De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez (1550–1631)

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia

First published 1610

Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.


Liber Primus

Liber Secundus

Liber Tertius

Liber Quartus

Liber Quintus

Liber Sextus

Liber Septimus

Liber Octavus

Liber Nonus

Prooemium

IN QUO AGITUR DE AUXILIO GRATIAE Operantis, et Cooperantis, Adiuvantis, seu Efficacis.

CONSIDERATIS auxiliis gratiae excitantis, et sufficientis; restat, ut de auxiliis gratiae adiuvantis, operantis, et cooperantis, seu efficacis disputemus. Cum autem haec auxilia possint dupliciter considerari, videlicet secundum se, et per comparationem ad auxilia gratiae excitantis, et sufficientis; primo agendum est de his auxiliis secundum se; postea considerandum de illis per comparationem ad auxilia gratiae excitantis, et sufficientis. Circa primum 14. sunt examinanda.

I. Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo a gratia operante distinguatur.

II. Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, seu adiuvans sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum simultanee cum libero arbitrio in eumdem consensum influat.

III. Quid sit auxilium efficax, et in quo eius efficacia consistat.

IIII. Quotuplex sit auxilium efficax.

V. Utrum auxilium gratiae adiuvantis, cooperantis, vel efficacis, et liberum arbitrium in ordine ad piam operationem sint duae causae partiales, sicut duo trahentes navim.

VI. Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae, faciat efficienter proprie, sive ad modum causae physicae, quod liberum arbitrium suum adhibeat influxum in consensum; an solum moraliter id efficiat, suadendo, invitando, alliciendo.

VII. Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.

VIII. Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad eliciendum actum supernaturalem, sit necessarium auxilium speciale non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.

IX. Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.

X. Utrum auxilium gratiae in ratione efficacis auxilii dependeat ex libero influxu arbitrii creati cum illo: an vero sit efficax secundum se, et ut venit a Deo antecedenter ad liberum consensum eiusdem arbitrii. Ubi expenduntur quidam modi loquendi circa naturam auxilii efficacis.

XI. Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae praedeterminet liberum arbitrium ad consensum.

XII. Utrum liberum arbitrium, motum a Deo auxilio efficaci, possit etiam in sensu composito idem auxilium abiicere, dissentire, et non converti. Ubi expenduntur, et explicantur quaedam decreta Concilii Tridentini, et Senonensis.

XIII. Utrum possit liberum hominis arbitrium resistere efficaci auxilio.

XIV. Quomodo explicandus sit, et intelligendus sensus compositus, et divisus, cum asseritur, liberum hominis arbitrium, a Deo motum auxilio efficaci, non posse in sensu composito dissentire, aut non converti, sed solum in sensu diviso.

Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.

Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.

I. HUIUS difficultatis resolutio valde necessaria est, ad intelligendam, et explicandam naturam, et proprietatem efficacis gratiae, atque ad aperiendam mentem Sanctorum Augustini, et Thomae circa eiusdem gratiae virtutem, et efficacitatem, et concordanda varia loca eiusdem Augustini, quae primo aspectu inter se videntur contraria. Sunt tot sententiae in hac parte, quot capita, sed quae magis circumferuntur apud Theologos, reducuntur ad quatuor. Prima est asserentium, quod gratia dicitur operans, in ordine ad actus interiores; cooperans autem in ordine ad actus exteriores. Probant suam sententiam.

Primo ex S. Thoma, 1. 2. q. 111. ar. 2. ubi ait, quod, quantum ad actum interiorem, voluntas se habet, ut mota: et ideo, secundum quod Deus movet voluntatem ad hunc actum, dicitur gratia operans: et inferius subdit, quod respectu actus exterioris dicitur gratia cooperans. Idem dicit in 2. d. 26. q. 1. art. 5.

Secundo arguitur auctoritate S. Aug. lib. de gratia, et lib. arb. c. 17. ubi explicans illud ad Philippenses 2, Deus est, qui operatur in vobis et velle, et perficere: Pro bona voluntate, inquit. Ipse, ut velimus, operatur, incipiens, qui volentibus cooperatur, perficiens; et mox subdit: Ut velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur. Quibus verbis ipsum velle, qui est actus internus, tribuit gratiae operanti; opus autem externum, quod verbum, facere, significat, tribuit gratiae cooperanti.

Confirmatur auctoritate S. Bernardi, qui eundem locum ad Philippenses 2. explicans, inquit, quod, cum tria sint, bene cogitare, bene velle, et bene operari, duo priora sunt ipsius Dei, tertium vero dicitur Dei, et nostrum. Ubi actum ipsum internum, scilicet bene cogitare, et bene velle tribuit gratiae operanti: actum autem externum bonum refert in Deum, nobiscum cooperantem.

II. Secunda sententia est quorumdam ex recentioribus Theologis, qui affirmant, gratiam operantem eamdem esse cum gratia excitante, alliciente, invitante, seu moraliter movente liberum arbitrium ad actus supernaturales: cooperantem vero identificari cum gratia coadiuvante, seu pariter cum libero arbitrio in piam operationem influente. Dicunt enim, unam, et eamdem numero gratiam, quatenus excitat, allicit, et invitat arbitrium nostrum ad actus credendi, sperandi, diligendi, aut poenitendi, appellari praevenientem, ac excitantem gratiam; eaque consideratione praevenire arbitrium nostrum ad eiusmodi actus; quatenus vero consentiente iam nostro arbitrio, et cooperante actus, ad quos illa invitat, et allicit; ipsa quoque novo influxu, et actione cooperatur eosdem actus; appellari adiuvantem, et cooperantem gratiam. Et pro hac sententia est

Tertium argumentum, quod eius auctores saepius inculcant, et sumitur ex Concilio Tridentino, sess. 6. de iustif. cap. 5, cuius verba disp. 74. num. 1. adduximus, ubi Concilium eamdem appellat praevenientem, excitantem, et adiuvantem gratiam, eidemque gratiam assentiendo, et cooperando, ait, liberum arbitrium ad iustificationem disponi. Dispositio ergo illa fit cooperante, et consentiente libero arbitrio cum gratia praeveniente, ac excitante; ac proinde cooperante simul cum eodem gratia illa, quae actum liberum praevenit, et ad eiusmodi actum excitavit. Non ergo sunt distinctae gratiae, praeveniens, et cooperans, atque adiuvans; sed una, et eadem, quae spectata, antequam liberum arbitrium cum ea cooperetur, eliciatque actum liberum, per quem ad iustificationem disponatur; dicitur praeveniens: spectata vero, prout cooperante iam cum illa libero arbitrio, ipsa etiam cooperatur, et influit in eumdem actum, dicitur cooperans, et adiuvans.

Confirmatur ex verbis illis can. 4. eiusdem sess. Si quis dixerit, liberum hominis arbitrium a Deo motum, et excitatum nihil cooperari, assentiendo Deo excitanti, etc. Ubi vides, Concilium affirmare, liberum arbitrium cooperari cum Deo excitante, dum assentitur, ac se ad gratiam iustificantem disponit, ac proinde Deum per gratiam excitantem cooperari etiam cum illo ad eamdem dispositionem: cooperans enim cooperanti dicitur cooperans; ergo gratia operans idem est, quod gratia excitans; et gratia cooperans, idem, quod adiuvans.

