

Ad quintum respondetur, auxilium efficax esse unum ex antecedenter praerequisitis, ut homo actualiter bene operetur, sicut dictum est supra. Nec ex hoc sequitur, nullam aliam gratiam, praeter efficacem, esse sufficientem, ut disp. 18. nu. 20. et disputatione 23. nu. 29. ostensum est.

XIV. Ad sextum respondetur, Stantibus in duobus hominibus omnibus auxiliis praevenientis gratiae tam externis, quam internis omnino aequalibus, numquam contingere, quod unus convertatur, alter non convertatur; sed semper ille, qui convertitur, recipit aliquod fortius auxilium praevenientis gratiae, quod non recipit ille, qui non convertitur, ut disp. 108. manifestum fiet: ubi etiam respondendum erit ad id, quod ex Matth. 11. cap. obiicitur.

Ad septimum respondetur, quod gratia sufficiens eminenter includitur in gratia efficaci, non autem formaliter: nam gratia sufficiens, formaliter loquendo, ut ab efficaci distinguitur, est illa, quae solum tribuit posse operari illum actum, comparatione cuius dicitur sufficiens: gratia autem efficax, quamvis tribuat posse operari, non tamen confert solum posse, sed etiam actualiter operari, ut dictum est.

Secundo respondetur, quod, etiam quando conversio peccatoris fit in unico instanti, Deus et movet liberum arbitrium gratia adiuvante, quae est efficax; et similiter per gratiam excitantem, vel sufficientem illuminat intellectum, et excitat eius voluntatem, ut libere convertatur: quae quidem excitatio, quamvis sit in eodem instanti temporis, praesupponitur tamen in priori signo rationis ad gratiam efficacem.

Ad octavum respondetur, quod, ut disp. 3. dicebamus, et patebit etiam inferius, Calvinus non erravit, dum gratiam Christi esse efficacem asseruit; sed quia ita ex se efficacem esse confinxit, ut cum ea nostrum arbitrium non cooperetur libere, sed solum motu spontaneo.

Disputatio LXXII: Utrum in ea divisione, qua auxilium gratiae dividitur in auxilium efficax, et auxilium inefficax immediatum divisum, sit auxilium sufficiens.

Utrum in ea divisione, qua auxilium gratiae dividitur in auxilium efficax, et auxilium inefficax immediatum divisum, sit auxilium sufficiens.

I. QUIDAM dixerunt, immediatum divisum huius divisionis esse auxilium sufficiens; ita videlicet, ut illud auxilium sufficiens, sive maius, sive minus in se sit, efficax dicatur, cum quo arbitrium pro sua libertate convertitur; illud vero dicatur inefficax, cum quo arbitrium pro eadem libertate non convertitur.

Ex quo inferunt, praeter auxilium sufficiens praevenientis gratiae nullum aliud requiri auxilium praeveniens secundum realem virtutem distinctum ab auxilio sufficienti, ut peccator convertatur, et pie operetur; sed idem auxilium, quod est tantum sufficiens, quando homo non vult converti, fit efficax, si homo velit pro innata sua libertate, bene uti illo auxilio, et ad Deum converti libere consentiendo eidem auxilio, et cooperando. Dicunt etiam, quod, quamvis auxilium efficax, et auxilium sufficiens non distinguantur realiter, secundum eorum perfectionem, et virtutem intrinsecam; distinguatur tamen ratione in genere beneficii, et in genere doni, sicut gladius, datus alicui tempore pacis, et tempore belli, realiter idem gladius est; tamen in genere doni, et in genere beneficii, maius donum, et maius beneficium recipit ille, cui datur gladius tempore belli, quando utetur illo, ut se defendat ab inimicis, quam si donaretur tempore pacis, quo illi gladius usui necessarius non esset.

Primum argumentum, quo suam sententiam corroborare nituntur, desumitur ex Concilio Trident. sess. 6. de iustificat. cap. 5. et can. 4. ubi habetur, quod liberum hominis arbitrium excitatum, et motum a Deo, libere consentit Deo excitanti, et vocanti, et potest dissentire, si velit: ergo, stante quocumque auxilio praevenientis gratiae, homo potest illi consentire, et dissentire. Sed, posito in homine auxilio efficaci, non potest homo illi dissentire; alias enim non esset efficax: ergo huiusmodi auxilium non est praeveniens, nec comprehenditur sub auxilio praevenientis gratiae: ergo solum auxilium sufficiens erit praeveniens; ac per consequens in ea divisione, qua auxilium praevenientis gratiae dividitur in auxilium efficax, et inefficax, immediatum divisum erit auxilium sufficiens, et non aliquid abstrahens ab auxilio sufficiente, et efficaci.

Secundo arguitur. Immediatum divisum illius divisionis, qua auxilium gratiae dividitur in efficax, et inefficax, est auxilium praeveniens: sed solum auxilium sufficiens est praeveniens: nam praeter auxilium sufficiens, nullum aliud datur auxilium praeveniens, necessario praerequisitum ad piam operationem: ergo immediatum divisum eiusdem divisionis erit auxilium sufficiens, cui si lib. arb. consentiat, efficax evadet, si autem non consentiat, erit inefficax.

Tertio arguitur ex illo celebri testimonio Matth. 11. Vaeh tibi Corozaim, vaeh tibi Bethsaida, quia, si in Tyro, et Sidone factae fuissent virtutes, quae factae sunt in te, olim in cilicio, et cinere poenitentiam egissent. Ex quibus verbis desumitur argumentum. Si illud auxilium sufficiens, quod datum est Iudaeis cum miraculis, et signis factis in Corozaim, non esset sufficiens, ut cum illo solo, secluso quocumque alio auxilio praevenientis gratiae realiter distincto, converterentur Tyrii, et Sidonii; sequeretur, quod non esset vera illa conditionalis, quam Christus Dominus protulit: item etiam sequeretur, quod absque ulla causa obiurgarentur Iudaei, quod non fuerint conversi. consequens non est dicendum: ergo. Sequela probatur: nam ad veritatem conditionalis requiritur, quod sit bona consequentia: ita ut, posito antecedente, infallibiliter ponatur consequens; sed, positis adhuc in Tyriis, et Sidoniis auxiliis datis Iudaeis, et miraculis, et virtutibus factis; conversi non fuissent, nisi Deus dedisset aliud maius auxilium praevenientis gratiae, videlicet auxilium efficax, realiter distinctum a sufficiente; quod tamen non est datum Iudaeis: ergo, si tale auxilium esset necessarium, falsa esset illa conditionalis: Si in Tyro, et Sidone factae fuissent, etc. Quod vero frustra obiurgarentur Iudaei, probatur: nam possent respondere, non esse datum sibi auxilium efficax necessarium, ut converterentur, quod si Deus illis dedisset, etiam ipsi conversi fuissent.

Quarto arguitur. Nullum auxilium praeveniens est secundum se efficax, idest secundum suam naturam, neque ex se habet infallibilem connexionem cum consensu arbitrii: ergo id habet dependenter ex libero influxu, et cooperatione eiusdem arbitrii: ergo idem auxilium sufficiens est efficax, si homo consentiat: et inefficax, si non consentiat; ac per consequens, auxilium sufficiens dicitur efficax, vel inefficax.

Quinto arguitur. Nam sequeretur ex opposita sententia, quod conversio, et alia quaecumque pia operatio non est in libera hominis potestate. Probatur: nam, si auxilium efficax est praeveniens, necessario debet fieri in homine a solo Deo, cum nullo modo dependeat ab influxu nostri arbit. ut affirmat opposita sententia: ergo tale auxilium non est in libera potestate hominis. Patet consequentia: nam solum illud est in potestate hominis, quod fit ab homine, et ab illo dependet: ergo neque actus liber, ad quem dicitur esse necessarium tale auxilium, erit in libera potestate hominis; quod tamen nullatenus est asserendum. Consequentia probatur, quia non potest talis actus esse in hominis potestate, nisi in eius potestate sint illa etiam, quae necessario requiruntur ad productionem illius actus.

Sexto argumentantur omnibus rationibus, quibus, ut dicetur infra, probare contendunt, auxilium efficax, qua efficax est, non esse praeveniens, sed pariter cum libero arbitrio in piam operationem influens; ex hoc enim infertur, divisionem praedictam auxilii solum ab effectu esse desumendam, non autem ex reali, et intrinseca virtute ipsius auxilii.

II. Contrariam sententiam defendunt consequenter omnes assertores gratiae, efficienter praedeterminantis liberum arbitrium ad consensum, eamque esse de mente S. Aug. et S. Thomae, ac sacris litteris, Conciliis, et Patribus conformem affirmant, et ita sine dubio tenendum est; unde sit

Auxilium efficax inquantum efficax, est praeveniens liberam cooperationem arbitrii.— PRima Conclusio. Non solum auxilium sufficiens est praeveniens, sed etiam efficax, ut efficax est, praevenit ordine rationis, et causalitatis, cooperationem nostrae voluntatis. Haec conclusio, quod attinet ad auxilium sufficiens, ab omnibus recipitur: de efficaci vero negatur a multis, qui asserunt, efficaciam physicam divinae gratiae non consistere in aliquo antecedente consensum, ordine causalitatis; sed in actuali influxu, quo Deus simul cum libero arbitrio influit immediate in operationes supernaturales. Sed nostra conclusio est S. Aug. et S. Tho. ut patebit infra. Et probatur primo ex Conc. Trident. locis supra citatis, ubi habetur, quod per gratiam praevenientem, quam dividit in gratiam excitantem, et adiuvantem, homo disponitur ad suam iustificationem, eidem gratiae libere consentiendo, et cooperando. Sentit ergo Conc. gratiam adiuvantem, quae est gratia efficax, antecedere ordine rationis, et causalitatis nostrum concursum, et cooperationem. Praeterea probatur ex locis S. Aug. et S. Thom. quibus supra disp. 18. ostensum est, actualem influxum primae causae, quo adiuvat causas secundas ad operandum, esse influxum immediatum in ipsas causas secundas: ergo antecedit ordine naturae, et causalitatis actualem concursum cuiuscunque causae secundae: ac per consequens etiam antecedit nostrae voluntatis concursum. Ratione probatur: nam aliquando contingit, quod Deus in unico instanti convertat peccatorem absque dispositionibus tempore antecedentibus, ut contigit in conversione S. Pauli. Tunc est argumentum. Auxilium, quo Deus elevat in tali casu intellectum, et voluntatem peccatoris ad actus supernaturales, debet recipi in potentia antecedenter ad actum; quia sine illo auxilio, intellectus, et voluntas non habent virtutem sufficientem ad tales actus: ergo tunc auxilium efficax praevenit consensum voluntatis. Patet consequentia: nam in consimilibus casibus ante auxilium efficax non est aliud auxilium sufficiens, per quod intellectus, et voluntas possent producere actus supernaturales; sed eodem auxilio efficaci Deus et tribuit posse, et actualiter operari. Sed de ista conclusione agendum erit ex professo disputatione 82.

Auxilium sufficiens qualiter ab efficaci distinguatur.— Secunda Conclusio. Auxilium sufficiens, et efficax non distinguuntur solum ratione in genere doni, sed distinguuntur per aliquid sibi intrinsecum. Itaque auxilium efficax, secundum se, et ut venit a Deo, habet saltem intentionaliter aliqualem realem virtutem sibi intrinsecam, quam non habet auxilium, quod est tantum sufficiens. Haec conclusio est contra quosdam Theologos, qui tenent, nihil reale intrinsecum habere auxilium efficax, quo a sufficienti distinguatur: et addunt, quod idem auxilium gratiae in se permanens invariatum, si conferatur in talibus circumstantiis, erit tantum sufficiens; quia liberum arb. non erat usurum tali auxilio: collatum vero eidem homini in alio tempore, in quo Deus praesciebat, ipsum esse usurum eodem auxilio, erit efficax.

Sed probatur nostra Conclusio ex illo 1. ad Cor. 4. Quis enim te discernit? quid autem habes, quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Ex quo desumitur efficax argumentum. Si cum eodem auxilio unus convertitur, quia vult, alius non, quia non vult; sequitur, quod ille, qui convertitur, discernat se ab alio per aliquid proprium, quod non accepit ex auxilio gratiae. Consequens est contra auctoritatem Apost. ergo. Sequela probatur: nam illi duo homines non discernuntur realiter per gratiam, quam acceperunt antecedenter ad liberam cooperationem arbitrii; quia, ut supponitur, auxilia fuerunt omnino aequalia in utroque. In iis autem, in quibus conveniunt, non discernuntur, ut Aug. docet lib. de praed. SS c. 5. ergo discernuntur; quia iste voluit uti tali auxilio ex innata sibi libertate, alter vero noluit: ergo discretio, et differentia ultimate reducitur in liberam cooperationem huius, vel illius pro innata eius libertate. Vis huius argumenti patebit amplius ex iis, quae dicentur disp. sequenti, et ex dictis disp. 36. et 37. de praedestinatione: ibi enim varias solutiones auctorum sententiae adversae retulimus, et impugnavimus.

III. Auxilii divini divisio in auxilium efficax, et inefficax, qualis sit.— Tertia Conclusio. Immediatum divisum divisionis supra positae est auxilium praeveniens, in tota sua latitudine; non autem auxilium solum sufficiens. Haec conclusio manet probata sufficienter ex dictis. Cum enim auxilium efficax, qua efficax est, sit praeveniens, ut ex praemissis patet, et disputatione 82. et 90. constabit amplius; relinquitur in immediato diviso illius divisionis, qua auxilium praevenientis gratiae in auxilium efficax, et inefficax dividitur, comprehendi quodcumque auxilium praeveniens; alias divisio non esset bona: ergo impossibile est, quod immediatum divisum sit solum auxilium sufficiens.

Confirmatur. Nam alias divisum coincideret cum uno membrorum dividentium, quod est impossibile. Antecedens probatur: nam auxilium sufficiens, et auxilium inefficax sunt idem prorsus auxilium: ex eo enim dicitur auxilium sufficiens; quia solum tribuit posse operari, non autem actualiter operari: auxilium autem inefficax dicitur, quia non efficit hominem operari: ergo si immediatum divisum est solum auxilium sufficiens, coincideret divisio cum altero membrorum dividentium.

IV. Auxilium efficax facit, quod cum homo possit dissentire, infallibiliter consentiat.— AD primum argumentum respondetur, quod liberum nostrum arbitrium excitatum, et motum a Deo libere consentit, et consequenter potest dissentire, si velit; tamen, quando motio Dei est efficax, infallibiliter consentiet: etenim hoc operatur gratia in libero arbitrio fortiter, et suaviter, quod, cum possit dissentire, non dissentiat. Cuius ratio est, quam assignat S. Thom. 1. 2. q. 112. art. 3. in corp. Nam intentio Dei deficere non potest. Unde, si ex intentione Dei moventis est, quod homo, cuius cor movet, consentiat, et consequatur gratiam, infallibiliter eam consequitur, et necessario necessitate infallibilitatis, non autem ex necessitate absoluta, et idem docet 2. 2. quaest. 24. art. 11. in corp. Dicimus ergo ad argumentum in forma, quod, si homo consentiat, non facit gratiam efficacem, sed est signum a posteriori, quod habuerit gratiam efficacem: consensus enim liberi arbitrii praesupponit gratiam efficacem, ordine rationis, et causalitatis. Si autem non consentiat Deo vocanti, sicut fecerunt illi, qui vocati ad nuptias noluerunt venire; non facit etiam gratiam inefficacem, proprie loquendo; sed est signum a posteriori, quod vocatio Dei non fuerit efficax, ut venit a Deo, sed solum sufficiens. Et cum arguitur: nam vocationem esse efficacem est producere consensum; respondetur negando antecedens, si loquamur formaliter; verum tamen est causaliter; per gratiam enim efficacem Deus efficit, ut liberum arbitrium cooperetur.