III. Quarto, idem probant auctoritate S. Augustini, lib. 1. de gratia, et libero arbitrio, c. 16. dicente: Certum est, nos mandata servare, si volumus: sed quia praeparatur voluntas a Domino, ab illo petendum est, ut tantum velimus, quantum sufficit, ut volendo faciamus: Certum est, nos velle, cum volumus, sed ille facit, ut velimus bonum, de quo dictum est: Praeparatur voluntas a Domino, et a Domino gressus hominis dirigentur: et: Deus est, qui operatur in vobis et velle, et perficere: Certum est, nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati; qui dixit: Faciam, ut in iustitiis meis ambuletis. Et cap. 17. Quis, inquit, istam, et si parvam, dare coeperat caritatem, nisi ille, qui praeparat voluntatem, et cooperando perficit, quod operando incoepit: Quoniam ipse, ut velimus, operatur, incipiens, qui volentibus cooperatur, perficiens. Ut ergo velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur; tamen sine illo, vel operante, ut velimus, vel cooperante, cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus. Ex quo testimonio colligitur, gratiam operantem esse illam, qua praeparatur voluntas a Domino; et hanc eamdem esse, quae dicitur Deus facere, ut velimus, vel ut faciamus. Constat autem, hoc fieri a Deo in nobis per gratiam excitantem: per illam enim nos illuminando, dirigit gressus nostros, quod huic gratiae operanti ibidem Augustinus tribuit; et alliciendo voluntatem, eam praeparat, ut suaviter velit credere, amare, aut operari: ergo secundum Augustinum gratia operans eadem est cum excitante, et cooperans eadem est cum adiuvante.

IIII. Quinto. Deus non ideo dicitur operari in nobis, ut velimus, quia ipse solus faciat in nobis ipsum velle, sed quia ipse est, qui operatur in nobis initium bonae voluntatis, quae non perficitur sine nobis: hoc enim est, quod Augustinus ait: Ipse, ut velimus, operatur, incipiens, qui volentibus cooperatur, perficiens. Non operatur autem Deus in nobis initium salutis, nisi per excitantem gratiam, ut ex Concilio Tridentino constat: est ergo idem munus operantis, et excitantis gratiae, et consequenter idem erit etiam cooperantis, et adiuvantis.

Sexto. Probatur ex ipsa nominum significatione: nam denominatio cooperantis gratiae per se notissima est, et apertissime quadrat gratiae adiuvanti, quae studiis cooperatur humanis, ut recte Ambrosius dixit lib. 2. in Lucam: Et (quod valde notandum est) indicatur in illa voce quaedam simultanea coniunctio voluntatis, et gratiae adiuvantis ad eumdem actum, vel actionem, ad quam mutuo cooperari dicuntur, ita ut sub ea ratione neutra alteram antecedat, vel impellat, sed solum simul operentur. Operans autem gratia vocatur, quantum ex Augustino colligitur, vel quia per eam Deus in nobis sine nobis operatur, vel quia per eam Deus, etiam solus, et sine nobis, ut velimus, operatur, iuxta illud Conc. Araus. II. cap. 20. ex Aug. lib. 2. cont. duas epistolas Pelagian. cap. 8. Multa in homine bona fiunt, quae non facit homo; nulla vero facit homo bona, quae non Deus praestet, ut faciat homo: ergo.

Septimo: nam saepe S. Augustinus cooperationem tribuit adiutorio Dei, idest gratiae adiuvanti, operationem vero vocationi, idest gratiae excitanti: vocat enim Deus per excitantem gratiam, ut Concilium Tridentinum dixit: et per eamdem operatur in nobis bonam voluntatem. Hoc enim significant illa verba S. Aug. Aliter enim Deus praestat, ut velimus; aliter vero, quod voluerimus: ut velimus enim, et suum esse voluit, et nostrum; suum vocando, nostrum sequendo. Quod autem voluerimus, solus praestat, idest posse bene agere, et semper beate vivere. Ubi eodem modo tribuit vocationi Dei, idest gratiae excitanti, ut sit id, quo Deus operatur in nobis, ut velimus, quamvis ipsum velle non fiat sine nobis.

V. Tertia sententia est, quod opus bonum, quatenus procedit a Deo, tamquam a causa principali, vocatur gratia operans: secundum vero quod procedit a nostro libero arbitrio, appellatur cooperans. Ratio potissima huius sententiae est; quoniam nos cooperamur Deo, ut definitur in Concilio Tridentino: ergo operatio Dei dicitur gratia operans, nostra vero cooperatio erit gratia cooperans.

Quarta sententia est Caiet. 1. 2. q. 111. art. 2. et M. Soti lib. 1. de natura, et gratia, cap. 16. quod scilicet gratia dicitur operans, secundum quod in nobis causat intentionem finis: cooperans vero secundum quod nobiscum cooperatur rectam electionem mediorum. Quam sententiam defendunt multi recentiores Thomistae, et videtur expressa sententia S. Thomae 1. 2. q. 111. art. 2. citato, ubi ait: Est autem in nobis duplex actus. Primus quidem interior voluntatis: et quantum ad istum actum voluntas se habet, ut mota, Deus autem ut movens: et praesertim cum voluntas incipit bonum velle, quae prius malum volebat. Et ideo secundum quod Deus movet humanam mentem ad hunc actum, dicitur gratia operans. Quod probat ibi auctoritate S. August. supra inducta, dicentis: Ut autem velimus, operatur; cum autem volumus, ut perficiamus, nobis cooperatur. Et in solut. ad 3. subdit: Cooperari dicitur aliquis alicui non solum sicut secundarium agens principali agenti, sed sicut adiuvans ad praesuppositum finem: homo autem per gratiam operantem adiuvatur a Deo, ut bonum velit. Et ideo praesupposito iam fine, consequens est, ut gratia nobis cooperetur.

VI. Pro resolutione tamen huius difficultatis supponendum est primo cum S. Tho. art. 2. citato, quod operatio alicuius effectus non attribuitur mobili, sed moventi. In illo ergo effectu, in quo mens nostra est mota, et non movens, solus autem Deus movens, operatio Deo attribuitur: et secundum hoc dicitur gratia operans. In illo autem effectu, in quo mens nostra et movet, et movetur; operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae: et secundum hoc dicitur gratia cooperans. Idem docet q. 27. de verit. art. 5.

Voluntas se movet moraliter, et physice.— Notandum secundo, quod voluntas potest seipsam movere dupliciter. Primo modo moraliter, quod contingit quando ex praevia volitione finis se applicat ad electionem mediorum. Secundo potest se movere physice, quando scilicet libere producit actum, etiam si non deliberet proprie de illo: potest enim aliquis actus esse liber, etiam si non sit deliberatus, sicuti contingit in volitione finis. Etenim, cum quis appetit sanitatem, tamquam finem, vel per actum caritatis se convertit in Deum, tamquam in ultimum finem; certum est, quod talis actus est absolute liber, cum sit meritorius vitae aeternae; non tamen dicitur deliberatus, quia non praesupponit aliquam deliberationem rationis. Deliberatio enim non est de fine, ut finis est, sed de mediis ad finem, atque adeo in illo non se movet voluntas moraliter; sed solum physice.