Ad secundum argumentum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, praeter auxilium sufficiens, quod tribuit posse, esse necessario praerequisitum ad piam operationem auxilium efficax distinctum a sufficienti, ut inferius patebit, et ex iis, quae supra dicta sunt, constat.

V. Ad tertium argumentum respondetur, illam conditionalem Evangelii: Si in Tyro, et Sidone factae fuissent virtutes, quae factae sunt in te; poenitentiam egissent; esse verissimam. Pro cuius intelligentia supponendum est ex dialectica, ad veritatem conditionalis non requiri, ut antecedens sit causa consequentis, sed sufficit, quod, posito antecedente, ponatur consequens, sive antecedens sit adaequata causa consequentis, sive effectus illius, sive conditio praesupponens aliam causam; ex cuius virtute sequitur consequens. Verbi gratia, haec conditionalis est vera: Si dies est, Sol lucet: et tamen antecedens non est causa consequentis, sed effectus illius. Item etiam ista est vera: Si ignis applicatur, calefacit: et tamen applicatio est solum conditio. Ita dicimus in praesenti, quod ad verificandam illam conditionalem: Si in Tyro, et Sidone facta fuissent signa, et prodigia, quae fecit Dominus in Corozain, et Bethsaida, conversi fuissent; non est necessarium, quod antecedens sit causa consequentis, nec quod aliquis de facto convertatur, solum signis, et auxiliis sufficientibus, Iudaeis collatis; sed sufficit, quod si in Tyro, et Sidone ponerentur illa signa, de facto converterentur multi ex illis, non quidem ex solis signis, sed ex alia causa, quam praesupponit Christus, videlicet ex auxilio efficaci, quod Deus statuerat conferre illis, si apud eos signa illa facta fuissent, quae in Chorozain, et Bethsaida Dominus operatus est, ut disp. 7. n. 24. dictum est. Ad illud vero, quod in eodem argumento obiicitur, quoniam absque ulla causa obiurgarentur Iudaei, quod non fuerint ad Christum conversi; si quidem Deus non dedit illis auxilium efficax ad conversionem necessarium; respondetur, idem argumentum fieri posse contra auctores oppositae sententiae. Nam, ut ipsi fatentur, vocatio congrua, idest collata in illis circumstantiis, in quibus praesciebat Deus, hominem esse consensurum; est necessaria, ut homo convertatur: ergo, si Deus Iudaeis non dedit huiusmodi gratiam, seu vocationem congruam; ut quid Christus Dominus Iudaeos increpavit, quod non fuerint conversi? Respondetur ergo, quod rationabiliter increpantur; quia sua culpa impedimentum praestiterunt, ne gratia efficax illis daretur, ut disp. 7. nu. 24. et disp. 18. nu. 20. dictum est.

VI. Auxilium gratiae in quo sensu dicatur secundum se efficax.— Ad quartum respondetur, quod, ut disputatione sequenti ad tertium argumentum, et disputatione 83. patebit, auxilium gratiae dicitur efficax secundum se, idest secundum realem virtutem, quam habet a Deo, quatenus videlicet est instrumentum Dei absoluta, et efficaci voluntate, nulla praesupposita scientia media, volentis hominem, cuius cor movet, ad se convertere. Unde numquam auxilium, quod secundum se est tantum sufficiens, fit efficax ex libera cooperatione arbitrii.

Ad quintum responsum est diffuse disputatione decima octava, nu. 20. disputatione vigesima secunda, nu. 32. et disputatione vigesima tertia, nu. 29.

Ad sextum patebit disput. 82. et 90.

Disputatio LXXIII: Utrum divisio auxilii praevenientis gratiae in auxilium efficax, et inefficax, solum ab effectu, qui simul a libera cooperatione arbitrii pendet, desumatur; an etiam ex reali virtute ipsius auxilii.

Utrum divisio auxilii praevenientis gratiae in auxilium efficax, et inefficax, solum ab effectu, qui simul a libera cooperatione arbitrii pendet, desumatur; an etiam ex reali virtute ipsius auxilii.

I. TOTA difficultas huius quaestionis in hoc consistit: Utrum auxilium efficax addat saltem intentionaliter aliquam realem virtutem antecedentem piam operationem supra auxilium sufficiens; an vero nihil reale addat, sed idemmet auxilium, extrinseca dumtaxat denominatione, dicatur efficax, quando homo cum illo vult cooperari; et similiter dicatur inefficax, quando non vult cooperari.

Quidam dixerunt, divisionem auxilii praevenientis gratiae, in auxilium efficax, et auxilium inefficax, ab effectu, qui simul ab arbitrii libertate pendet sumi, atque adeo, quod efficax, aut inefficax ad conversionem, seu iustificationem sit, pendere a libero consensu, et cooperatione arbitrii cum illo.

Probant suam sententiam. Primo: nam auxilium efficax, inquantum efficax, formaliter loquendo, non est praeveniens liberum consensum nostri arbitrii, sed solum concomitans, et pariter cum eo influens in piam operationem: ex eo enim dicitur efficax, quia efficit nobiscum eamdem operationem; ergo solum ab effectu dicitur efficax; quia videlicet nobiscum cooperatur, et eadem ratione dicitur inefficax, quia nihil nobiscum cooperatur.

Secundo: nam, ut docet S. Tho. 1. 2. q. 111. ar. 3. ad 2. Gratia non diversificatur per hoc, quod est praeveniens, et subsequens secundum essentiam, sed solum secundum effectum, sicut et de operante, et cooperante dictum est: quia etiam secundum quod gratia subsequens ad gloriam pertinet, non est alia numero a gratia praeveniente, per quam nunc iustificamur. ergo similiter gratia non diversificatur secundum essentiam, vel secundum realem, et intrinsecam virtutem per hoc, quod est efficax, vel sufficiens: sed solum secundum effectum: ergo solum ab effectu gratia dicetur efficax, quia liberum arbitrium cooperatur cum illa; et similiter dicetur inefficax: quia pro sua innata libertate noluit cum ea cooperari.

Tertio. Nullum auxilium praevenientis gratiae est ex natura sua inefficax: ergo similiter nullum auxilium praevenientis gratiae erit ab intrinseco, et ex natura sua efficax. Probatur consequentia: nam in divisione per se, quando unum membrum competit ex natura sua alicui subiecto, alterum etiam membrum debet per se convenire alteri, sicut in divisione, qua dividitur animal in hominem, et equum, etc. necessario debet assignari aliquod animal, cui per se, et ex natura sua competat esse equum; sicut assignatur animal, cui per se competit esse hominem. Antecedens autem probatur: nam, si daretur aliquod auxilium praevenientis gratiae, quod per se, et ex natura sua esset inefficax; sequeretur, quod repugnaret eidem auxilio effectum habere, ac per consequens, liberum arbitrium revera non posset per illud auxilium operari, et ita nullum relinqueretur auxilium sufficiens; etenim, ut patebit infra, auxilium sufficiens illud dicitur, cum quo liberum arbitrium potest operari. Relinquitur ergo, divisionem gratiae in sufficientem, et efficacem solum ab effectu, qui simul a liberi arbitrii cooperatione pendet, esse desumendam.

Quarto. Idem omnino auxilium invariatum in seipso manens, potest esse sufficiens, et efficax: ergo haec divisio non desumitur ex natura, aut virtute intrinseca ipsius auxilii, sed ab extrinseco, scilicet ab effectu, quem habet, vel non habet. Antecedens probatur: nam, possibili posito in esse, nullum sequitur inconveniens, sed si hoc possibile, homo per auxilium sufficiens potest pie operari, ponatur in esse; et de facto pie operetur, in tali casu idem auxilium, quod dicebatur sufficiens, erit revera efficax, nulla facta reali mutatione ex parte eiusdem auxilii: ergo idem prorsus auxilium absque aliqua sua mutatione, erit sufficiens, et efficax; et ita solum ab extrinseco dicetur sufficiens, vel efficax auxilium. Idem argumentum fieri potest de auxilio efficaci: nam, signato quocunque auxilio, quantumvis efficaci, adhuc liberum arbitrium potest cum illo operari, et non operari; consentire, et dissentire, ut definit Concilium Tridentinum. Ponatur ergo, quod non operetur, sed dissentiat, tunc idem auxilium praevenientis gratiae, quod dicebatur efficax, erit inefficax; siquidem effectum non haberet: ergo idem, quod prius.

Contrariam sententiam veram esse existimo, et ad mentem SS. Aug. et Thomae, ac sacris litteris, et Conciliis valde conformem. Pro cuius explicatione sit

II. Auxilii divisio in auxilium sufficiens, et efficax non sumitur tantum ab effectu.— PRima Conclusio. Divisio auxilii praevenientis gratiae in auxilium sufficiens, sive inefficax, et auxilium efficax, non est desumenda solum ab effectu, qui simul a liberi arbitrii cooperatione pendet, sed etiam ex reali, et intrinseca virtute eiusdem auxilii, quam habet, ut venit a Deo, quatenus videlicet est instrumentum voluntatis divinae. Itaque auxilium efficax praeoperantis gratiae semper habet intentionaliter aliquam realem virtutem ad efficiendum, ut liberum arbitrium cooperetur; quam tamen in seipso non habet auxilium sufficiens. Probatur primo haec sententia auctoritate S. Augustini epistola 107. ad Vitalem, ubi eius referens sententiam circa gratiam sufficientem, quae dat posse, et illam, quae operatur in nobis velle et perficere, quae est gratia efficax; inquit: Quomodo dicis, quod te audio dicere; ut recte credamus in Deum, et Evangelio consentiamus, non esse donum Dei, sed hoc nobis esse a nobis, id est ex propria voluntate, quam nobis in nostro corde non operatus est ipse? Et ad hoc, cum audieris; quid est ergo, quod ait Apostolus: Deus in nobis operatur et velle, et perficere? respondes, per legem suam, per scripturas suas, Deum operari, ut velimus, quas vel legimus, vel audimus; sed eis consentire, vel non consentire ita nostrum est, ut, si velimus, fiat: si autem nolimus, nihil in nobis operatione Dei valere faciamus. Operatur quippe ille, dicis, quantum in ipso est, ut velimus, cum nobis nota fiunt eius eloquia: sed, si eis acquiescere nolumus, nos, ut operatio eius nihil in nobis prosit, efficimus. Quibus verbis, Vitalis Carthaginensis constituisse videtur divisionem gratiae inefficacis, et efficacis solum ab effectu, qui simul a liberi arbitrii cooperatione dependet. Quod indicant illa eius verba: Sed eis consentire, vel non consentire ita nostrum est, ut si velimus, fiat; si autem nolimus, nihil in nobis operationem Dei valere faciamus. Quod idem est, ac si diceret: Gratia praeveniens, quae, accedente nostro consensu, est efficax; redditur inefficax, si pro nostra libertate contineamus consensum. Quam sententiam impugnans S. Augustinus subdit: Quae, si dicis, nostris orationibus contradicis. Quod inferius confirmat multis testimoniis Scripturae. Si dicatur Vitalem, nullam admisisse praevenientem gratiam interiorem, sed solam legem externam, atque doctrinam; contra hoc est: quia non solum Massilienses, sed etiam Pelagius in tertio statu suae haeresis tandem admisit illuminationem per doctrinam internam, et suasionem, sive excitationem stupentis voluntatis, ut disput. 1. num. 6. ostensum est, et patebit amplius disput. 95. semper tamen negavit adiutorium gratiae efficacis, quo Deus ex nolentibus volentes efficeret, ut ex disputatione prima, numero 13. et 14. liquido constat.

Secundo probatur: nam, ut supra dictum est, auxilium sufficiens illud est, quo potest quis operari, si velit: auxilium autem efficax est illud, quo quis actualiter operatur; sed maioris virtutis est principium tribuens actualiter operari, quam principium tribuens solum posse, eo quod actus secundus nobilior est, quam actus primus, ut infra patebit: ergo auxilium efficax habet aliquam realem virtutem ad efficiendum hominem pie operari, quam tamen non habet auxilium sufficiens: ergo divisio auxilii praevenientis gratiae in efficax, et sufficiens non desumitur solum ab effectu, qui simul a liberi arbitrii cooperatione pendet, sed etiam ex reali virtute ipsius auxilii.

III. Auxilium efficax continet intentionaliter, virtutem voluntatis divinae.— Tertio. Ut docet S. Thomas, in auxilio efficaci est intentionaliter virtus Dei, voluntate absoluta, volentis, ut homo, cuius cor movet, convertatur, vel pie operetur, quod etiam disput. 22. et 23. latius ostendimus. Haec autem virtus intentionalis non est in auxilio sufficienti, seu inefficaci: ergo aliqua realis virtus est in auxilio efficaci, quam tamen auxilium sufficiens non habet: ergo praedicta divisio non sumitur tantum ab effectu, qui simul a nostri arbitrii cooperatione pendet, sed etiam ex reali, et intrinseca virtute ipsius auxilii. Confirmatur. Quando agens, praesertim si habeat infinitam virtutem, utitur instrumento ad aliquid efficiendum, tribuit ei, in ipso actuali usu, virtutem intentionalem ad effectum illum producendum, ut patet in sacramentis novae legis, quae, virtute divina, gratiam efficiunt, quam significant. Sed Deus utitur auxilio efficaci, tamquam instrumento, ad efficiendum, ut nostrum liberum arbitrium actualiter cooperetur Deo excitanti, et vocanti: ergo tribuit illi intentionalem virtutem ad huiusmodi effectum infallibiliter producendum, quam non tribuit auxilio sufficienti, quo Deus efficaci voluntate solum intendit tribuere libero arbitrio posse operari; non autem actualiter operari; ac per consequens, praedicta divisio attenditur secundum realem virtutem ipsius auxilii praevenientis gratiae: non ergo desumenda est solum ab effectu.