Voluntas comparatione tantum mediorum se movet moraliter.— Notandum tertio, quod voluntas in omni operatione libera, sive sit circa finem, sive circa media, semper se movet physice, quoniam (ut supra dictum est, et inferius patebit amplius) de ratione actus voluntarii est, quod procedat efficienter a principio intrinseco se movente saltem physice, non tamen est necesse, quod in omni sua operatione, etiam libera, se moveat moraliter per deliberationem, ut patet in volitione finis. Cuius ratio est: nam, ut docet Sanctus Thomas prima secundae, quaestione 13. artic. 3. et quaestione 14. ar. 2. deliberatio, et consilium non est circa finem, sed solum circa media: ergo cum quis vult finem, ut finis est, non se movet moraliter: ut enim se moraliter moveat, oportet quod deliberet, et consilietur circa exercitium actus: Dixi, cum vult finem, ut finis est: nam si finis intermedius consideretur, quatenus habet rationem medii in ordine ad ulteriorem finem, bene potest voluntas se movere moraliter, cum appetit illum. Ratio est: nam finis, quatenus induit rationem medii, est obiectum deliberationis, et consilii: potest enim aliquis deliberare: Utrum in ordine ad consequutionem vitae aeternae expediat sibi habere perfectam sanitatem; quamvis sanitas, ut est finis medicinae, sub consultatione, et deliberatione non cadat.

VII. Gratia operans moraliter eadem est cum gratia excitante.— PRima ergo conclusio nostra sit. Gratia operans moraliter, eadem est cum gratia excitante. Hanc conclusionem damus auctoribus secundae sententiae, quam solum probant, si quid probant, argumenta pro ea adducta. Praeterea probatur: nam gratia operans moraliter est illa, quae alliciendo, invitando, et suadendo facit, ut faciamus, et operatur, ut operemur, ut ex supradictis patet: sed totum hoc competit gratiae excitanti: per illam quippe Deus illustrat intellectum, et allicit voluntatem, ut sequatur bonum, sicut dictum est supra: ergo, etc. Quo fit, ut gratia cooperans solum moraliter, a gratia excitante non differat: qui enim excitat alium, et suadet illi bonum, est causa moralis eiusdem boni: ergo moraliter cooperatur illi ad tale bonum volendum, vel exequendum: ergo gratia cooperans solum moraliter, est eadem cum gratia excitante. Verum, quia sacra Scriptura, Concilia, et Patres praesertim S. August. et Tho. non loquuntur solum in hoc sensu de gratia operante, vel cooperante, sed in alio altiori, videlicet de gratia, quae physice, seu vere efficienter facit nos operari; et sic operatur, ut operemur; ideo sit.

VIII. Gratia operans physice, distinguitur realiter a gratia excitante.— Secunda conclusio. Gratia operans physice distincta est realiter a gratia excitante. Conclusio est contra auctores secundae sententiae, qui, ut supra visum est, et patebit infra, nullam admittunt operantem gratiam, quae vere efficienter, seu physice praedeterminando voluntatem, faciat nos facere: et omnia loca Scripturae, Conciliorum, S. Augustini, et S. Thomae, quae in contrarium adducuntur, explicant de gratia praeoperante moraliter. Nostram tamen conclusionem docent omnes recentiores Thomistae, quam prius non obscure tradiderunt Sancti Augustinus, et Thomas, ut dicetur ex professo disput. 86. ubi multis testimoniis sacrarum litterarum, definitionibus Conciliorum, praesertim Concilii Arausicani, et Sanctorum Patrum Augustini, et Thomae apertissimis locis, ac rationibus Theologicis manifestum fiet, Deum per auxilium praeoperantis gratiae facere, ut faciamus, et operari, ut operemur, non solum suadendo, alliciendo, invitando, aut aliter etiam interius moraliter attrahendo: sed etiam vere efficienter, et efficaciter faciendo, ipsum arbitrium cooperari, et libere consentire Deo moventi, et vocanti. Ex hoc enim evidenter concluditur, gratiam hanc operantem realiter ab excitante distingui: cum gratia excitans huiusmodi effectum non habeat, ut auctores sententiae oppositae fatentur. Nec satis est respondere, gratiam excitantem, culpa eius, qui movetur, et excitatur, huiusmodi effectus non habere, quia liberum arbitrium cooperari non vult, nec consentire Deo moventi, et excitanti. Contendimus enim, Deum per gratiam operantem, de qua nunc loquimur, certo, et infallibiliter sibi subiicere humanam voluntatem, ac facere ex nolentibus volentes, ex repugnantibus consentientes: quod tamen per solam gratiam excitantem non efficit, ut patet ex his, quae de effectibus gratiae excitantis superius dicta sunt.

IX. Secundo, idem probatur. Gratia cooperans realiter distinguitur ab excitante: ergo et gratia operans. Probatur consequentia: nam gratia operans, et cooperans non sunt distinctae, sed eadem secundum diversos effectus, ut 1. 2. q. 111. ar. 2. in corp. et ad 4. docet S. Thomas. Antecedens probatur: nam gratia cooperans attingit effective piam operationem: gratia autem excitans non producit eamdem operationem efficienter, seu physice: sed solum moraliter attingit consensum voluntatis; ac per consequens, quando producitur pia operatio, saepe non existit talis gratia excitans: unde efficienter operari non potest, quia quod non est, non operatur; cum unumquodque operetur, inquantum est actu: ergo gratia operans realiter distinguitur ab excitante.

Praeterea probatur nostra conclusio omnibus argumentis, quibus disp. 22. et 23. ostensum est, Deum per motionem praeoperantis gratiae physice praedeterminare liberum arbitrium ad cooperandum, et consentiendum Deo vocanti: cum ergo gratia excitans non sic praedeterminet liberum arbitrium ad operandum, sed illud ita indeterminatum relinquat, ut cum ipsa gratia excitante ad consensum simul stet eiusdem arbitrii dissensus; relinquitur, talem gratiam excitantem realiter a gratia operante distingui.

Gratia operans, et cooperans concurrit ad quamlibet piam operationem.— Tertia conclusio. Ad quamcumque piam operationem, sive sit intentio finis, sive electio mediorum, sive sit actus interior, sive exterior, semper concurrit gratia operans, saltem physice, et gratia cooperans. Probatur: nam gratia operans physice est, qua Deus operatur, ut operemur, praedeterminando voluntatem nostram ad consensum: cooperans autem gratia illa est, qua Deus nobiscum piam operationem operatur, sed in quacumque pia operatione Deus vere efficienter per suam gratiam facit nos operari, et similiter operatur nobiscum ipsam operationem, ut constat ex definitione illa Conc. Araus. can. 9. Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Ubi illud verbum, in nobis, denotat effectum gratiae operantis, sicut illud verbum, nobiscum, denotat effectum gratiae cooperantis: ergo ad omnem piam operationem concurrit gratia operans in nobis, qua videlicet Deus operatur, ut operemur, faciens nos facere, id quod ipse solus efficit, ut supra ostensum est, et gratia cooperans, qua videlicet ipsam piam operationem efficit nobiscum.

Secundo probatur. Nostrum liberum arbitrium non operatur aliquem actum supernaturalem, nisi motum a Deo, ut habetur in Trident. sess. 6. de iustif. can. 3. et 4. ergo in omni operatione supernaturali liberum arbitrium et movetur a Deo, et se movet saltem physice: ergo est ibi utraque gratia, operans scilicet, et cooperans. Probatur consequentia: nam secundum S. Thomam, gratia operans dicitur in ordine ad illum effectum, respectu cuius voluntas nostra solum se habet, ut mota: cooperans autem dicitur in ordine ad effectum, in quo mota se movet.

Confirmatur. Voluntas nostra in ordine ad motionem praeviam, qua movetur a Deo ad actus supernaturales, habet se passive, cum talis motio non producatur active a nostro libero arbitrio, sed solum a Deo, a quo est auxilium praeoperantis gratiae: ergo in ordine ad talem effectum gratia sola operatur, et ita erit gratia operans. Rursus voluntas mota a Deo producit active, et libere operationes supernaturales meritorias vitae aeternae, et alias operationes supernaturales liberas: ergo ibi concurrit gratia cooperans.

Tertio probatur apertissimis S. Augustini testimoniis, in quibus nostram docet sententiam; sed praesertim libro de gratia, et libero arbitrio, cap. 16. ubi ait: Certum est, nos velle, cum volumus; sed ille facit, ut velimus bonum, et infra: Certum est, nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati. Quibus verbis in omni pia operatione duo distinguit S. Doctor. Primum est facere nos velle, quod de vera efficientia ad modum causae physicae, ut patebit infra, intelligendum est: et hoc soli Deo tribuit, ac per consequens gratiae operanti: nam gratia dicitur operans comparatione illius effectus, in quo voluntas se habet tantum, ut mota: solus autem Deus movet, ut supra dictum est. Secundum est ipsum velle voluntatis nostrae, cuius non solum Deus, vel sola gratia eius est causa efficiens, sed etiam nostrum liberum arbitrium cum illa, iuxta verbum Apost. Abundantius omnibus laboravi, non autem ego solus, sed gratia Dei mecum. Unde comparatione huius effectus mens nostra non est solum mota a Deo, sed simul etiam se movet saltem physice; ac per consequens, talis effectus necessario debet attribui gratiae cooperanti. Sentit ergo S. Augustinus ad quamcumque piam operationem concurrere gratiam operantem, et cooperantem. Quod magis confirmant verba illa eiusdem libri, cap. 17. Ut velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum operatur. Tamen sine illo operante, ut velimus, vel cooperante, cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus: quod probat auctoritate Apostoli, cum subdit: De operante illo, ut velimus, dictum est: Deus est enim, qui operatur in vobis et velle. De cooperante illo, cum iam volumus, et volendo facimus: Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Et lib. 1. ad Simplicianum, q. 2. circa medium: Aliter, inquit, Deus praestat, ut velimus, aliter praestat, quod voluerimus. Ut velimus enim, et suum esse voluit, et nostrum: suum vocando, nostrum sequendo: quod autem voluerimus, solus praestat; ac si diceret: Nos volumus cum Deo, sed solus Deus facit nos velle: de quo plura in disp. 100. dicenda erunt. Denique lib. de don. perse. c. 13. sic concludit: Nos ergo volumus, sed Deus in nobis operatur et velle: nos ergo operamur, sed Deus in nobis operatur etiam operari pro bona voluntate. Hoc nobis expedit et credere, et dicere: hoc est pium, hoc verum, ut sit humilis, et submissa confessio, et detur totum Deo.

Respondent ad primum testimonium de gratia, et libero arbitrio, Augustinum dixisse, Deum facere, ut velimus, etiam si nos velimus, cum volumus; et facere, ut faciamus, etiam si nos faciamus, cum facimus, quia tali vocatione secreta, nostram praeparat voluntatem, ut consensum facile eliciat: in secundo etiam, et reliquis testimoniis idem omnino, et nihil aliud docere voluisse.

Haec tamen solutio ambigua est, et nostrae potest, et illorum adaptari sententiae. Unde contra illam sic argumentamur: nam, cum inquiunt, Deum facere, ut velimus, et ut faciamus, quia tali vocatione secreta, nostram praeparat voluntatem, etc. vel per talem vocationem secretam intelligunt vocationem, qua Deus solum suadendo, alliciendo, invitando, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo, facit nos velle, et operari. Et hoc doctrinae Sancti Augustini minime congruit, quia in eius sententia Deus per gratiam praeoperantem, quam vocationem altam, atque secretam saepius appellavit, non solum moraliter modo explicato id facit, sed etiam vere efficienter, sive ad modum causae physicae, efficit, nos cooperari, et liberum influxum in consensum adhibere, ut disputatione 86. manifestum fiet. Si autem intelligant vocationem altam, et secretam, quae utroque modo, videlicet moraliter, et physice, sive ad modum causae physicae, facit nos cooperari; consentiunt nostrae sententiae: ac per consequens fateri tenentur, Deum per auxilium praeoperantis gratiae physice determinare voluntatem ad quamcumque piam operationem in particulari cum omnibus suis circumstantiis, ut disputatione 22. et 23. nos diximus, et patebit amplius disputatione 91. Praeterea cum adiiciunt, Deum vocatione secreta nostram praeparare voluntatem, ut consensum facile eliciat, difficultatem facit illud verbum, facile: ut quid enim hoc verbum interponunt? An vero non erat integer sensus, ut consensum eliciat? nam, ut disputatione octuagesima octava manifestum fiet, auxilium gratiae non est solum necessarium, ut facile, sed ut simpliciter liberum arbitrium consensum in piam operationem eliciat.

Si dicatur, Deum efficienter, ac physice facere, ut faciamus, quia videlicet physice, ac efficienter producit in intellectu, et voluntate illuminationes, et excitationes indeliberatas hoc fine, et hac intentione, ut faciamus; contra: nam hoc est physice efficere in nobis motiones illas indeliberatas, quibus moraliter tantum, sive per modum suadentis, et invitantis facit voluntatem cooperari; non autem salvatur per hoc, quod Deus sua gratia praeoperante vere efficienter, seu physice faciat nos cooperari.

Quarto probatur: nam ad quamcumque piam operationem duo sunt necessaria, scilicet et concursus Dei, et concursus arbitrii creati; sed concursus Dei est prior, utpote primae causae, quae sua operatione influit in omnes causas secundas prius ratione, et causalitate, quam illae suos attingant effectus, ut disputatione 18. ostensum est: ergo in quacumque pia operatione invenitur aliquid, quod soli Deo, et gratiae operanti tribuitur, scilicet influxus in liberum arbitrium, ut in causam, quo praeparatur, seu praedeterminatur ad pie operandum, et ipsa pia operatio a Deo, et a libero arbitrio procedens, quae subinde attribui debet gratiae cooperanti.

X. Iuxta hanc doctrinam intelligenda est sententia Caietani, M. Soti, et aliorum Thomistarum: non enim intendunt negare hanc tertiam conclusionem, sed solum docere, in intentione finis voluntatem nostram non movere seipsam moraliter per deliberationem rationis, sed moveri solum a Deo, quantum ad specificationem actus; ac per consequens, gratiam dici operantem comparatione finis, modo superius explicato, cooperantem vero respectu mediorum. In eodem sensu potest intelligi prima sententia: nam per actum interiorem voluntatis significat intentionem finis, et per actum exteriorem, electionem mediorum, in qua acceptione sumitur actus interior, et exterior a Sancto Thoma, prima secundae, quaestione 18. artic. 6. in corpore, cum ait: In actu voluntario invenitur duplex actus, scilicet actus interior voluntatis, et actus exterior: et uterque horum actuum habet suum obiectum: finis autem proprie est obiectum interioris actus voluntarii. Quibus verbis, ut ibi explicat Caietanus, per actum interiorem voluntatis intelligit intentionem, quae est circa finem; ac per consequens, per actum exteriorem intelligit electionem: unde in solutione ad secundum eiusdem articuli ait, quod ordinari ad talem finem, etsi accidat exteriori actui; non tamen accidit actui interiori voluntatis, qui comparatur ad exteriorem, sicut formale ad materiale.