Si dicatur, quod idem auxilium sufficiens, cum subordinatione, et respectu ad Deum, volentem efficaciter cum illo convertere hominem; redditur efficax, absque eo quod tribuatur illi aliqua realis virtus etiam intentionalis, per quam ab auxilio tantum sufficienti distinguatur; contra hoc est: nam S. Thom. in 4. sent. dist. 1. q. 1. ar. 4. quaestiunc. 1. in corp. ex eo probat, Deum, cum utitur sacramentis novae legis ad causandam gratiam, tribuere illis intentionaliter quamdam realem virtutem causativam gratiae: nam alias ipsa sacramenta revera non causarent gratiam, sed solus Deus ad eorum praesentiam gratiam produceret: ergo, si Deus, cum utitur auxilio creato ad convertendum hominem, non tribuit illi intentionaliter aliquam realem virtutem, qua faciat hominem consentire, quae non est in auxilio sufficienti, sequitur, quod solus Deus converteret hominem ad praesentiam auxilii efficacis, et consequenter ipsum auxilium gratiae revera nihil operaretur, aut efficeret ad conversationem hominis: et ita ipsa conversio non esset in Dei gratiam referenda. Confirmatur hoc, quia sola relatio, cum non sit activa, tribuere non potest virtutem aliquam efficiendi, sed habitudo auxilii sufficientis ad decretum efficax Dei, volentis hominem ad se convertere, est relatio: ergo haec sola non tribuit virtutem auxilio ad convertendum hominem: ergo praeter istam habitudinem debet auxilium efficax habere intentionaliter aliquam realem virtutem sibi communicatam ab eodem decreto, qua hominem infallibiliter convertat.

Quarto probari potest haec sententia omnibus argumentis, quibus supra ostensum est, et constabit infra, auxilium efficax praevenientis gratiae non solum moraliter, sed etiam physice praedeterminare nostrum liberum arbitrium ad consentiendum, et cooperandum Deo excitanti, et vocanti. Cum enim auxilium sufficiens, sive inefficax vim non habeat, qua sic praedeterminet liberum arbitrium ad pie operandum; relinquitur, aliquam realem virtutem esse in auxilio efficaci, quam revera non habet auxilium sufficiens. Confirmari potest eadem sententia rationibus, quibus disput. 90. manifestum fiet, auxilium praevenientis gratiae esse efficax independenter a cooperatione nostri arbitrii, eamque ordine naturae praevenire. Ex hoc enim, per evidentem consequentiam deducitur, idem auxilium non dici efficax solum ab effectu; alias enim, inquantum efficax, non esset praeveniens, sed subsequens liberam determinationem eiusdem arbitrii, ab eaque in sua efficacia dependeret.

Secunda Conclusio. Praedicta divisio sumitur ex reali, et intrinseca virtute, quam habet auxilium, ut venit a Deo. Haec conclusio probanda erit ex professo disp. 83. et 90. ubi ostendemus, auxilium efficax non pendere in sua efficacia ex influxu liberi arbitrii cum illo; sed eam habere a solo Deo. Cum enim auxilium, quod est solum sufficiens, hanc realem efficaciam non habeat, relinquitur, in auxilio efficaci esse aliquam realem virtutem ad permovendum liberum arbitrium, quae non est in auxilio sufficienti; ac per consequens, divisionem, seu distinctionem auxilii in auxilium sufficiens, et auxilium efficax, sumendam esse ex reali, et intrinseca virtute, quae intentionaliter est in uno auxilio, et non in alio. Idem constat ex iis, quae in conclusione praecedenti dicta sunt.

IIII. Auxilium efficax habet aliquam realem virtutem, quae non est in auxilio sufficienti.— AD primum ergo respondetur, auxilium efficax, inquantum efficax, esse praeveniens, ut ex praemissis patet: non enim ex eo solum dicitur efficax, quoniam nobiscum efficit piam operationem; sed etiam quia efficit, ut liberum arbitrium secum cooperetur, ad libere consentiendum ipsum arbitrium praedeterminando.

Auxilium efficax continet eminenter omnem perfectionem sufficientis auxilii.— Ad secundum negatur consequentia, et ratio discriminis est: nam gratia cooperans per se habet, quod simul etiam cooperetur nobiscum. Ceterum gratia sufficiens non habet per se, quod tribuat actualiter operari actum illum, cuius comparatione dicitur sufficiens; unde non est simile. Et si fiat argumentum: nam, cum peccator subito ad Deum perfecte convertitur, absque dispositionibus tempore antecedentibus infusionem gratiae; idem auxilium, quod tribuit actualiter operari, tribuit etiam posse operari: cum in illo non constituantur duo auxilia diversa, aliud tribuens posse, aliud tribuens operari: ergo in eo casu, auxilium sufficiens, et efficax solum distinguuntur secundum diversos effectus, sicut gratia operans, et cooperans; ac per consequens, auxilium gratiae solum ab effectu dicetur sufficiens, vel efficax; non autem propter realem distinctionem ipsius auxilii; Respondetur, quod auxilium efficax continet eminenter omnem perfectionem sufficientis auxilii, sicut omne perfectum alicuius generis eminenter continet, quidquid perfectionis est in quolibet imperfecto eiusdem generis. Unde non oporteret, quod auxilium, quod est formaliter efficax, et eminenter sufficiens, ad invicem distinguantur realiter. Ceterum, quando auxilium est ita formaliter sufficiens, ut solum tribuat posse; non autem actualiter operari actum illum, comparatione cuius dicitur sufficiens; tunc necesse est, ut realiter ab auxilio efficaci distinguatur, hoc est, ex aliqua reali virtute existente intentionaliter in auxilio efficaci; ut venit a Deo, et ut est instrumentum Dei absolute volentis, hominem, cuius cor movet, ad se convertere; quam tamen virtutem in se non habet auxilium sufficiens.

V. Auxilium gratiae in quo sensu dicatur efficax ex natura sua.— Ad tertium respondetur, quod auxilium gratiae potest dupliciter dici efficax ex natura sua. Primo, ita, ut illud verbum ex natura sua, solum importet physicam entitatem, quam habet in genere entis; qua vere ex natura sua, idest naturaliter determinet liberum arbitrium ad operandum. Et in hoc sensu nullum auxilium gratiae dicitur efficax ex natura sua. Alio modo potest auxilium gratiae dici efficax ex natura sua, quam habet, ut est instrumentum divinae voluntatis, ita ut verbum, ex natura sua, accipiatur, ut condistinguitur contra auxilium quod solum dicitur efficax ab effectu qui simul dependet ex libera cooperatione nostri arbitrii. Et in hoc sensu datur auxilium efficax ex natura sua, hoc est, ex se, et ex reali virtute intentionali, quam habet a Deo independenter ex libera cooperatione nostri arbitrii. Et in eodem sensu datur auxilium sufficiens ex natura sua; quia videlicet, ut est instrumentum divinae voluntatis, solum tribuit posse; non autem actualiter operari actum illum, comparatione cuius dicitur sufficiens. Et ad impugnationem respondetur, auxilium gratiae non propterea dici inefficax, quia non possit habere effectum, comparatione cuius dicitur inefficax; sed quia de facto non est illum habiturum, culpa eius, cui confertur. Cum enim revera possit per illud auxilium ad Deum converti, aut pie operari; ex culpa sua procedit, quod non operetur, ut ex supradictis patet.

VI. Possibili posito in esse absolute loquendo nullum sequitur inconveniens.— Ad quartum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, quod, quando aliquid est possibile non solum in sensu diviso, sed etiam in sensu composito, nullum sequitur inconveniens ex eo, quod ponatur in esse. Ceterum, quando est possibile solum in sensu diviso, non autem in sensu composito, tunc sequitur magnum inconveniens, si de facto ponatur in esse, supposito aliquo, cum quo est incompossibilis talis positio; sicut patet in quolibet praedestinato, qui dum est in via, potest absolute, et in sensu diviso damnari: quia tamen id est impossibile in sensu composito; sequeretur magnum inconveniens, si poneretur in esse, posito, prout ponitur, illum esse praedestinatum. Sequeretur enim, praedestinationem non esse certam, quantum ad assequutionem effectus; quod est impossibile, ut ex supradictis patet. Quia ergo liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci, non potest illi dissentire in sensu composito, sed in sensu diviso, ut inferius patebit; ideo esset magnum inconveniens, si hoc possibile poneretur in esse. Sequeretur enim, quod voluntas Dei esset inefficax, et impedibilis per hominis voluntatem, quod, ut Augustinus dicit, et nos supra ostendimus, est impossibile.

Consequenter agendum est, in particulari, de auxilio gratiae excitantis, et sufficientis, a quo praedestinatorum iustificatio primo incipit, secundum illud Apost. Quos autem praedestinavit, hos et vocavit, cui consonat Conc. Trid. sess. 6. cap. 5. dicens: Ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei, per Christum Iesum, praeveniente gratia sumendum esse, hoc est, ab eius vocatione, qua, nullis eorum existentibus meritis, vocantur. Et circa hoc se offerunt quinque disputanda.

I. Utrum gratia excitans sit formaliter aliquis actus vitalis liberi arbitrii; an vero aliquid antecedens omnem actum vitalem.

II. Quis sit proprius effectus gratiae excitantis, inquantum est formaliter excitans.

III. Utrum gratia excitans sit idem, quod gratia sufficiens.

IIII. Utrum gratia excitans, quae secundum communem modum hominibus confertur, dependeat a ministris Ecclesiae.

V. Utrum dependeat a propria industria, et conatu eius, qui excitatur.

Disputatio LXXIV: Utrum gratia excitans, seu praeveniens sit formaliter aliquis actus vitalis liberi arbitrii; an vero aliquid antecedens omnem actum vitalem.

Utrum gratia excitans, seu praeveniens sit formaliter aliquis actus vitalis liberi arbitrii; an vero aliquid antecedens omnem actum vitalem.

I. QUIDAM dixerunt, gratiam praevenientem, et excitantem nihil aliud esse formaliter, nisi actiones quasdam vitales, quas Deus in nobis sine nobis operatur; sine nobis, inquam, libere cooperantibus; non tamen sine nobis vitaliter, et efficienter concurrentibus: et consistere in illustratione, et illuminatione intellectus, atque excitatione, et suasione voluntatis, quae quidem efficienter procedunt ab intellectu, et voluntate; non quidem ut libera, sed ut natura est.

Probant hanc sententiam primo ex Concil. Trid. sess. 6. de iustific. cap. 5. ubi sic ait: Declarat praeterea, ipsius iustificationis exordium in adultis, a Dei, per Iesum Christum, praeveniente gratia sumendum esse; hoc est, ab eius vocatione, qua, nullis eorum existentibus meritis, vocantur, ut qui per peccata a Deo aversi erant, per eius excitantem, atque adiuvantem gratiam, ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem, eidem gratiae libere assentiendo, et cooperando, disponantur; ita ut, tangente Deo cor hominis, per Spiritus sancti illuminationem, neque homo ipse nihil agat, inspirationem illam recipiens; quippe qui illam et abiicere potest, neque tamen sine gratia Dei movere se ad iustitiam coram illo libera sua voluntate possit. Ex quibus verbis habetur, gratiam praevenientem, et excitantem formaliter consistere in Dei vocatione, in tactu, quo Deus cor hominis tangit per illuminationem intellectus, et excitationem voluntatis; sed illuminatio intellectus, et excitatio voluntatis sunt formaliter actiones vitales elicitae ab intellectu creato, et voluntate, ut natura est; cum sint actiones indeliberatae: ergo gratia praeveniens, et excitans sunt formaliter actiones vitales. Et cap. 6. eiusdem sess. atque in can. 3. et 4. gratiam excitantem, et praevenientem nunc appellat inspirationem Spiritus sancti, nunc tactum divinum, per Spiritus sancti illuminationem: nunc divinam vocationem, quae omnia constat esse actiones vitales. Unde Conc. Arausic. secundum, per hanc illuminationem, et inspirationem ait, Deum trahere homines ad se, et operari in nobis et velle, et perficere pro bona voluntate. Et Caelestinus Papa epist. 1. ad Episcopos Galliae c. 8. referens quamdam epistolam Episcoporum Africae, in qua laudabant, et ponderabant verba illa Zosimi Papae: Nos autem instinctu Dei, etc. ait: Quid tam libero fecistis arbitrio, quam quod universa in nostrae humilitatis conscientiam retulistis? et tamen instinctu Dei factum esse, fideliter, sapienterque vidistis. Ideo utique, quia praeparatur voluntas a Domino: et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus, suorum ipse tangit corda fidelium.

Confirmatur. Pia cogitatio, quae antecedit primum actum fidei, pertinet ad gratiam praevenientem, cum antecedat liberum consensum voluntatis, quo quis vult credere mysteriis fidei sibi propositis, et explicatis; item etiam motus indeliberati tam intellectus, quam voluntatis ex impulsu, et inspiratione Spiritus sancti procedentes, pertinent ad gratiam praevenientem. Cum ergo cognitio ipsa, et actus indeliberati sint formaliter actiones vitales, ab intellectu, et voluntate efficienter productae, sine quibus, etiam de potentia absoluta a solo Deo effici non possunt; relinquitur, gratiam praevenientem, et excitantem esse formaliter actiones vitales.

Secundo arguitur auctoritate Augustini, qui de hac gratia praeveniente sermonem faciens, semper eam appellat inspirationem, illuminationem, et vocationem Dei: ut videre licet li. de spiritu, et littera, c. 33. et 34. Et lib. de praedestinatione Sanctorum, cap. 16. et 19. et epist. 107. Et lib. 1. ad Simplicianum q. 2. Eodem modo loquitur Cyrillus Alexandrinus, lib. 4. in Ioannem cap. 7. Et Prosper 2. de vocatione gentium, cap. 26. ubi ait: Gratia quidem Dei in omnibus iustificationibus principaliter praeminet, suadendo exhortationibus, movendo exemplis, terrendo periculis, incitando miraculis, dando intellectum, inspirando consilium, corque ipsum illuminando, et fidei affectionibus imbuendo.

II. Tertio arguitur ratione. Haec gratia excitans, et praeveniens est aliquid inhaerens animae, quia per ea, quae sunt extra animam, non excitatur anima, nisi media aliqua re, quae ipsi animae inhaereat. Unde, licet causae, vel obiecta extrinsecus excitantia possint esse extra animam; tamen ipsa excitatio formalis necessario debet animae inhaerere; quia necesse est, ut illam formaliter, imo et vitaliter afficiat: sed haec excitatio inhaerens animae, non est habitus illius: nam, dum anima est tantum in habitu, est quasi dormiens, ut Aristotiles dixit: per hanc autem excitationem hoc in ea fit, ut actu vigilet, et attendat; ac si dicatur illi: Exsurge, qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus; ergo haec excitatio fit per motum animae vitalem, quem propterea necesse est ab ipsa fieri, et non a solo Deo.

Quarto probari potest haec sententia omnibus argumentis, quibus disput. 18. contendebamus probare, concursum Dei generalem non esse influxum immediatum in causam secundam; neque aliquid praevium ad eius operationem; sed esse influxum immediatum cum causa in eius effectum. Ex hoc enim principio non obscure colligitur, auxilium speciale praevenientis, et excitantis gratiae non esse aliquid praevium ad actus nostros vitales, sed supponere pro iisdem actibus, ut procedunt a Deo, supernaturaliter influente, et elevante ipsos actus vitales ad esse supernaturale, ut sint, quales oportet ad salutem. Videnda etiam sunt argumenta adducta disp. 57. ad probandum, quod, ratione maioris conatus liberi arbitrii, consequatur homo auxilia praevenientis, et excitantis gratiae magis intensa.

III. Hanc difficultatem obiter attigimus disput. 18. et 19. et disp. 57. n. 4. et 9. et de illa iterum agendum erit disp. 120. nu. 2. Sed nunc est pressius examinanda, ut plene intelligatur natura, sive essentia gratiae praevenientis, et excitantis. Ad cuius explicationem notandum, gratiam in duplici sensu posse dici praevenientem, et excitantem. Uno modo, quia est primo praeveniens, ante quam subinde nulla alia intelligitur gratia inhaerens animae. Alio modo dicitur praeveniens, et excitans non quidem primo, sed respective, quia licet sit praeveniens, et excitans in ordine ad unum actum: non tamen est pure praeveniens, sed subsequens ad aliam priorem gratiam, vel ad alium priorem actum, quem praesupponit: ut explicat S. Thom. 1. 2. q. 111. art. 3. c. et ad 2. cuius verba disput. 70. num. 9. retulimus.

IIII. Gratia primo praeveniens non est formaliter actus vitalis.— PRima ergo Conclusio sit. Gratia pure praeveniens, seu quae primo praevenit nos, non est formaliter actus noster vitalis, sed causaliter. Hanc conclusionem docent communiter Thomistae, estque valde conformis doctrinae Conciliorum, et probatur. Primo ex Conc. Arausic. 2. can. 20. ubi sic dicitur: Multa in homine bona fiunt, quae non facit homo; quod potissime dixit Concilium, propter gratiam praevenientem, qua homo primo a Deo movetur: ergo gratia primo praeveniens, et excitans non est formaliter actus vitalis intellectus nostri, aut voluntatis, etiam ut natura est, sed aliquid supernaturale ad eiusmodi actus praevium. Respondent, ea, quae Concilium Arausicanum dicit, fieri in homine, quae homo non efficit, esse tum habitus supernaturales infusos, quos solus Deus efficienter producit, tum etiam motus gratiae praevenientis, qui, ut explicatum est, non sunt ab homine cooperante per intellectum, et voluntatem, quatenus rationem liberi arbitrii sortiuntur: nam illa solum censetur homo facere, quae, per liberum arbitrium, qua liberum arbitrium est, efficit. Est enim ibi sermo adversus Pelagianos de bonis, quae ad vitam aeternam spectant. Cum enim illi contenderent, hominem per suum liberum arbitrium absque auxilio gratiae posse, imo re ipsa efficere aliqua eiusmodi bona, quibus auxilia gratiae sibi deinceps conferenda promererentur; definiunt Concilii Patres, Deum quidem sine homine cooperante per suum liberum arbitrium, efficere in homine aliqua de numero eorum bonorum; hominem vero per suum liberum arbitrium, nullum eorum posse efficere, nisi Deus illi per suam gratiam praestet, ut illud efficiat. Quare non negant Patres, vel intellectum, vel voluntatem, quatenus natura est, cooperari ad motus gratiae praevenientis. Sed contra hanc solutionem est efficax argumentum: nam Concilium non solum intendit Pelagianos damnare, quia dicebant, hominem per suum liberum arbitrium ex viribus naturae mereri posse vitam aeternam, vel auxilia gratiae, quibus ad beatitudinem perveniret; sed etiam quia sentiebant, eadem auxilia pendere ex natura, ut ex iis, quae in disput. 1. et 2. diximus, constat: ergo Concilium, cum ait: Multa in homine fiunt bona, quae non facit homo, intendit etiam innuere, primum auxilium praevenientis gratiae esse efficienter a solo Deo, nec pendere in suo esse a libero arbitrio vitaliter influente, et causante idem auxilium, etiam per influxum indeliberatum. Et confirmatur. Si primum auxilium praevenientis, et excitantis gratiae est formaliter actus vitalis; sequeretur, quod penderet efficienter et a Deo, et a nobis; et ita non dixisset Propheta: Auxilium meum a Domino, sed dixisset auxilium meum a Domino, et a me ipso; ac per consequens, initium primum nostrae salutis non esset reducendum in solum Deum, sed in Deum, et in naturam; quod tamen nullus Theologus concedet.

V. Secundo probatur ex verbis illis Apoc. 3. Ecce ego sto ad ostium, et pulso, si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi ianuam, intrabo ad illum, et caenabo cum illo, et ipse mecum. Quibus verbis significatur, Deum se habere ad instar pulsantis ad ostium, cum peccatores praevenit sua gratia, vocat, et excitat: sed pulsatio solum procedit effective a pulsante, et excitante, non autem ab eo, qui excitatur, vel ad cuius ostium pulsatur: ergo gratia primo praeveniens, et excitans non est formaliter actus vitalis, procedens effective ab intellectu nostro, aut voluntate, etiam ut natura est, sed aliquid praevium ad eosdem actus vitales. Respondent ad hoc argumentum, esse magnam differentiam inter ostii, et cordis pulsationem: nam licet utraque ea ex parte, qua pulsatio praecise est, sit solum efficienter a pulsante; neque enim motus gratiae praevenientis ea ex parte, qua sunt ab intellectu, et voluntate, sunt pulsationes, neque per eas intellectus, aut voluntas seipsa pulsant, sed solus Deus est, qui per eos intellectum pulsat, et voluntatem; nihilominus ad actionem pulsandi nullo modo concurrit efficienter ostium, sed solus is, qui pulsat, interventu eiusmodi actionis, efficit sonum, qui, si ad aures perveniat existentis intra domum, auditu percipitur; integrum tamen illi manet aperire, vel non aperire ostium: ad rem vero, quae est pulsatio cordis, necesse est, ut efficienter concurrat cor ipsum, ut et percipi valeat, et inde pro sua libertate ad aperiendum cor Christo Domino, homo possit moveri. Sed ex hac solutione desumitur efficax argumentum pro nostra sententia. Ipsa actio vitalis intellectus, et pia affectio elicita a voluntate per actum indeliberatum, non est simpliciter prima gratia praeveniens; sed ante huiusmodi actiones necesse est, antecedat aliquod donum gratuitum, receptum in intellectu, et voluntate, quo Deus elevet huiusmodi potentias ad eliciendas actiones illas vitales: nam, cum sint actiones supernaturales, et ad salutem non modicum conducant; produci non possunt a sola natura: alias enim primum initium salutis esset ex natura, et non ex gratia, ut Pelagiani dixerunt: ergo necessario dicendum est, primam gratiam praevenientem, qua Deus efficit, ut homo eliciat eiusmodi actus vitales indeliberatos, non esse formaliter actionem nostram vitalem, sed aliquid praevium ad illam, nempe motionem quamdam actualem Dei virtuosam, ut disput. 19. inter disputandum de concursu Dei generali latius diximus. De hac etiam ratione plura dicta sunt disputatione 57. nu. 3. et 4. ubi etiam alias rationes, quibus haec nostra conclusio corroborari potest, breviter attigimus. Denique probatur omnibus argumentis, quibus disput. 67. ostensum est, absque auxilio gratiae inhaerente, sola assistentia extrinseca Spiritus sancti, non posse lib. arb. elicere actus supernaturales credendi, sperandi, et diligendi.

Secunda Conclusio. Auxilia excitantis, et praevenientis gratiae, quae non sunt simpliciter prima auxilia, sed in ordine ad unum effectum gratiae, praeveniunt; in ordine ad alium, subsequuntur; non inconvenit, quod sint formaliter actiones vitales elicitae ab intellectu, et voluntate non solum, ut natura, sed etiam ut voluntas est. Haec conclusio colligitur ex S. Thom. 1. 2. superius allegata, et eam probant argumenta facta a principio: ad quae tamen, quatenus intendunt primam nostram conclusionem impugnare, respondere oportet.

VI. Vocationis nomine quid intelligat Conc. Trid.— AD primum respondetur, Conc. Trid. nomine vocationis etiam comprehendere motionem illam praeviam Spiritus sancti, qua efficit, ut homo eliciat pias cogitationes, per quas illustratur intellectus, et pias affectiones, per quas allicitur voluntas ad consentiendum Deo vocanti, et excitanti. Nomine etiam inspirationis, et tactus Spiritus sancti pariter comprehendit donum illud praeveniens omnem actum nostrum vitalem: nam ad hoc infundit Deus illud donum, ut in virtute illius possit homo actiones vitales ordinis supernaturalis elicere, quibus cor eius tangitur, allicitur, et invitatur ad libere cooperandum Deo vocanti. Unde non sequitur, quod prima gratia praeveniens, vel excitans sit formaliter actio vitalis. Et per haec patet ad confirmationem.

Ad secundum respondetur. Piam cogitationem, et illustrationem supernaturalem intellectus, quae fit formaliter per actum, ab eodem intellectu productum, esse quidem gratiam praevenientem, comparatione consensus liberi, ad quem voluntas excitatur; sed tamen, comparatione motionis supernaturalis, per quam Deus efficit, ut intellectus pias cogitationes eliciat, dicitur gratia subsequens: nam, ut dicit Apostolus: Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis; sed sufficientia nostra ex Deo est.

VII. Ad tertium respondetur, primam gratiam praevenientem, et excitantem esse aliquid inhaerens intellectui, et voluntati; non tamen est habitus, vel actus vitalis, sed quaedam motio praevia ad actum vitalem, ut disputatione 18. et 19. dictum est. Et licet per actum vitalem excitetur homo formaliter; causaliter tamen, seu efficienter potest etiam excitari per aliquid, antecedens ordine naturae omnem actum vitalem. Cum ergo nomine gratiae praevenientis, et excitantis comprehendatur etiam donum illud, quo Deus efficit, ut homo consideret, et apprehendat ea, quae pertinent ad salutem, ut ex praemissis patet; relinquitur, gratiam excitantem non esse ex necessitate actum vitalem, formaliter loquendo.

Ad quartum iam in disputatione 18. et 57. ex professo responsum est, et ostensum, concursum Dei generalem esse influxum immediatum in causas secundas, auxiliaque praevenientis gratiae non mensurari ex quantitate conatus praecedentis liberi arbitrii, sed ex gratuita Dei voluntate.

Disputatio LXXV: Quisnam sit proprius effectus gratiae excitantis, inquantum est formaliter excitans.

Quisnam sit proprius effectus gratiae excitantis, inquantum est formaliter excitans.

I. Gratia excitans alia interna, alia externa.— HAEC difficultas etiam erit inferius attingenda, cum versaverimus illam quaestionem: An gratia excitans sit idem, quod gratia sufficiens. Ex his autem, quae in praecedenti disputatione dicta sunt, facillimum erit ad praesentem difficultatem respondere. Ad cuius explicationem notandum, gratiam excitantem comprehendere excitationem tum externam, quae fit per creaturas, et signa sensibilia; tum etiam internam, quae fit a Deo immediate, cum immittit pias cogitationes, et proponit ea, quae inducere possunt liberum arbitrium ad actum fidei, et caritatis, et alias supernaturales operationes, ut ex dictis disput. 70. colligi potest. Huius duplicis gratiae excitantis meminit S. Augustinus lib. de spiritu, et littera, cap. 34. cum ait: Visorum suasionibus (vel ut alii codices correctiores habent, binis suasionibus) agit Deus, ut velimus, et ut credamus, sive extrinsecus per Evangelicas exhortationes, ubi et mandata legis aliquid agunt, si ad hoc admonent hominem infirmitatis suae, ut ad gratiam iustificantem credendo confugiat: sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate, quid ei veniat in mentem. Similia verba habet libro 83, quaest. 68. Quoniam, inquit, nec velle quisquam potest, nisi admonitus, et vocatus; sive intrinsecus, ubi nullus hominum videt; sive extrinsecus per sermonem sonantem, aut per aliqua signa visibilia; efficitur, ut etiam ipsum velle Deus operetur in nobis. Quibus verbis duplicem excitationem distinguit, nempe excitationem, et vocationem externam, quae fieri potest, et saepe fit, ministerio hominum: et vocationem internam, quae fit a solo Deo; per quam nedum intellectum illuminat; sed etiam voluntatem excitat, et movet, ut bonum ipsum, per intellectum propositum, exequatur. Utramque gratiam excitantem, externam videlicet, et internam brevi, et eleganti sermone complexus est S. Prosper, Explicans enim illud Ioan. 6. Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum; inquit: Si ergo nemo venit, nisi attractus; omnes, quocumque modo veniant, attrahuntur. Trahit igitur ad Deum contemplatio elementorum, omnium, quae in eis sunt, ordinatissima pulchritudo. Invisibilia enim eius a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Trahit rerum gestarum cognitio, et divinorum operum relatura animum audientis inflamant, narrantes laudes domini, et virtutes eius, et mirabilia eius, quae fecit: trahit timor; principium enim sapientiae timor Domini: trahit laetitia; quoniam: Laetatus sum in his, quae dicta sunt mihi: in domum Domini ibimus: trahit desiderium: quoniam: Concupiscit, et deficit anima mea in atria Domini: trahit delectatio lectionis: Quam dulcia enim faucibus meis aloquia tua: super mel, et favum ori meo. Quis perspicere, aut enarrare possit, per quot affectus visitatio Dei animum ducat humanum, ut quae fugiebat, sequatur; quae oderat, diligat; quae fastidiebat, esuriat: ac subito, commutatione mirabili, quae clausa ei fuerant, sint aperta; quae onerosa, sint levia; quae amara, sint dulcia; quae obscura sint lucida? Haec autem omnia operatur unus, atque idem spiritus, dividens singulis, prout vult.