PEr haec patet solutio ad primum, et secundum argumentum cum sua confirmatione facta pro prima sententia.

XI. Ad tertium pro secunda sententia respondetur, primum, et remotum initium iustificationis in adultis sumi a gratia excitante; proximum autem a gratia adiuvante, quae gratiam operantem, et cooperantem includit, per quam Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Unde negandum est, Concilium Tridentinum in verbis inductis significasse, gratiam operantem, de qua in tertia conclusione loquuti sumus, eamdem esse cum gratia excitante: neque enim gratia excitans concurrit efficienter cum libero arbitrio ad piam operationem, sed solum moraliter, ut ex praemissis patet. Gratia autem adiuvans est, quae in libero arbitrio, et cum illo eamdem piam operationem efficit; et haec gratia, quatenus movet liberum arbitrium, et illud physice praedeterminat ad consentiendum; dicitur operans, eo quod, comparatione huius effectus, voluntas nostra est mota, et non movens: solus autem Deus est movens. Quatenus vero cum libero arbitrio sic moto a Deo producit effective piam operationem, dicitur gratia cooperans; quia in hoc effectu voluntas nostra et movet se, et movetur: et ideo operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae. Unde gratia adiuvans, quatenus movet, et determinat liberum arbitrium ad operandum, dicitur operans; quatenus vero cum libero arbitrio moto a Deo producit piam operationem, dicitur cooperans. Et hic est legitimus sensus Concilii Tridentini, ut patet ex can. 4. inducto, ubi antecedenter ad liberum consensum non solum requirit excitationem, per quam Deus moraliter facit, ut faciamus; sed etiam motionem efficacem, per quam vere efficienter Deus efficit nos consentire: quam quidem praedeterminantem motionem gratiam physice operantem appellamus. Et per haec patet ad confirmationem.

XII. Ad quartum respondetur, loca illa Augustini nostram sententiam efficaciter confirmare, et contrariam penitus evertere. Ex illis enim habemus primo, quod, quamvis liberum hominis arbitrium libere velit; solus tamen Deus est, qui facit eum velle, non solum moraliter suadendo per gratiam excitantem, sed etiam vere efficienter per gratiam operantem, faciendo, ut ipsum arbitrium consentiat, et cooperetur, et simul tempore nobiscum cooperando ipsum consensum. Habemus secundo, Deum duobus modis praeparare voluntatem, ut consentiat. Primo suasione quadam morali, quae est per gratiam excitantem. Secundo per motionem praedeterminantem voluntatem ad consensum, quod fit per gratiam operantem, qua operans est.

Ad quintum respondetur, quod Deus ideo dicitur operari in nobis, ut velimus, quia ipse solus facit, nos velle: licet enim homo libere velit, non tamen facit, se velle, sed solus Deus per gratiam operantem id efficit, ut disputatione 100. ex diversis locis Sancti Augustini, et aliorum Patrum ostendemus. Deus autem facit, nos velle, et operatur in nobis initium bonae voluntatis non solum moraliter suadendo, sed etiam vere efficienter, et efficaciter faciendo, nos libere consentire: et ratione huius effectus dixit Augustinus: Ipse, ut velimus, operatur incipiens: Quia vero etiam nos libere cooperamur, ideo subdit: Qui volentibus cooperatur perficiens. Unde quamvis idem sit munus gratiae operantis moraliter ipsum velle, et gratiae excitantis; non tamen est idem munus gratiae operantis physice, et gratiae excitantis; et consequenter istae duae gratiae realiter inter se distinguuntur.

XIII. Ad sextum respondetur, quod ex ipsa nominum significatione nos colligimus nostram sententiam: operari enim solum moraliter non est proprie operari, sed metaphorice, ut supra ostensum est. Unde, cum Aug. ait, quod solus Deus operatur incipiens, vel quod ipse solus operatur, ut velimus; non est intelligendus de sola operatione morali, seu de operatione, qua solum moraliter primo incipit ipsum velle, sed etiam de operatione physica, per quam Deus primo inchoat nostrum velle, faciendo, ut illi cooperemur, et libere consentiamus. Neque admittimus, gratiam adiuvantem, seu cooperantem, qua ratione adiuvans est, influxu dumtaxat simultaneo concurrere cum nostro libero arbitrio ad piam operationem: nam, ut disputatione sequenti manifestum fiet, gratia adiuvans, et cooperans, quamvis simul tempore sit cum influxu arbitrii; illum tamen ordine rationis, et causalitatis praecedit.

Ad septimum respondetur, quod in illis verbis nomine vocationis S. August. non solum comprehendit gratiam excitantem, quae moraliter operatur, ut velimus; sed etiam gratiam, qua Deus vere efficienter facit, nos facere, ut dictum est. Unde S. Thom. 1. 2. quaest. 113. ar. 1. ad 3. nomine vocationis intelligit auxilium gratiae excitantis, et moventis, idest efficaciter adiuvantis. Sic enim ait: Vocatio refertur ad auxilium Dei interius moventis, et excitantis mentem ad deserendum peccatum: quae quidem motio Dei non est ipsa remissio peccati, sed causa eius.

Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.

Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.

I. HANC difficultatem breviter attigimus disp. 72. concl. 2. sed nunc operosius discutienda est, et explicanda: quoniam ex eius intelligentia efficacia auxiliorum gratiae, quam iuxta doctrinam SS. Aug. et Thom. defendere nitimur, lucidior apparebit.

Quidam ergo recentiores Theologi sentiunt, gratiam cooperantem, qua ratione cooperans est; non praevenire influxum, seu liberam cooperationem nostri arbitrii, sed pariter, et coinstantanee influere cum illo in operationes credendi, sperandi, diligendi, etc. Probant suam sententiam.

Primo auctoritate S. Bernardi, lib. de gratia, et libero arbitrio, ubi explicans gratiae operantis, et cooperantis naturam, sic ait: Ipsa liberum excitat arbitrium, cum seminat cogitatum: sanat, cum immutat affectum: roborat, ut perducat ad actum: servat, ne sentiat defectum. Sic autem ista cum libero arbitrio operatur, ut tantum illud in primo praeveniat, in ceteris comitetur. Ad hoc utique praeveniens, ut iam sibi deinceps cooperetur: ita tamen, quod a sola gratia coeptum est, pariter ab utroque perficitur: ut mixtim, non singillatim, simul, non vicissim, per singulos profectus operentur. Non partim gratia, partim liberum arbitrium: sed totum singula opere individuo peragunt. Quibus verbis expresse docet, gratiam Dei solum praevenire liberum arbitrium, cum illud excitat: in ceteris enim, inquit, quod gratia comitatur liberum arbitrium, cum videlicet cooperatur illi. Et cum ait, quod a sola gratia coeptum est, pariter ab utroque perficitur; clarissime ostendit, auxilium gratiae cooperantis non esse praeveniens, sed pariter cum voluntate nostra in piam operationem influens: quod etiam docet Chrysostomus, homil. 12. super epistolam ad Hebraeos, cum ait: Non antecedit nostras voluntates, ne laedatur liberum arbitrium: quae verba intelligenda sunt de gratia cooperante: nam de gratia excitante in aliis locis docuerat, praevenire idem arbitrium.