II. Gratia excitans plures actus includit.— Notandum secundo, gratiam excitantem ad actum perfectum conversionis in Deum, vel ad actum caritatis comprehendere diversos actus pios, elicitos tum ab intellectu, tum a voluntate, tum etiam ab appetitu sensitivo; sicut ex verbis Prosperi, quae nunc induximus, satis aperte colligitur. Ex parte enim intellectus complectitur cognitionem creaturarum; divinorum operum contemplationem; apprehensionem credendorum, et cuiuscumque alterius boni, quod proponitur voluntati, tamquam conveniens: ex parte voluntatis complectitur delectationem sacrae lectionis, pia desideria, et alios huiusmodi affectus. Ex parte autem appetitus sensitivi complectitur sensibilem devotionem, timorem, et alias huiusmodi affectiones sensibiles, per quas Deus solet liberum arbitrium allicere, ut credat, diligat, et alias pias operationes eliciat. Comprehenduntur etiam miracula, et alia facta externa, quibus Deus misericorditer inducit homines ad bonum. Unde Sanctus Augustinus: Videmus, inquit, alios aliter, iisdem rebus demonstratis, vel significatis, ad credendum moveri; sicut, exempli gratia, Simeon in Dominum nostrum Iesum Christum adhuc infantem parvulum credidit, spiritu ei revelante, cognoscens. Nathanael ad unam sententiam, quam ab illo audivit: Prius, quam te Philippus vocaret, cum esses sub arbore fici, vidi te; respondit, Rabbi, tu es Filius Dei, tu es Rex Israel. Quod, tanto post, quia confessus est Petrus, meruit audire, quod beatus esset, et quod ei darentur claves regni caelorum: Miraculo facto in Chana Galilaeae, quod initium signorum Iesu Ioannes Evangelista commemorat, aqua in vinum conversa, crediderunt in eum discipuli eius. Multos loquendo invitavit ad fidem: multi nec, suscitatis mortuis, crediderunt. De cruce, atque morte eius conterriti etiam discipuli titubarunt, et tamen latro tunc credidit, cum eum non praestantiorem videret in operibus; sed consortio Crucis aequalem. Unus etiam de numero discipulorum, post eius resurrectionem, non tam viventibus membris, quam recentibus cicatricibus credidit. Multi ex eorum numero, a quibus crucifixus est, qui videntes eum miracula facientem contempserant, discipulis eum praedicantibus, et in nomine eius talia facientibus crediderunt. Quibus verbis facta exteriora, et signa varia distinguit, quibus Deus, pro diversa hominum qualitate, eos movere solet ad bonum, alios quidem sic, alios autem sic, prout in sua gratuita praedestinatione disposuit. Unde, et in lib. de dono perseverantiae, cap. 14. explicans illud Matth. 11. Quia si in Tyro, et Sidone factae fuissent virtutes, quae factae sunt in te, inquit: Non erant ergo, sic excaecati oculi, nec sic induratum cor Tyriorum, et Sidoniorum, quoniam credidissent, si qualia viderunt isti signa, vidissent: Sed nec illis profuit, quod poterant credere, quia praedestinati non erant ab eo, cuius inscrutabilia sunt iudicia, et investigabiles viae; nec istis obfuisset, quod non poterant credere, si praedestinati essent, ut eos caecos Deus illuminaret, et induratis cor lapideum vellet auferre.

Tertio notandum. Ad gratiam excitantem non solum pertinere illustrationes intellectus, quibus Deus homini ostendit, quid credere, quid sperare, quid diligere, quid amplecti debeat, quid respuere; sed etiam pias affectiones voluntatis, quibus liberum arbitrium allicit, et inclinat, ut quod faciendum didicerit, opere adimpleat. Et ratio huius est; quia non solum intellectus, dum non cognoscit, aut non considerat ea, quae cognoscere, vel considerare tenebatur; sed etiam voluntas, dum torpens est, et quasi stupens se habet ad modum dormientis. De intellectu namque scriptum est; Et eris, sicut dormiens in medio mari, et quasi sopitus gubernator, et amisso clavo: et dices: Verberaverunt me, et non dolui; traxerunt me, et ego non sensi. Propter voluntatis autem, quem patiebatur, somnum, clamat Propheta: Dormitavit anima mea prae taedio: confirma me in verbis tuis. Et Proverb. 6. Usquequo piger dormies? quando consurges de somno tuo? paululum dormies, paululum dormitabis, paululum conseres manus tuas, ut dormias; et veniet tibi, quasi viator, egestas, et pauperies, quasi vir armatus. Unde Sanctus Augustinus explicans statum peccatoris, qui gravi somno oppressus, excitantem Dominum non audit: Ego autem, inquit, adhuc terra obligatus, militare tibi recusabam, et impedimentis omnibus sic timebam expediri, quemadmodum impediri timendum est. Ita sarcina saeculi, velut somno assolet, dulciter premebar, et cogitationes, quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci volentium: qui tamen superati soporis altitudine, remerguntur. Et sicut nemo est, qui dormire semper velit, omniumque sano iudicio vigilare praestat; differt tamen plerunque homo somnum excutere; cum gravis torpor in membris est, cumque iam displicentem carpit libentius, quamvis surgendi tempus advenerit: ita certum habebam, esse melius tuae caritati me dedere, quam meae cupiditati cedere; sed illud placebat, et vincebat, hoc libebat, et vinciebat. Non enim erat, quid tibi responderem dicenti mihi: Surge, qui dormis, et exurge a mortuis, et illuminabit te Christus; et undique ostendenti vera te dicere, non erat omnino, quid responderem, veritate convictus, nisi tantum verba lenta, et somnolenta: modo, ecce modo, sine paululum. Sed modo, et modo non habebant modum; et sine paululum in longum ibat. Cum ergo tam intellectus hominis, quam voluntas, dum nihil operantur, quasi dormire videantur, necesse est, ut utraque potentia gratia excitetur divina ad operationes supernaturales exequendas.

III. Gratiae excitantis effectus.— HIs suppositis, facile erit explicare, quem effectum habeat in homine gratia excitans, inquantum est formaliter excitans. Dicendum est enim, Deum per gratiam excitantem efficere, ut homo evigilet, et attendat ad illa, quae ad amplectendum bonum, et respuendum malum conducere possunt. Ut, verbi gratia, cum per peccatum est a Deo aversus, gratia excitante, intellectum eius Deus illustrat, ut videat, quam malum, et amarum est reliquisse Dominum, in quanto periculo animae, et corporis sit constitutus, qui funibus peccatorum suorum constringitur; quot damna peccatum mortale inferat peccatori; et similia. Sic aperuit Dominus cor mulieris purpurariae Thyatirenorum, ut intenderet iis, quae a Paulo dicebantur. Per eamdem etiam gratiam excitantem causat Deus quosdam actus supernaturales, licet imperfectos, quibus, remote disponit hominem ad iustificationis gratiam consequendam, vel, si iam est iustificatus, per eosdem actus imperfectos, liberum eius arbitrium inclinat, ut Deo excitanti, et vocanti consentiat, et cooperetur. Huius generis sunt subitanei motus, quibus timet poenas inferni, vel sperat beatitudinem aeternam, pia desideria, et aliae huiusmodi affectiones cordis, quae liberum consensum antecedunt.

Ad gratiam excitantem pertinent aliqui actus deliberati.— Ex his sequitur, quod licet actus deliberati fidei, et spei, quatenus alliciunt hominem ad actum caritatis, vel ad alias pias operationes, comprehendantur nomine gratiae excitantis, tamen secundum se, et absolute considerati, effectus sunt gratiae adiuvantis. Et ratio est: nam per huiusmodi actus non vocamur a Deo, nec excitamur, ut credamus, vel speremus; sed potius nos illi vocanti, et excitanti respondemus, consentiendo, et cooperando eosdem actus: ergo, simpliciter loquendo, sunt effectus gratiae adiuvantis. Iam enim diximus supra, eumdem actum secundum diversas considerationes pertinere posse ad gratiam praevenientem, et subsequentem; ad gratiam excitantem, et adiuvantem.

IIII. Et, si fiat argumentum: nam si per actus liberos, et deliberatos nos respondemus Deo vocanti: ergo nullus actus deliberatus pertinet ad gratiam excitantem, etiam comparatione aliorum actuum subsequentium; gratia enim, inquantum est excitans, non procedit a libero arbitrio, sed a solo Deo: nam solus Deus est, qui excitat, et vocat: liberum autem arbitrium non excitat, nec vocat se ipsum; Respondetur, quod, sicut ultima dispositio ad gratiam, inquantum est dispositio, non tribuitur homini, quamvis ab eo eliciatur per liberum arbitrium, sed solum Deo infundenti gratiam, eo quod dispositio, inquantum dispositio, tribuitur agenti, inducenti formam; ita etiam actus deliberati fidei, et spei, inquantum excitant hominem, et illum alliciunt ad observantiam mandatorum, non tribuuntur homini, qui excitatur, sed Deo vocanti, et excitanti. Unde sub hac ratione non comprehenduntur nomine gratiae adiuvantis, sed ad gratiam excitantem revocantur.

Disputatio LXXVI: Utrum gratia excitans sit idem, quod gratia sufficiens.

Utrum gratia excitans sit idem, quod gratia sufficiens.

I. PRO parte negativa est primum argumentum. Gratia sufficiens vere tribuit libero arbitrio vires sufficientes, quibus possit ad Deum converti, et pie operari: hac enim ratione dicitur sufficiens, quia tribuit posse operari; sed gratia excitans non tribuit libero arbitrio vires sufficientes, quibus possit ad Deum converti, et pie operari: ergo gratia excitans non est idem, quod gratia sufficiens. Minor probatur: nam, qui excitat hominem infirmum, vel claudum a somno, per talem excitationem non tribuit illi vires naturales ad currendum, vel exercendum opera hominis sani, eo quod per talem excitationem nullo modo ipsum sanat, sed solum efficit, ut evigilet, et ad pericula, quae sibi imminent, attendat: ergo eadem ratione, cum Deus excitat stupentem hominem, non tribuit illi per gratiam excitantem vires sufficientes, quibus possit se in Deum convertere, et opera arbitrii sani, praesertim supernaturalia, exercere: nam etiam gratia excitans nullo modo sanat arbitrium; sed solum efficit, ut evigilet, et attendat ad ea, quae sibi conveniunt.

Secundo: nam, cum voluntas fuerit magis laesa per peccatum, quam intellectus, ut dictum est supra, magis indiget, ut roboretur, et confortetur per gratiam ad exercendum opera virtutum, ea praesertim, quae finem eius naturalem excedunt: sed per gratiam excitantem non roboratur voluntas, neque elevatur ad virtutum opera exercenda, ea praesertim, quae finem naturalem excedunt: nam gratia excitans est in intellectu, ac subinde nihil reale intrinsecum ponit in voluntate, quo elevetur ad praedicta virtutum opera exercenda: ergo idem, quod prius.

Si dicatur, gratiam excitantem ponere in voluntate quasdam repentinas affectiones, seu motus primo primos, et pia desideria imperfecta, quae sunt aliquid inhaerens eidem voluntati, ac subinde, per huiusmodi motus procedentes ex impulsu Spiritus sancti, elevari, et confortari voluntatem, ut revera possit, si velit, elicere actus supernaturales fidei, spei, et caritatis; contra hoc est

Tertium argumentum. Actus indeliberati, quantumvis supernaturales, non possunt esse formalia principia actuum deliberatorum fidei, spei, et caritatis: nam unus actus alicuius potentiae non est principium formale effectivum alterius, sed potius terminus principii formalis. Cum ergo motus indeliberati efficienter producantur ab intellectu, et voluntate; relinquitur, eos non esse formalia principia activa, etiam sufficientia, comparatione actus supernaturalis deliberati; sed potius terminum productum a principio formali supernaturali, scilicet a prima gratia praeveniente.

Confirmatur. Actus deliberati supernaturales sunt perfectiores actibus indeliberatis: ergo actus indeliberati esse non possunt formale principium effectivum actus supernaturalis deliberati. Probatur consequentia: nam effectus esse non potest nobilior, seu perfectior sua causa efficiente; cum omnis perfectio cuiuscumque effectus debeat in sua causa efficiente praeexistere; quia unumquodque operatur, inquantum est actu.

Quarto. Ad conversionem in Deum, ultra gratiam excitantem, necessaria est gratia adiuvans, ut ex Tridentino constat: ergo gratia excitans non est sufficiens ad conversionem: illud enim dicitur sufficiens ad aliquem effectum, ultra quod non requiritur aliud ad eumdem effectum producendum.

II. Pro parte autem affirmativa est argumentum: nam Concilium Tridentinum sufficienter divisit praevenientem gratiam in excitantem, et adiuvantem: ergo gratia sufficiens, cum vere sit gratia praeveniens, debet ad aliquod membrum ex his duobus revocari. Sed non revocatur ad gratiam adiuvantem: nam gratia adiuvans semper est efficax; qui enim adiuvatur, aliquid agit, ut Augustinus dicit; ergo gratia sufficiens revocari debet ad gratiam excitantem; alias illa divisio esset insufficiens, si quidem membra dividentia non exhaurirent totam confusionem divisi: sequitur ergo, gratiam excitantem eamdem esse cum gratia sufficiente.

Pro resolutione huius difficultatis supponendum est, gratiam excitantem aliam esse externam, aliam internam, et haec potest esse solum ex parte intellectus, et potest esse ex parte intellectus, et voluntatis. Et quia de iis membris dividentibus excitantem gratiam iam egimus disp. 70. et seqq. non oportet exemplis unumquodque amplius explicare.

III. Gratia excitans exterior non est eadem cum gratia sufficiente.— SIt ergo prima Conclusio. Gratia excitans exterior non est eadem cum gratia sufficiente, simpliciter loquendo. In hac conclusione omnes Catholici conveniunt. Probatur. Gratia sufficiens tribuit libero arbitrio vires sufficientes, quibus revera possit ad Deum converti, aut pie operari; sed gratia excitans exterior, non tribuit sufficientes vires libero arbitrio, quibus possit ad Deum converti, aut pie operari: ergo. Minor probatur: nam gratia excitans exterior, si pure externa sit, nihil reale intrinsecum ponit in libero arbitrio: ergo non tribuit illi vires sufficientes ad pie operandum. Etenim, ut disputatione 67. ostensum est, liberum arbitrium elevari non potest ad opera, quae naturales eius vires excedunt, praesertim si supernaturalia sint, nisi per aliquid supernaturale eidem arbitrio inhaerens elevetur ad illa opera exercenda. Confirmatur: quia, ut disputatione 1. dictum est, Pelagius in secundo statu sui erroris asseruit, solam praedicationem, et excitationem externam, per quam Deus docet, quid faciendum, quidve sit fugiendum, absque interiori gratia sufficere, ut homo per liberum arbitrium omnia possit adimplere mandata, et vitam aeternam consequi: ergo sententia, quae asserit, solam gratiam excitantem exteriorem esse gratiam sufficientem, non debet admitti.

Dixi in conclusione, simpliciter loquendo: nam, secundum quid, non est inconveniens concedere, gratiam excitantem exterius esse sufficientem ad salutem, in suo genere, videlicet in ratione praedicationis, vel alterius suasionis, et excitationis externae. Et ratio huius est: nam excitatio exterior talis esse potest, ut ex parte illius, nihil amplius requiratur ad credendum, vel pie operandum, ac vitam aeternam consequendum: ergo talis excitatio exterior dici poterit sufficiens in suo genere, et secundum quid.

IIII. Secunda Conclusio. Etiam gratia excitans, qua illustratur, vel movetur solus intellectus, non est idem, quod gratia sufficiens, simpliciter loquendo: sed solum secundum quid, ut in praecedenti conclusione dictum est. Probatur haec conclusio ex dictis: quia non solum intellectus, sed etiam voluntas indiget motione divina, et praeveniente gratia, qua potens reddatur ad opera pietatis exercenda; eo quod voluntas magis corrupta est per peccatum, quam intellectus, ut supra dictum est: ergo sola gratia excitans in intellectu recepta, non est gratia sufficiens ad salutem, vel ad pietatis opera exequenda.

Secundo probatur. Ad salutem non solum est necessarium, ut intellectus cognoscat, quid faciendum sit, quidve fugiendum; sed etiam oportet, quod voluntas velit bonum amplecti, et malum fugere, ac Deum super omnia diligere: sed per gratiam excitantem in solo intellectu receptam, non potest voluntas aliquid velle, quod sit ad salutem conducens, nec Deum super omnia diligere; quia gratia existens in intellectu, extrinseca est voluntati; ac per consequens non tribuit illi sufficiens principium, quo possit pietatis opera exercere: ergo sola gratia excitans in intellectu recepta, non est gratia sufficiens ad salutem.

Confirmatur. Sola virtus existens in una potentia non tribuit alteri potentiae sufficiens principium ad operandum, eo quod virtus operativa superaddita potentiae, concurrit cum illa ad operandum, ut principium, quo, ipsius operationis: ergo gratia excitans, quae recipitur in solo intellectu, non est se sola sufficiens, ut voluntas per eam possit exercere opera, quae vires naturales illius excedunt.

Tertio probatur a simili: nam, si homo claudus, vel infirmus in aliquo magno periculo constitutus dormiat, et excitetur ab alio, ut sibi imminentia pericula videat, et fugiat; per talem excitationem non tribuit illi principium sufficiens, quo possit currere, et in loco tuto se ipsum constituere; eo quod adhuc excitatus claudus manet, vel infirmus: nam excitatio illa nullo modo illum sanat, aut tribuit vires ad currendum: ergo similiter, cum peccator dormit, per hoc solum, quod excitetur a Deo, eius intellectus, ut attendat, et videat, quam malum, et amarum est reliquisse Dominum, et quam multis periculis sit expositus; per hanc excitationem tantum, non tribuitur illi sufficiens principium, quo a Diabolo fugere, et ad Deum currere valeat, ac per consequens, gratia excitans in solo intellectu recepta, praescindendo omnem motionem supernaturalem voluntatis, non erit, simpliciter, et absolute loquendo, gratia sufficiens ad salutem.

V. Gratia excitans, quae identificatur cum gratia sufficiente qualis esse debeat.— Tertia Conclusio. Gratia excitans, ut complectitur non solum illuminationem externam, et internam intellectus; sed etiam motionem supernaturalem receptam in voluntate; idem est realiter, quod gratia sufficiens: ita ut omnis gratia praedicto modo excitans sit gratia sufficiens, comparatione effectus, ad quem excitat; ut si excitet ad credendum, erit gratia sufficiens comparatione actus fidei; et si excitet ad diligendum Deum super omnia, erit gratia sufficiens respectu actus dilectionis Dei: et idem dicendum proportionabiliter de aliis piis operationibus. Hanc conclusionem probat efficaciter argumentum factum in contrarium. Praeterea probatur. Qui praedicto modo excitatur a Deo ad credendum tempore, quo currit praeceptum fidei, peccat, si non credat: ergo talis excitatio erat sufficiens ad credendum. Probatur consequentia; quia, si ille non haberet sufficiens auxilium ad credendum, non peccaret contra fidem, non credendo: sed esset dumtaxat infidelis negative, ut supra dictum est: ergo huiusmodi gratia excitans ad credendum, est gratia sufficiens, qua revera potest homo credere, si velit. Ad argumenta facta a principio respondetur, quod solum probant primam conclusionem: quatenus vero procedunt contra tertiam, singulis est occurrendum.

VI. AD primum respondetur, gratiam excitantem, quae non solum recipitur in intellectu, sed etiam in voluntate, tribuere homini vires sufficientes, quibus ad Deum converti possit, vel pie operari, si velit. Licet enim huiusmodi gratia excitans non sanet formaliter hominem, nec illum liberet a peccato; initiative tamen, et dispositive illum sanat; cum sit initium quoddam, et dispositio remota iustificantis gratiae, et sanantis, seu initium eiusdem dispositionis: nam haec gratia excitans ad poenitentiam perfectam, semper habet coniunctos, ex parte intellectus, et voluntatis, aliquos actus supernaturales, ut est timor inferni, attritio propter turpitudinem peccati, vel propter poenas inferni, vel alios huiusmodi actus, qui ad perfectam conversionem non pertingunt. Unde, sicut gratia sufficiens est quidem sufficiens, comparatione conversionis perfectae, licet semper sit efficax respectu alicuius effectus, ut disputatione 80. manifestum fiet; ita gratia excitans, de qua in tertia nostra conclus. loquebamur, est sufficiens comparatione eiusdem conversionis perfectae; sed respectu actuum imperfectorum supernaturalium, quos in intellectu, et voluntate producit, est efficax, sive illi actus deliberati sint, sive indeliberati.

Ad secundum respondetur, quod voluntas est magis laesa per peccatum, quam intellectus, ut prima secundae, quaest. 109. art. 2. ad 3. docet S. Thomas. Unde, ut convertatur, magis indiget gratia sibi inhaerente, quam intellectus. Unde gratia excitans, quae simpliciter est ad conversionem sufficiens, includit motionem supernaturalem non solum in intellectu receptam, sed etiam in ipsa voluntate, ut dictum est.

Ad tertium respondetur, quod, ut disp. 74. dicebamus, gratia primo excitans non consistit formaliter, et essentialiter in illis actibus indeliberatis: nam huiusmodi actus non ex necessitate antecedunt perfectam conversionem: gratia autem excitans semper antecedit, saltem ordine naturae, conversionem perfectam, ut patebit disp. 88. sed consistit in quadam motione divina a solo Deo in nobis producta, per quam efficaciter quidem efficit, ut intellectus noster, et voluntas producat aliquem supernaturalem actum imperfectum, et sufficienter nos movet ad actus perfectos caritatis, vel poenitentiae, vel alios huiusmodi actus supernaturales. Sed est notandum, quod aliquis actus supernaturalis potest dici imperfectus respectu unius; et perfectus respectu alterius; sicut actus fidei informis est imperfectus, comparatione fidei formatae; sed comparatione aliorum actuum, qui fidem etiam informem regulariter antecedunt; sicut est, accedere ad Ecclesiam animo audiendi verbum Dei: attentas aures praebere his, quae a praedicatoribus dicuntur: expendere ea, quae credenda sunt, etc. censendus est actus perfectus, et idem proportionabiliter de aliis actibus sentiendum est.

Ad quartum respondetur. Gratiam excitantem non esse omnibus modis sufficientem ad perfectam conversionem, sed in genere gratiae, quae tribuit homini posse pie operari, si velit, sicut disput. 23. nu. 32. de gratia sufficiente dictum est, et disput. 79. nu. 2. dicetur latius.

Disputatio LXXVII: Utrum Gratia excitans, quae secundum communem modum, hominibus confertur, dependeat a Ministris Ecclesiae.

Utrum Gratia excitans, quae secundum communem modum, hominibus confertur, dependeat a Ministris Ecclesiae.

I. NONNULLI Theologi defendunt partem affirmativam: dicunt enim, internam Dei vocationem ad fidem, licet donum Dei sit, multum tamen a Ministris, et conatu Ecclesiae pendere. Addunt tamen, illam dependentiam a conatu Ecclesiae solum esse, tamquam a conditione; sine qua non illuminaremur, et vocaremur a Deo, secundum communem cursum divinae providentiae. Probant suam sententiam.

Primo ex visione illa Troade ostensa Paulo: Vir Macedo quidam erat stans, et deprecans eum, dicens: Transiens in Macedoniam, adiuva nos. Quibus verbis significavit, ex praedicatione, et industria Pauli, vocationem eorum ad fidem, et salutem dependere. Item etiam Lucae 10. cum septuaginta duos discipulos Christus mitteret binos ante faciem suam, dixit: Messis quidem multa, operarii autem pauci: rogate ergo Dominum messis, ut mittat operarios in messem suam; clare indicans, fidem, et salutem hominum, quam per messem significavit, ex operariis Ecclesiae multum pendere.

Secundo: nam Deus non consuevit vocare ad fidem, immittendo singulis per se ipsum species intelligibiles, vel notitias eorum, quae ad fidem spectant; sed facta praedicatione externa. Dicit enim Apostolus: Quomodo credent ei, quem non audierunt? quomodo autem audient sine praedicante? quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur? ergo fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi: ergo gratia praeveniens, seu vocatio interior ad fidem, pendet a ministris Ecclesiae, et eorum conatu, saltem ut a conditione, sine qua homines ad fidem regulariter non vocarentur.

Confirmatur. Vocatio interior ad fidem pendet ex speciebus intelligibilibus, et notitiis eorum, quae credenda sunt, sed huiusmodi species, et notitiae secundum communem cursum, pendent ex ministris, et conatu Ecclesiae: nam propter corruptionem, debilitatem, et miseriam naturae humanae post peccatum, regulariter loquendo, nullus facit totum, quod in se est, ex solis viribus naturae, Deum cognoscendo, colendo, eique obtemperando, ut supra communem cursum, aut praeter leges ordinarias, supernaturaliter ab eo immediate illuminetur: ergo, de primo ad ultimum, gratia praeveniens, seu vocatio interior ad fidem pendet a conatu, et ministris Ecclesiae.

II. Tertio. Nullum praeiudicium praevenienti gratiae Dei infertur, nec in aliquo minuitur ratio gratuitae vocationis internae per hoc, quod asseratur, eam pendere a ministris, et conatu Ecclesiae, ut a conditione, sine qua non: ergo revera pendet ab illis. Antecedens probatur, quia semper Deus gratis omnino vocat ad se homines, sive ipsa vocatio interna dependeat a ministris Ecclesiae, sive non; eo quod conatus ministrorum non sunt merita interioris gratiae vocantis, quae confertur a Deo, sed solum conditio, sine qua regulariter homines non vocarentur a Deo.

Confirmatur. Quia non infertur praeiudicium gratiae vocanti per hoc, quod asseratur, eam multum pendere a conatu, et industria eius, qui vocatur: siquidem revera dependet a speciebus intelligibilibus, et notitiis, propria industria, vel alterius ministerio acquisitis; eo quod Deus non semper infundit novas species, vel notitias credendorum eis, quos ad fidem vocat, sed supponit eas aliunde acquisitas: ergo multo minus infertur praeiudicium gratiae excitanti, et vocanti per hoc, quod asseratur, eam pendere a conatu, et industria ministrorum Ecclesiae.

III. Gratia excitans qualiter dependeat a ministris Ecclesiae.— Pro resolutione huius difficultatis notandum, quod dupliciter potest intelligi, praevenientem gratiam, seu vocationem internam pendere a ministris, et conatu Ecclesiae. Primo modo ita, ut ipsi conatus ministrorum Ecclesiae, ut externa praedicatio, miraculorum operatio, et similia, quibus infideles ad fidem, et fideles ad opera pietatis suaderi solent; nomine gratiae praevenientis, vel excitantis comprehendantur: nam, ut dictum est supra, non solum interius, sed etiam exterius Deus movet, et excitat infideles ad fidem, et fideles peccatores ad poenitentiam. Secundo modo, potest vocatio Dei interior pendere a ministris, et conatu Ecclesiae, ut a conditione, sine qua non; ita ut ipse conatus, et industria ministrorum Ecclesiae non comprehendantur nomine praevenientis gratiae, sed ad illam, ut conditio, sine qua non, ex parte naturae supponantur. Et in hoc secundo sensu videntur suam sententiam auctores superius allegati intelligere: nam eodem modo loquuntur de conatu, et industria ministrorum Ecclesiae, quo de conatu, et industria eius, qui a Deo vocatur. Constat autem ex his, quae superius notata sunt, et dicentur infra, in eorum sententia, conatus eius, qui vocatur, antecedentes internam gratiam excitantem, non comprehendi nomine gratiae praevenientis, et excitantis, sed ad illam supponi ex ipsa natura, tamquam conditionem, sine qua regulariter homines interius non vocarentur, nec excitarentur a Deo. Unde, et consequenter affirmant, facienti totum, quod in se est, ex solis viribus naturae, Deum conferre gratiam praevenientem, qua id, ut ad salutem oportet, exequatur, ut disput. 56. visum est.

PRima ergo Conclusio sit. Si nomine gratiae praevenientis, et excitantis comprehendantur conatus Ecclesiae, et ministrorum eius, quibus Deus ad fidem homines vocare solet; concedi potest, et debet, internam vocationem, seu gratiam excitantem, regulariter loquendo, pendere a ministris, et conatu Ecclesiae, ut a conditione, sine qua Deus regulariter non eos interius vocaret. Haec conclusio nobis certa videtur, nec putamus negari, aut impugnari a Catholicis Doctoribus. Eam probant, si quid probant, argumenta facta a principio.

Praeterea probatur, Quoniam saepe Deus statuit, medio conatu, et industria Ecclesiae, interius vocare homines infideles ad fidem, peccatores ad poenitentiam, et non aliter: id, quod ex locis Scripturae supra inductis non obscure colligitur: ergo interior hominis vocatio, secundum communem ordinem divinae providentiae, pendet aliquo modo ex industria, et conatu Ecclesiae. Confirmatur: nam, ut 1. 2. q. 112. ar. 2. ad 2. docet S. Tho. iustificatio, regulariter loquendo, pendet ex dispositionibus, tempore antecedentibus infusionem gratiae; eo quod secundum communem cursum Deus non iustificat peccatorem, absque praedictis dispositionibus, quamvis aliquando absque illis, in unico instanti, in progressu peccati existentem ad se perfecte convertat, sicut convertit Paulum: ergo etiam vocatio interna hominis pendet ex conatu, et industria Ecclesiae, seu ministrorum eius. Probatur consequentia: nam, regulariter loquendo, Deus non vocat interius homines ad fidem, vel peccatores ad poenitentiam, nisi medio conatu, et industria Ecclesiae, et ministrorum eius.