Secundo. Cooperari alteri ad aliquem effectum, est pariter cum illo eumdem effectum producere; cooperans enim, ut patet ex ipsa nominis significatione, dicit respectum ad alterum simul operans: ergo gratia cooperans, inquantum cooperans, nullo modo antecedit liberum influxum, et cooperationem nostri arbitrii, sed est simul, et natura, et tempore cum illa.

Confirmatur. Ille, cui cooperatur alter, aliquid agit, ut Augustinus docet; sed ante proprium influxum nostrum liberum arbitrium nihil agit, cum operatio arbitrii absque eius influxu esse non possit, neque intelligi: ergo ante talem influxum Deus non cooperatur libero arbitrio; ac per consequens gratia cooperans non est praeveniens influxum eiusdem arbitrii.

II. Tertio. Cooperatio gratiae ad nostram conversionem, vel quamcumque aliam piam operationem, pendet ex libera cooperatione nostri arbitrii, non secus atque concursus, et influxus habituum virtutum ad nostras operationes, pendet a cooperatione ipsarum potentiarum: id quod causa est, ut habitibus utamur ad nostras operationes, quando pro arbitrio nostro volumus operari; eisque non utamur, quando ab operatione pro eodem arbitrio cessare volumus: ergo gratia cooperans non praecedit, sed comitatur liberum influxum, et cooperationem nostri arbitrii, sicut influxus habitus in operationem concomitatur influxum potentiae. Probatur consequentia: nam quod dependet ab alio, non praecedit illud etiam ordine naturae: quia id, quod est prius, non dependet a posteriori.

Quarto. Gratia cooperans, et liberum arbitrium sunt duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim: sed causae partiales trahentes navim, vel concurrentes ad alium effectum producendum, ita concurrunt simul ad illum effectum, ut neutra alteram praecedat; sed a se invicem in productione illius effectus pendent: ergo gratia cooperans non praecedit, nec praevenit cooperationem nostri arbitrii, sed simul omnino est cum illa.

Quinto. Qui cooperatur, aliquid cooperatur, sed auxilium divinae gratiae in illo priori signo rationis, vel instanti naturae, antequam liberum arbitrium influat in consensum, nihil cooperatur: quia non cooperatur ipsum consensum, alias ante cooperationem arbitrii intelligeretur consensus ipse productus a sola gratia, et ita liberum arbitrium mere passive se haberet in cooperatione eiusdem consensus; quod est contra definitionem Concilii Tridentini; nec cooperatur in illo priori aliquid aliud, quia non est signabile, quid sit illud: ergo ante liberum influxum nostri arbitrii non intelligitur gratia cooperans; ac per consequens, talis gratia non praecedit etiam ordine naturae eumdem influxum, vel cooperationem arbitrii. Si dicatur, quod gratia cooperans, eatenus est praeveniens ordine naturae liberam cooperationem nostri arbitrii, quatenus Deus per illam facit, ut faciamus, et operatur, ut operemur; quod quidem antecedenter ad influxum eiusdem arbitrii facit Deus in nobis; et ex hac parte gratia cooperans est praeveniens, quamvis comparatione ipsius piae operationis simul concurrat cum libero arbitrio; contra hoc est.

III. Sextum argumentum. Gratia Dei, quatenus facit, ut faciamus, non est gratia cooperans, sed gratia operans physice, ut disput. praecedenti dictum est: nam comparatione huius effectus voluntas nostra non se movet, sed solum movetur a Deo: ergo gratia cooperans, formaliter loquendo, inquantum cooperans, non est praeveniens, sed concomitans liberum influxum nostri arbitrii.

In contrarium est. Quia nos cooperamur gratiae Dei subsequendo: ergo gratia Dei cooperatur nobis antecedendo, ac per consequens gratia cooperans praevenit ordine naturae cooperationem nostri arbitrii. Antecedens est expressum Gelasii Papae I. in epist. 5. ad universos Episcopos per Picenum; ubi explicans illud 1. ad Cor. 15. Non autem ego, sed gratia Dei mecum, ait: Quis autem audeat dicere Christianus, aliquid habere boni sine gratia? quando Magister gentium clamat, cuncta breviter in se dona concludens: Gratia Dei sum id, quod sum, et gratia eius in me vacua non fuit: ut ostenderet, quia donum gratiae non ipse praecesserit, sed fuerit subsequutus, atque monstraret, cooperatorem se esse gratiae subsequendo? Sed plus omnibus, inquit, illis laboravi. Ac rursus veritus, ne de se praesumere videretur, adiunxit: Non ego, sed gratia Dei mecum. Non dixit: Ego, et gratia Dei mecum, sed praeposuit gratiam praecedentem se, atque subiunxit. Quid autem haberi possit sine gratia, cum sit fides ipsa per gratiam? Consequentia vero probatur, quia verificari non potest, quod liberum arbitrium cooperetur gratiae, subsequendo, nisi gratia cooperetur eidem arbitrio, influxum illius ordine causalitatis antecedendo.

IV. Pro explicatione huius difficultatis notandum est, quod in praesenti non loquimur de antecedentia, seu prioritate secundum ordinem temporis. Certum est enim apud omnes Theologos, gratiam cooperantem esse in eodem instanti temporis cum influxu, seu cooperatione arbitrii creati. Nec etiam loquimur de prioritate secundum dignitatem: nam omnes fatentur, cooperationem Dei excellentiorem esse, et magis principalem causam piae operationis, quam cooperatio liberi arbitrii: id quod etiam Semipelagiani, praesertim Faustus, ingenue fatebantur, ut disput. 2. num. 8. visum est. Loquimur ergo de antecedentia, vel prioritate secundum ordinem rationis, et causalitatis. Et controversia est: An gratia cooperans, formaliter loquendo, praeveniat ordine rationis, et causalitatis cooperationem nostri arbitrii, ita videlicet, ut ista causalis sit vera: Quia Deus cooperatur, liberum arbitrium cooperatur; haec autem sit falsa: Quia liberum arbitrium cooperatur, Deus cooperatur: de qua quidem causali agendum erit ex professo disput. 98. et 99.

V. Secundo supponendum est ex dictis disputatione praecedenti, gratiam cooperantem distingui realiter ab excitante; hoc enim est unum ex potissimis fundamentis nostrae sententiae. Recolenda sunt etiam, quae circa concursum generalem, et modum, quo Deus concurrit cum causis secundis ad suas operationes, dicta sunt disput. 18. 22. 23. et quae circa dependentiam cooperationis liberae eiusdem arbitrii a Deo, praesertim in actibus supernaturalibus scripsimus, disput. 36. et quae de eadem re dicemus disp. 85. et 86. disputatione 96. et seq. usque ad disputationem 100. Ex iis enim, quae in praeallegatis disputationibus dicta sunt, et dicentur, resolutio praesentis difficultatis facile colligi poterit.