IV. Secunda Conclusio. Haec dependentia vocationis hominis internae a conatu, et industria Ecclesiae, et ministrorum eius non est solum dependentia, ut a conditione, sine qua non, concomitanter, vel per accidens se habente; sed, ut a causa exterius proponente, et suadente, quae moraliter movet, exterius invitando, et alliciendo voluntatem, ut prosequatur bonum propositum. Ad cuius evidentiam considerandum est, quod, ut colligitur ex S. Tho. 4. sententiarum dist. 1. q. 1. ar. 4. quaestiun. 1. c. et 5. metaphysicae, lect. 6. in principio, Causa, sine qua non, est in duplici differentia. Alia est, quae nihil omnino facit, ad inducendum effectum, vel disponendo, vel meliorando quantum ad rationem causandi; et haec nihil habet, comparatione effectus supra causas per accidens; sicut album est causa domus, si aedificator sit albus. Secundo modo dicitur conditio, sine qua non; id, quod, licet non sit principalis causa rei, est tamen concausa, et cooperatur aliquo modo ad productionem effectus, sicut respirare est causa, sine qua non, vitae animalis respirantis; quia sine respiratione vivere non potest; ipsa enim respiratio, et si non sit causa vitae, est tamen concausa, inquantum cooperatur ad contemperamentum caloris, sine quo non est vita: et similiter est de cibo, sine quo animal vivere non potest, inquantum cooperatur ad restaurationem deperditi, et impedit totalem consumptionem humidi radicalis, quod est causa vitae. Hoc ergo secundo modo potest conatus, et industria ministrorum Ecclesiae dici causa, sine qua, regulariter loquendo, homines non vocarentur interius a Deo: non autem primo modo. Probatur: nam causa, sine qua non, in prima acceptione sumpta est causa per accidens, et nihil omnino cooperatur ad effectum principalis agentis, ac per consequens, non cadit sub consideratione scientiae; quod enim est per accidens, omittitur ab arte: sed conatus, et industria ministrorum Ecclesiae aliquid cooperatur ad vocationem internam, disponendo subiectum, aut suadendo, vel removendo impedimenta: ergo non est causa, sine qua non, in prima acceptione; sed in secunda. Minor probatur: nam unus ministrorum Ecclesiae, immo et Ecclesiae post Christum fundator: Adiuvantes, inquit, exhortamur, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Ubi illud verbum, adiuvantes, significat, ministros Ecclesiae sua praedicatione, et industria, ad finem intentum, quodammodo Deum adiuvare; non quidem vires illi ministrando ad aliquid agendum, sed mandata eius exequendo; et in hoc sensu explicat S. Tho. illud 1. ad Corint. 3. Dei adiutores sumus. Confirmatur ex illo psal. Dominus dabit Verbum Evangelizantibus virtute multa. et iterum ait: Dabit voci suae vocem virtutis. Ubi non obscure significatur, Deum tribuere quamdam virtutem praedicatorum verbis, ut cor auditorum emolliant, et ad bonum exequendum inclinent; cui consonat illud Apostoli: Non erubesco Evangelium: virtus enim Dei est in salutem omni credenti: Unde Chrysostomus: Humana corpora, inquit, curantibus diversa suppetunt medicamenta, itemque et instrumentorum apparatus varii et cibi aegrotantibus congrui; plerumque autem et sola aeris natura satis fuerit ad sanitatem laboranti restituendam; alias enim somnus, qui opportune obrepserit, medicum ipsum labore omni levat, liberatque. At vero hic nihil huiusmodi comminisci licet, sed una quaedam, post operum praestationem, ars, ac curationis via tenenda, sequendaque est, nempe per sermonem Evangelicum doctrina: siquidem hoc demum instrumentum est, hoc cibus, hoc aeris temperamentum optimum, hoc medicamenti instar, hoc ignis loco, hoc ferri vice: ac si vel urere, vel secare opus; hoc ipso uti necesse, atque hoc, si nihil profuerit, reliqua omnia evanida pereant, oportet. Hoc et iacentem animam suscitamus, et tumescentem compescimus: hoc et supervacanea amputamus, et quae desunt, supplemus, ceteraque omnia conficimus, quae ad animi conferunt incolumitatem. At sane, ut vitam, quam optime constituas, alterius hominis vita te ad idem exemplum, aemulationemque parem pertrahere possit. At cum humanus animus decretorum minime verorum, sententiarumque a fide abhorrentium morbis laboraverit, hic demum Evangelici sermonis usus magnopere necessarius, non solum, ut qui tibi domestici sunt, robores, atque confirmes; verum etiam, ut, cum externis bellum geras, ac manus conferas. Et alia, quae prosequitur in hunc modum. Hinc S. August. ad attente, et reverenter audiendum verbum Dei, filios suos exhortans ait: Interrogo vos fratres, vel sorores. Quid vobis plus esse videtur, Verbum Dei, an corpus Christi? Si verum vultis respondere, hoc utique dicere debetis, quod non sit minus Verbum Dei, quam corpus Christi. Et ideo quanta solicitudine observamus, quando nobis corpus Christi ministratur, ut nihil ex ipso de nostris manibus in terram cadat, tanta solicitudine observemus, ne Verbum Dei, quod nobis erogatur, dum aliquid aut cogitamus, aut loquimur, de corde nostro pereat. Quia non minus reus erit, qui verbum Dei negligenter audierit, quam ille, qui corpus Christi in terram cadere negligentia sua permiserit: ergo praedicatores Verbi Dei, comparatione vocationis internae, non sunt causa, sine qua non, in prima acceptione, qua conditio, sine qua non, per accidens se habet, ac nihil conducit ad productionem effectus.

V. Gratiae Dei est, quod quis habeat praedicatores.— Tertia Conclusio. Conatus, et industria Ecclesiae, ac ministrorum eius, per quos infideles inducuntur ad fidem, et fideles ad pietatis opera exequenda; comprehenduntur nomine gratiae praevenientis. Itaque gratiae Dei, et singularis cuiusdam providentiae eius donum est, quod quis habeat praedicatores, et suasores ad bonum. Haec conclusio est expressa S. Aug. sententia lib. 1. de peccatorum merit. et remiss. cap. 22. cuius verba iam adduximus, et expendimus disput. 56. nu. 13. idem docet super psal. 134. in expositione mystica, ubi explicans illud: Suscitans nubes ab extremo terrae, fulgura in pluviam fecit. Quas nubes? inquit, praedicatores Verbi veritatis suae: de quibus nubibus, alio loco irascens vineae suae, dicit: Mandabo nubibus meis, ne pluant super illam imbrem, etc. De ipsis autem nubibus quid operatur? fulgura in pluviam fecit, minas ad misericordiam flexit, de terroribus irrigavit. Quando tibi minatur Deus per Prophetam, et per Apostolum, et times; nonne corruscatio terruit te? sed, cum poenitendo corrigeris, et agnoscis hoc misericordia fieri, in pluviam vertitur fulguris terror. Idem dicit super Psalmum 87. ubi sic loquitur: Nimis occulta Dei gratia est, qua hominum mentes quodammodo reviviscunt, ut possint a quibuslibet eius ministris praecepta sanctitatis audire, etc. et post pauca: Propterea, inquit, dixi vobis: Quia nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo: ut ostenderet, eam ipsam fidem, qua credit, et ex morte sui cordis anima reviviscit, dari nobis a Deo. Quantumlibet ergo existant excellentes Verbi praedicatores, et veritatis, etiam per miracula sua fortes, tamquam magni medici agant cum hominibus, si mortui sunt, et sua gratia non revixerint: Numquid mortuis facies mirabilia, aut medici exsuscitabunt, et hi, quos exsuscitabunt, confitebuntur tibi? Et homilia 23. Haec tibi dicit Deus tuus: Regebam te mihi, servabam te mihi, ut adulterium non committeres, suasor defuit: et ut suasor deesset, ego feci; locus, et tempus defuit; et ut haec deessent, ego feci. Adfuit suasor, non defuit locus, non defuit tempus: ut non consentires, ego terrui. Agnosce ergo gratiam eius, cui debes, et quod non admisisti. Nullum est enim peccatum, quod fecit homo, quod non possit facere alter homo, si desit rector, a quo factus est homo. Idem fere eisdem verbis dicit in soliloquiis, cap. 15. et 16. Favet S. Gregorius: Idem, inquiens, saepe Doctori verbum pro gratia tribuitur auditoris, et saepe propter culpam subtrahitur sermo doctori. Pro auditoris namque gratia datur bonus etiam malis sermo doctoribus: sicut potuerunt pharisaeis suppetere verba praedicationis, de quibus scriptum est: Omnia, quaecumque dixerint vobis, servate, et facite: secundum autem opera eorum nolite facere. Propter auditorum vero reprobationem, bonis etiam Doctoribus sermo subtrahitur, sicut ad Ezechielem contra Israel dicitur: Linguam tuam adhaerere faciam palato tuo, et eris mutus, nec quasi vir obiurgans, quia domus exasperans est. Aliquando autem sermo praedicationis propter utrosque datur, aliquando propter utrosque subtrahitur. Propter utrosque enim datur, sicut divina voce Paulo apud Corinthios dicitur: Noli timere, sed loquere. Et paulo post: Quia populus multus est mihi in hac civitate. Propter utrosque vero subtrahitur: sicut Heli sacerdos et pravam filiorum cognovit actionem, et dignam increpationis non exercuit vocem, cum profecto futurum esset, ut in mortis supplicio, et istos reatus flagitii, et illum silentii poena mulctaret. Quibus verbis expresse docet, gratiam fieri auditoribus, cum eis a Deo praedicatores mittuntur: ergo conatus ministrorum Ecclesiae, et eorum praedicatio nomine praevenientis gratiae debet comprehendi. Confirmari potest haec conclusio ex iis, quae in prooemio huius operis notavimus: ibi enim ostendimus, auxilia externa, sive extrinseca a libero arbitrio, per quae homo inducitur ad Dei amorem, nomine gratiae excitantis comprehendi.

VI. Ad gratiam praevenientem pertinet aliquid dupliciter.— Quarta Conclusio. Interior vocatio, et excitatio hominis non pendet ex industria, et conatu ministrorum Ecclesiae, quasi talis industria supponatur ex natura, et nullo modo sub nomine gratiae praevenientis comprehendatur. Colligitur haec conclusio ex praecedenti. Ad cuius maiorem explicationem notandum, aliquid posse ad gratiam pertinere dupliciter. Primo quidem modo: quia secundum suam essentiam, et entitatem est aliquid supernaturale, sicut est habitus gratiae, et caritatis, auxilium internum speciale, quo Deus efficienter movet liberum arbitrium ad piam operationem: haec enim sunt dona Dei gratuita supernaturalia, secundum suam entitatem. Secundo modo potest aliquid ad gratiam, seu donum gratuitum pertinere, quia, licet secundum suam physicam entitatem non sit quid supernaturale; ordinatur tamen ad salutem, et finem supernaturalem a Deo, qui illud assumit, tamquam medium ad excitandum interius, vel movendum liberum arbitrium, ut tendat in finem supernaturalem. Huius generis est excitatio, qua per creaturas sensibiles, aut per externum praedicatorem, vel suasorem, Deus movet, et inclinat infidelem ad fidem, et peccatorem ad poenitentiam. Illa enim externa praedicatio secundum suam entitatem non est intrinsece aliquid supernaturale, praesertim si fiat propter vanam gloriam, vel propter aliquem finem, qui sit peccatum mortale; nihilominus secundum quod ordinatur a Deo ad convertendum ad se peccatores, ordinem supernaturalem ingreditur, et sub nomine gratiae excitantis, qua Deus praevenit liberum eius arbitrium, comprehenditur; ac per consequens ad gratiam excitantem in tota sua latitudine sumptam non praesupponitur, etiam ut conditio, sine qua Deus homines ad se vocare non consuevit.

VII. Actus exterior, ut pendens a voluntate, pertinet ad genus moris.— Probatur hoc. Actus exteriores, quamvis secundum suam essentiam, et entitatem non sint intrinsece actus morales; in exercitio tamen, secundum quod procedunt ex imperio voluntatis, et ad eius finem ordinantur, vere pertinent ad genus moris, ut 1. 2. q. 20. ar. 1. et 2. docent communiter Thomistae: ergo similiter exterior praedicatio, et industria ministrorum Ecclesiae, quamvis secundum suam entitatem non sint actiones supernaturales, tamen secundum quod ordinantur a Deo ad salutem eius, qui vocatur, vere comprehenduntur sub vocatione divina, et sub ratione gratiae praevenientis.

AD primum, et secundum argumentum ex factis a principio, facilis est solutio ex dictis: solum enim probant, vocationem internam regulariter pendere ex vocatione externa, quae etiam nomine gratiae praevenientis comprehenditur. Id quod ex locis Scripturae eisdem argumentis inductis non obscure colligitur: nam in illis expresse asseritur, Deum ipsum, qui peccatores iustificat, mittere praedicatores, ut salutem consequantur, quotquot sunt praeordinati ad vitam aeternam. Ait enim, Dominum messis mittere operarios in messem suam, et: Quomodo praedicabunt, nisi mittantur. Deus ergo est, qui sua misericordia praedicatores mittit: non ergo praedicatorum, et ministrorum Ecclesiae industria, ad Dei praevenientem gratiam, etiam ut conditio, sine qua non, interius homines vocarentur, praesupponitur ex natura.

Ad tertium, cum sua confirmatione, disputatione sequenti respondebo.

Disputatio LXXVIII: Utrum Gratia excitans, quae regulariter hominibus confertur, dependeat a conatu, et industria eius, qui excitatur.

Utrum Gratia excitans, quae regulariter hominibus confertur, dependeat a conatu, et industria eius, qui excitatur.

I. ILLI doctores, qui sentiunt, vocationem, et excitationem Dei internam pendere, ut a conditione, sine qua non, ex industria, et conatu Ecclesiae, et ministrorum eius; docent consequenter, etiam pendere ex conatu, et industria eius, qui excitatur, et vocatur. Primum, et potissimum argumentum huius sententiae est illud, quod in confirmatione tertii argumenti disputationis praecedentis tetigimus, Quia Deus regulariter non infundit novas species, aut notitias credendorum iis, quos ad fidem vocat; sed supponit eas aliunde acquisitas: atqui ad acquirendas necessario requiritur propria industria, et conatus eius, qui vocatur, ut quod ad audiendum Verbum Dei, animo intendendi his, quae dicuntur, accedat, quod libros sacros, unde huiusmodi species, et notitias acquirat; attente legat: ergo.

Secundo arguitur: nam Deus regulariter non confert hominibus gratiam praevenientem, et excitantem, nisi ipsi prius faciant, quod in se est ex solis viribus naturae, ut disp. 56. nu. 2. et 3. contendebant probare: sed ad faciendum, quod in se est ex viribus naturae; requiritur propria industria, et conatus: ergo gratia excitans interior regulariter pendet ex propria industria, et conatu eius, qui vocatur, saltem ut a conditione, sine qua regulariter non vocaretur a Deo.

Tertio arguitur, destruendo fundamentum potissimum oppositae sententiae: ex eo enim probat, vocationem internam nullo modo pendere, etiam ut a conditione, sine qua non, a conatu, et industria eius, qui vocatur, quia tunc vocatio interior non esset gratuita, sed debita: quod est contra rationem gratiae; haec autem ratio est nulla: ergo. Minor probatur: nam conditio, sine qua non, nullo modo destruit, aut minuit rationem gratiae, quia talis conditio non est alicuius valoris, nec importat meritum, cui ex debito correspondeat gratia; alias usus rationis, qui in adultis praesupponitur ad infusionem gratiae, tolleret, aut minueret rationem gratiae: quia etiam est conditio, sine qua non iustificarentur.