VI. Gratia cooperans est praeveniens concursum lib. arb.— PRima ergo conclusio sit. Gratia cooperans, quatenus ab excitante distinguitur, est praeveniens liberam cooperationem arbitrii creati. Conclusio est contra auctores primae sententiae: eam tamen docet expresse Magister Medina, prima secundae, quaestione 111, articulo 2. §. haec doctrina, ubi ait: Gratia operans, sive praeveniens duplex est. Una, quae praevenit peccatorem, ut resurgat: altera, qua peccator praevenienti Deo assentiens, iam resurgit. Utraque voluntatem praevenit Deus, sed priorem subministrando, solus operatur saepenumero, dum immittit in corda nostra bonum cogitatum, et excitat nos. In altera voluntas nostra, Deum praevenientem subsequens, ei per velle, seu assensum cooperatur, dum excitata, et mota a Deo, incipit bene operari. Quibus verbis aperte docet, gratiam adiuvantem, seu cooperantem esse praevenientem, et cooperationem nostri arbitrii subsequi ordine causalitatis ad eamdem gratiam. Quod circa medium commenti magis explicat dicens: Itaque velle poenitere, velle resipiscere, velle accipere remissionem peccatorum, non est a sola voluntate, sed illud nobiscum operatur Deus, dum immutando malevolam voluntatem, eam facit benevolam, et suae voluntati consentientem. Unde voluntatem quidem nostram Deus immutat gratia sua operante, et sic operatur in nobis velle; sed tamen quia voluntas invita mutari nequit, Deo cooperatur, dum ei consentit. Ecce ait, gratiam, qua Deus operatur in nobis velle, (quam distinguit ab excitante) esse praevenientem. Eamdem sententiam defendunt omnes assertores, et propugnatores efficacis gratiae, physice praedeterminantis liberum arbitrium ad consensum, et est certa, ac valde conformis sacris litteris, decretis Summorum Pontificum, et Conciliorum, ac dictis Sanctorum Patrum, praesertim Augustini, et Thomae. Probatur ex illo ad Philipp. 2. Deus est enim, qui operatur in nobis et velle, et perficere. Et Isaiae 26. Omnia opera nostra operatus es in nobis, Domine. Dicens enim operatur in nobis, quamdam antecessionem significat, qua Deus per gratiam cooperantem eadem opera efficit nobiscum. Unde Sanctus Prosper in epist. ad Augustinum, propter huiusmodi antecessionem, et prioritatem secundum ordinem causalitatis, eamdem gratiam praeoperantem appellat. Idem probari potest aliis locis Scripturae, et definitionibus Conciliorum, quibus disputatione 86. manifestum fiet, Deum per auxilium efficax praeoperantis gratiae facere active proprie, sive ad modum causae physicae, ut liberum arbitrium suum adhibeat influxum, et cooperationem in consensum. Praeterea idem confirmat auctoritas Gelasii Papae, argumento in contrarium inducta.

Secundo probatur auctoritate Sancti Thomae, prima secundae, quaestione 111. articulo 2. in corpore, ubi ait: In illo effectu, in quo mens nostra et movet, et movetur, operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae, et secundum hoc dicitur gratia cooperans. Quibus verbis aperte docet, mentem nostram, seu liberum arbitrium, comparatione effectus, qui gratiae cooperanti attribuitur, et moveri a Deo, et movere se ipsum: ergo gratia cooperans, inquantum cooperans, et movet liberum arbitrium, et simul cum illo moto a Deo piam operationem producit: sed omne movens, inquantum movens praecedit saltem ordine naturae motum mobilis: ergo gratia cooperans praecedit ordine naturae cooperationem liberi arbitrii creati, qua seipsum movet, et libere consentit Deo moventi.

Confirmatur ex definitione illa Conc. Trid. sess. 6. de iustif. can. 4. Si quis dixerit, liberum hominis arbitrium, a Deo motum, et excitatum nihil cooperari, assentiendo Deo excitanti, atque vocanti, etc. anathema sit. Ecce ait, liberum hominis arbitrium cooperari; motum tamen a Deo: quod utique non solum fit per gratiam excitantem, sed etiam per adiuvantem, et cooperantem, quam in cap. 5. eiusdem sess. praevenientem esse non obscure docuerat, ut superius declaratum est.

VII. Tertio probatur. Quodcumque opus meritorium filiorum Dei est effectus gratiae cooperantis, ut 1. 2. q. 114. in prooemio docet S. Thomas, cum ait: Deinde considerandum est de merito, quod est effectus gratiae cooperantis: sed in quocumque opere meritorio voluntas nostra non solum se movet physice, sed etiam movetur a Deo, ut patet ex illo Roman. 8. Qui spiritu Dei aguntur, his sunt filii Dei. Ex quibus verbis colligit Sanctus Augustinus locis disputatione 18. num. 16. allegatis, quod filii Dei aguntur, ut agant, non ut ipsi nihil agant: ergo prius est, quod filii Dei agantur, seu moveantur a Deo, quam quod ipsi aliquid agant. Aguntur autem physice per gratiam adiuvantem, seu cooperantem: nam per gratiam excitantem solum moventur moraliter ad liberum consensum, ut supra dictum est, et inferius patebit amplius: ergo gratia adiuvans, seu cooperans praevenit ordine naturae, et causalitatis liberam cooperationem arbitrii.

Quarto. Gratia cooperans, seu ipse Deus per gratiam cooperantem influens, et liberum arbitrium, non sunt duae causae partiales piae operationis, sed totales; quarum una, scilicet liberum arbitrium, intrinsece subordinatur alteri, et ab ea, tamquam a superiori, et priori causa efficiente, non solum in esse, sed etiam in sua cooperatione dependet, ut disp. 85. 96. et 97. manifestum fiet: ergo gratia cooperans praecedit ordine rationis, et causalitatis cooperationem arbitrii. Probatur consequentia: nam ubi est realis dependentia unius ab alio, est ordo prioris, et posterioris secundum ordinem naturae.

VIII. Respondent, quod sicut unum relativum pendet ab alio correlativo, non tamen est prius, aut posterius illo, sed simul natura, ut Aristot. docet in praedicamento relationis, et a se invicem pendet, ita ut posito uno relativo, ponatur aliud in rerum natura, et eo ablato, necesse sit alterum auferri: ita proportionabiliter, quamvis cooperatio liberi arbitrii subordinetur cooperationi divinae; neutra tamen est prior altera, sed a se invicem pendent, et simul natura ponuntur in re, vel auferuntur. Facile tamen impugnatur haec solutio: nam unum correlativum non subordinatur alteri, tamquam causae per se efficienti, sed tamquam termino, in ordine, ad quem essentialiter definitur; et propterea non potest intelligi unum relativum sine altero, ac per consequens sunt simul natura. Ceterum cooperatio nostri arbitrii dependet a Deo cooperante, tamquam a priori causa per se efficiente, ut supra dictum est, et inferius patebit. Unde necesse est, quod divina cooperatio ordine naturae, et causalitatis creati arbitrii cooperationem praecedat.