II. Vocatio interior non dependet ab industria, et conatu naturali eius, qui vocatur.— Gratia primo praeveniens non pendet a conatu arbit. etiam ut a conditione, sine qua non.— Huius difficultatis resolutio facilis est, suppositis iis, quae disp. praecedenti, et disput. 56. dicta sunt. Si enim loquamur de conatu, et industria eius, qui vocatur, procedente ex solis naturae viribus; dicendum est, excitationem internam eius, qui vocatur, non pendere, etiam ut a conditione, sine qua non, ab illius industria: idque propter rationes, quibus disputatione 56. ostensum est, falsam esse eorum sententiam, qui dicunt, secundum communem modum, quem Deus servat, non dare alicui auxilia praevenientis gratiae, nisi prius ipse faciat, quod in se est ex facultate naturae. Eisdem quippe argumentis efficaciter probatur, vocationem internam non pendere, etiam ut a conditione, sine qua non, ab industria, et conatu eius, qui vocatur. Si autem loquamur de industria, et conatu procedente ex priori auxilio excitantis, et praevenientis gratiae; nullum est inconveniens fateri, quod sicut unus effectus gratiae dependet ab alio, ita una excitatio interior dependeat ex alia, et eam praesupponit secundum communem modum, quem Deus servat in excitandis hominibus, et vocandis. Sicut excitatio ad actum poenitentiae dependet ab excitatione ad actum timoris poenarum inferni, qui regulariter praecedit perfectam contritionem: et idem dicendum proportionabiliter de piis cogitationibus, desideriis, et petitionibus, quae antecedunt actum poenitentiae, vel caritatis. Excitationem enim ad hos actus praecedit excitatio divina, et motio per auxilium speciale ad pias cogitationes, desideria, et orationes, quibus peccator pulsat ad ostium divinae misericordiae. Omnes enim huiusmodi actiones procedunt ex auxilio speciali praevenientis gratiae, ut supra ostensum est. Unde perveniendum est tandem ad primam excitationem, sive ad gratiam praevenientem primam simpliciter, quae a conatu, et industria eius, qui vocatur, etiam ut a conditione, sine qua non, etiam secundum communem modum, quem in vocandis hominibus Deus servat, minime dependeat: ut sic primum initium salutis in ipsum Deum auctorem gratiae, et non in facultatem naturalem nostri arbitrii reducatur.

III. PER haec respondetur ad primum argumentum, quod illae notitiae, quae antecedunt actum credendi, procedunt ex speciali impulsu Spiritus Sancti, ut S. Augustinus, et S. Thomas probant ex illo 2. Corinth. 3. Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Quibus verbis Apostolus, ipsum cogitare mysteria fidei, ut credantur, ex Deo esse contendit, atque ex motione illius speciali.

Ad secundum respondetur, antecedens non esse admittendum, ut disputatione 56. ostensum est.

IV. Rationis usus in quo sensu praesupponatur ad gratiam in adultis.— Ad tertium iam constat ex dictis eadem disputatione 56, qualiter ratio gratiae laedi videatur, si affirmet quis, vocationem internam pendere ab industria, et conatu eius, qui vocatur. Et ad instantiam propositam respondetur, quod, si loquamur de usu rationis actuali, ex sola facultate naturali procedente; eadem ratio est de usu rationis, et de industria, et conatu eius, qui vocatur. Si autem sermo sit de usu rationis, quasi in habitu; talis usus rationis tenet se ex parte subiecti: et ideo, quod praesupponatur ad iustificationem in adultis, non destruit rationem gratiae; quia ratio gratiae tunc tantum evertitur, quando datur propter aliquod opus naturae, secundum illud, quod dicit Apostolus: Si ex operibus, iam gratia non est gratia.

POst haec disputandum est de gratia sufficienti. Circa quam duo pro nunc sunt examinanda.

I. Quodnam auxilium dicatur vere sufficiens ad salutem.

II. Utrum omne auxilium sufficiens secundum aliquam rationem sit efficax.

Disputatio LXXIX: Quodnam auxilium gratiae dicatur vere sufficiens.

Quodnam auxilium gratiae dicatur vere sufficiens.

I. AD hanc difficultatem respondent communiter Theologi, illud auxilium gratiae dici sufficiens ad aliquem actum, quo vere potest quis illum actum exercere, sicut auxilium sufficiens ad credendum est illud, quo homo potest credere; et auxilium sufficiens ad poenitendum est illud, quo homo potest poenitere; et sic proportionabiliter de aliis actibus virtutum. Ex quo inferunt, auxilium sufficiens ad salutem esse illud, quo homo potest salvari. Colligunt hoc ex S. Augustino lib. de corrept. et gratia, c. 11. et 12. cuius verba disput. 71. nu. 7. adduximus. Sed recentiores Theologi ulterius inquirunt, quidnam sit necessarium ex parte auxilii divini, ut per illud dicatur homo posse credere, posse diligere, aut posse perseverare. Quidam enim existimant, quod, ut aliquod auxilium gratiae dicatur vere sufficiens, quo possit credere, diligere, aut perseverare, necessarium est, quod sit ita sufficiens, ut ex parte principii activi, sive ex parte praevenientis auxilii nullum aliud auxilium sit necessario praerequisitum, ut actualiter credat, diligat, aut perseveret. Probant suam sententiam.

Primo ex ipsa etymologia nominis: Illud enim dicitur sufficiens, ultra quod non requiritur aliud; si enim aliud necessarium requireretur, illud solum auxilium, quod dicitur sufficiens, revera non esset sufficiens: ergo illud auxilium est sufficiens ad credendum, ultra quod nullum aliud auxilium antecedens cooperationem arbitrii ad actum credendi est necessarium, ut actualiter homo credat.

Secundo arguitur a simili: nam si ad aliquam electionem canonicam essent simpliciter necessaria duodecim suffragia, et Petrus, verbi gratia, solum haberet octo suffragia, non diceretur habere sufficientia suffragia ad illam electionem: ergo similiter, si ultra illud auxilium, quod dicitur sufficiens ad credendum, est simpliciter necessarium aliud auxilium; illud primum auxilium revera non erit sufficiens, comparatione actus credendi, sed solo nomine diceretur sufficiens.

Tertio. Inter auxilium sufficiens ad credendum, et actum ipsum credendi nullum aliud auxilium mediat: ergo illud est auxilium sufficiens ad credendum, ultra quod nullum aliud auxilium est necessarium, ut homo actualiter credat. Probatur consequentia: nam alias iam daretur auxilium medium inter auxilium sufficiens, et actum ipsum credendi. Antecedens autem probatur; quia non potest explicari, quidnam sit illud medium; non enim est habitus, aut qualitas: nam habitus est aliquid permanens; medium autem illud non potest esse permanens, nec etiam est actus; alias enim inter auxilium sufficiens ad credendum, et actum ipsum credendi mediaret alius actus credendi, quod est impossibile: ergo tale auxilium medium nihil est.

Confirmari potest haec sententia omnibus argumentis, quibus disp. 98. contendemus probare, praeter auxilium sufficiens, non esse constituendum tamquam necessarium ad credendum auxilium efficax, ab auxilio sufficiente realiter distinctum: ex hoc enim evidenter sequitur, illud esse auxilium sufficiens ad aliquam operationem, ultra quod nullum aliud auxilium praeveniens est necessarium.

II. Contrariam sententiam docent omnes doctores, qui sentiunt praeter auxilium sufficiens, quod tribuit homini posse credere, posse diligere, aut posse perseverare, necessarium esse aliud auxilium efficax praevenientis gratiae, quo Deus efficit, ut homo actualiter credat, diligat, aut perseveret. Hi enim doctores cum necessitate talis auxilii efficacis salvant veram sufficientiam auxilii sufficientis, ut ex parte dicebamus disputatione 18. nu. 20. disput. 23. n. 32. ex S. Th. Pro cuius explicatione Supponendum est cum Caietano, et Ferrariense, et M. Medina, quod dupliciter intelligitur, liberum arbitrium posse per aliquod auxilium producere aliquem actum. Primo modo absolute, et simpliciter, hoc est sine addito, sicut cum asserimus, hominem per potentiam visivam posse videre, quia videlicet, quantum est ex parte potentiae, per quam constituitur in actu primo ad videndum, non requiritur, ut vere dicatur posse videre, quod superaddatur illi aliqua alia potentia, aut virtus, tribuens in actu primo ipsum posse videre; quamvis ultra potentiam visivam alia plura requirantur, ut quis actu videat; unde ex sola potentia non potest inferri usus, seu operatio illius in actu exercito. Et in hoc sensu asserendum est, per auxilium sufficiens vere posse hominem operari actum illum, comparatione cuius dicitur sufficiens, etiamsi numquam sit operaturus, nisi Deus auxilio efficaci efficiat, ut illud posse reducatur ad actum secundum. Secundo modo id potest intelligi de principio, sive auxilio, quo potest complete operari: ita videlicet, ut non solum habeat quis principium, quo vere possit operari, sed etiam habeat complementum, disputatione 18. nu. 10. et disputatione 19. num. 5. insinuatum, quo in ipso exercitio operetur, et velit; de quo disputatione 23. nu. 32. aliqua diximus.

III. Auxilium gratiae, quod dicatur vere sufficiens.— PRima ergo Conclusio sit. Illud auxilium dicitur complete in hac secunda acceptione sufficiens ad aliquam operationem, ultra quod nullum aliud auxilium est absolute necessarium, ut illa operatio actu producatur. In hac conclusione conveniunt auctores utriusque sententiae, et eam probant efficaciter argumenta facta a principio.

Secunda conclusio. Illud auxilium dicitur vere sufficiens in prima acceptione ad aliquam operationem, quod tribuit posse, comparatione eiusdem operationis, ita videlicet, ut nullum aliud auxilium sit absolute necessarium, ut homo vere dicatur posse illam operationem producere; sicut auxilium sufficiens ad credendum est illud, quo homo potest credere: et auxilium sufficiens ad perseverandum est illud, quo potest perseverare, si velit. In hac etiam conclusione nulla est controversia inter doctores; est enim conceptis verbis asserta ab Augustino locis superius allegatis, quam etiam probant efficaciter argumenta facta a principio.

IIII. Tertia Conclusio. Haec duo simul sunt compossibilia, quod scilicet praeter auxilium sufficiens, quod tribuit posse, sit absolute necessarium aliud auxilium praevenientis gratiae efficacis, tribuens actualiter pie operari, et nihilominus auxilium illud, quod dicitur sufficiens, sit vere sufficiens. Itaque, ut auxilium praevenientis gratiae sit sufficiens, non requiritur, quod sit ita sufficiens, ut ad operandum actualiter non sit necessarium simpliciter aliud auxilium ordine causalitatis praeveniens ipsam operationem. Hanc conclusionem statuit Caiet. Ferrar. et M. Medina locis citatis, et probatur. Primo: nam plura sunt necessaria, ut quis actu operetur, quam ut possit operari, ut ex praemissis patet: ergo bene stat, quod aliquis habeat omnia praerequisita, quibus revera potest operari, absque eo, quod habeat omnia necessario praerequisita, ut actualiter operetur; ergo vere salvatur auxilium sufficiens, quo homo potest credere, diligere, aut perseverare, si velit, etiam si asseratur, ut homo actualiter credat, diligat, aut perseveret, esse simpliciter necessarium aliud auxilium praevenientis gratiae, quo Deus efficiat, hominem credere, diligere, aut perseverare. Respondent auctores oppositae sententiae, ea, quae necessario requiruntur ad actualem operationem, nempe actualem concursum Dei generalem, vel concursum gratiae adiuvantis, non esse ex praerequisitis antecedenter ad piam operationem; sed ex concomitantibus, et simul concurrentibus cum libero arbitrio ad eamdem operationem. Sed haec solutio satis manet impugnata ex dictis disp. 18. et 23. Ostensum est enim, concursum Dei generalem esse influxum Dei immediatum in causas secundas, easque praemovere, ac praedeterminare ad suas operationes, unamquamque iuxta modum propriae naturae: ergo connumerari debet inter praerequisita antecedenter, non quidem ordine temporis, sed rationis, et causalitatis ad piam operationem.

V. Secundo probatur. Potentia visiva est principium sufficiens ad videndum, etiam si actualis visio numquam fiat, nisi accedente lumine, et causa universali eam movente: ergo similiter auxilium sufficiens ad credendum est vere sufficiens in suo genere; quamvis ultra illud sit simpliciter necessarium auxilium efficax, quo Deus efficit, ut homo credat.

Tertio idipsum probari potest: nam, ut disput. 86. manifestum fiet, Deus per auxilium gratiae efficacis, vere efficienter facit nos cooperari, eidem gratiae libere consentiendo; ergo praedictum auxilium efficax est ex praerequisitis, et antecedentibus, non quidem ordine temporis, sed ordine rationis, et causalitatis ad operandum.

VI. AD primum argumentum respondetur, illud dici auxilium sufficiens, ultra quod non requiritur aliud auxilium, tribuens posse operari; non tamen inconvenit, quod ultra auxilium sufficiens sit necessarium aliud auxilium tribuens actualiter operari.

Ad secundum argumentum respondetur, quod, ut quis possit eligi ad aliquod officium, sufficit, quod possit habere suffragia, quae secundum ius Pontificium ad electionem canonicam requiruntur. Ut autem eligatur de facto, requiritur in casu posito, quod habeat pro se duodecim suffragia. Et eodem modo, ut quis possit credere, requiritur, quod habeat in se receptum auxilium sufficiens, tribuens posse: ut autem actualiter credat, necessarium est, ut habeat auxilium efficax, quo fiat actualiter credens. Ad cuius maiorem explicationem notandum, quod, ut quaestione sexta de veritate, artic. 3. ad septimum, docet Sanctus Thomas, dupliciter dicitur aliquid posse in aliquid. Primo modo, considerando potentiam, quae est in illo; sicut dicimus, quod lapis potest moveri deorsum. Alio modo, considerando id, quod ex parte alterius est, sicut si dicerem, quod lapis potest moveri sursum per potentiam proiicientis. Sic ergo dicendum est, quod, qui actualiter movetur a Deo ad credendum auxilio sufficienti, inhaerente intellectui, et voluntati, dicitur posse credere per potentiam formalem, et proximam, quae est in ipso. Sed, si nullo modo a Deo moveatur ad credendum, sicut sunt infideles negative, qui nihil de Evangelio audierunt; illi dicuntur posse credere, tum per potentiam, quae est in alio, quia possunt moveri a Deo auxilio sufficienti, quod tribuit posse; tum etiam per radicalem potentiam, quae est in creato arbitrio: quia, dum est in via, flexibile est a malo in bonum. Et hac ratione Sanctus Thomas tertia parte, quaestione octava, articulo tertio, ad primum docet, Christum esse caput etiam infidelium: quia infideles, etsi actu non sint de Ecclesia, sunt tamen de Ecclesia in potentia: quae quidem potentia in duobus fundatur. Primo quidem, et principaliter in virtute Christi, quae est sufficiens ad salutem totius humani generis. Secundario in arbitrii libertate: quia, videlicet quilibet homo, dum est in via, habet liberum arbitrium vertibile a malo in bonum, eo quod in malo nullus viator est totaliter obfirmatus: hoc enim solum competit damnatis, quia sunt in termino.

Ad tertium respondetur, quod inter auxilium sufficiens ad credendum, et actum credendi mediat auxilium efficax, praedeterminans liberum arbitrium ad actum ipsum credendi, ut supra ostensum est. Et ad impugnationem dicendum, illud auxilium non esse habitum, vel qualitatem, nec actum nostrum, sed motionem virtuosam ad actum, ut disputatione 18. et 19. latius explicuimus.

Disputatio LXXX: Utrum omne auxilium sufficiens, secundum aliquam rationem sit efficax.

Liber Nonus

Liber Decimus

Liber Undecimus

Liber Duodecimus

↑ Top of work