Quinto probatur: nam Faustus Regiensis, ut disp. 2. nu. 5. et 8. visum est, asseruit, gratiam, et liberum arbitrium pariter sociari in his, quae pertinent ad salutem, eamque esse comitem, non praeviam humanorum meritorum, qui tamen primas partes soli gratiae in opere nostrae salutis tribuebat, et loquebatur de gratia adiuvante, sive cooperante: nam, ut patet ex dictis in disputatione 2. nu. 6. et 7. ille non negavit, sed expresse concessit a gratia excitante humanas praeveniri voluntates in operationibus piis, quae fidem sequuntur, quamvis asseruerit, fidem esse in nobis ex nobis: et tamen Sancti, qui contra illum scripserunt, contendunt gratiam adiuvantem, seu cooperantem, nedum esse comitem, sed etiam praeviam humanorum meritorum: ergo.

IX. Secunda conclusio. Gratia cooperans, inquantum cooperans, praecedit ordine rationis, et causalitatis cooperationem arbitrii creati cum illa. Haec conclusio sequitur ex praecedenti: nam gratia cooperans, quatenus ab excitante distinguitur, est praeveniens, ut ostensum est; sed inquantum cooperans, est realiter distincta a gratia excitante; ut ex praemissis patet: ergo inquantum cooperans, est praeveniens influxum creati arbitrii. Haec conclusio amplius patebit ex solutione ultimi argumenti.

S. Bern. auctoritas circa gratiam cooperantem expenditur.— AD primum ergo argumentum respondetur. Sensum S. Bernardi esse, quod in sola excitatione praeveniat gratia cooperationem arbitrii, secundum ordinem temporis: nam, regulariter loquendo, gratia excitans tempore antecedit liberum consensum arbitrii. Cum autem subdit, quod in ceteris comitatur; loquitur de concomitantia secundum instans temporis, non autem secundum instans naturae; nam in eodem contextu non obscure fatetur, cooperationem gratiae ordine naturae, et causalitatis praecedere cooperationem arbitrii: nam statim subdit: Non partim gratia, partim liberum arbitrium; sed totum singula opere individuo peragunt. Totum quidem hoc, et totum ex illa: sed ut totum in illo, sic totum ex illa. Ac si diceret; quamvis gratia, et liberum arbitrium pariter, et simul tempore piam operationem producant; ordine tamen naturae, et causalitatis gratiae cooperatio praecedit. Id quod illa verba a S. Bernardo bis repetita designant: nempe totum ex illa: quibus designat, cooperationem arbitrii ex cooperatione gratiae pendere; ac per consequens gratiam, eiusdem arbitrii cooperationem ordine causalitatis praecedere. Iuxta hanc doctrinam intelligenda est auctoritas Chrysostomi in eodem argumento inducta, de qua plura dicta sunt disp. 22. nu. 22. et 23.

X. Ad secundum argumentum respondetur, quod cooperari alteri ad aliquem effectum, est simul tempore cum illo eumdem effectum producere; non tamen est necesse, quod simul natura, seu causalitatis ordine uterque concurrat.

Ad confirmationem respondetur, quod, ut gratia libero cooperetur arbitrio, sufficit, ut in eodem instanti temporis, in quo gratia cooperatur, cooperetur etiam ipsum arbitrium, libere influendo in consensum; quamvis secundum instans naturae cooperatio gratiae praecedat, non quidem eliciendo piam operationem sine nobis, sed faciendo, quod nos libere, et infallibiliter consentiamus.

Habitus, et auxilii actualis differentia.— Ad tertium argumentum respondetur, quod, quamvis cooperatio gratiae non sit, nisi in eodem instanti temporis adsit libera cooperatio arbitrii: non tamen dependet ab illa, sicut Sol non dependet ex radio, quamvis numquam sit sine illo. Nec est eadem ratio de cooperatione, et influxu habituum, et influxu gratiae cooperantis: nam habitus non praedeterminat potentiam, quantum ad exercitium actus, cum actualis usus illius subiaceat potestati arbitrii: utimur enim habitibus, cum volumus. Ceterum gratia cooperans non subiacet, quantum ad usum, potestati nostrae voluntatis, sed potius eam sibi subiicit, et obsequentem facit, ut disp. 87. perspicuum fiet. Unde cooperatio gratiae praecedit ordine naturae cooperationem nostri arbitrii: influxus autem habitus in opera pietatis non praecedit ordine naturae, sed comitatur influxum potentiae, eadem opera producentis.

Ad quartum negatur antecedens, de quo ex professo in disp. 85. agendum erit.

XI. Ad quintum respondendum erit latius disput. 98. Nunc breviter dicimus, quod instans naturae non est instans, in quo, sed instans, a quo. Unde non oportet, quod pro aliquo instanti assignetur aliquid productum a sola gratia cooperante, et non a libero arbitrio; sed sufficit, quod intelligatur dependentia, quam influxus arbitrii habet a cooperatione gratiae. Unde non sequitur, quod liberum arbitrium mere passive se habeat, recipiendo consensum a sola gratia productum.

Secundo respondetur, quod, quamvis consensus liberi arbitrii non procedat effective a sola gratia, sed a gratia, et libero arbitrio; primum tamen initium eiusdem consensus a sola gratia adiuvante procedit: ipsa enim est, quae supposita gratia excitante, primo incohat nostrum consensum, movendo, et applicando liberum arbitrium ad operandum, ut in eadem disputatione 98. patebit.

Gratiae operantis, et cooperantis effectus.— Ad sextum respondetur, quod effectus proprius gratiae operantis est movere tantum: nam, ut ex S. Thoma dictum est, gratia dicitur operans, comparatione illius effectus, in quo mens nostra est mota, et non movens; solus autem Deus movens; effectus autem gratiae cooperantis est ille, in quo mens nostra et movet, et movetur. Nec ex hoc sequitur, quod gratia dicatur operans, et cooperans comparatione eiusdem effectus; alius enim effectus gratiae est movere tantum voluntatem; alius vero, eamdem voluntatem movendo, piam operationem simul tempore cum illa producere. Primus quidem effectus gratiae operanti, secundus autem gratiae cooperanti attribuitur: unde non solum gratia operans, sed etiam gratia cooperans, inquantum cooperans, est praeveniens.

Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.

Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.

I. PRO intelligentia legitima status huius controversiae supponenda sunt, et recolenda, quae in principio disputationis 23. circa titulum quaestionis observavimus, ne vocibus ambiguis, et quae ingenerare confusionem possunt, veritas, quam ex animo inquirimus, occultari contingat. Ad hanc ergo quaestionem quidam doctores respondent, eiusmodi efficaciam non consistere in uno tantum, sed in tribus, quae ad illam constituendam sunt necessario requisita. Primum est entitas motionis divinae tam ex parte intellectus, quam voluntatis, qua videlicet Deus intellectum illuminat, et voluntatem movet interius, eam inclinando, et alliciendo per modum suadentis, ut Deo excitanti, et vocanti consentiat. Secundum est congruitas illius motionis cum tali subiecto sic disposito, et in talibus circumstantiis constituto: aliqua enim motio praevenientis gratiae est congrua respectu unius, qui habet talem complexionem, et inclinationem, vel minora peccata, aut tentationibus daemonis, vel stimulis carnis non vexatur; quae tamen non est congrua respectu alterius, eo quod duram complexionem habeat, vel maiora peccata, aut quia tentationibus daemonis, vel carnis assidue vexatur. Ex quo inferunt, aliquam gratiam praevenientem esse congruam, et efficacem, si in tali tempore, et in talibus circumstantiis alicui conferatur, quae tamen non esset ei congrua, neque efficax, si eidem alio tempore, vel in aliis circumstantiis donaretur. Tertium est praescientia media, qua Deus, antecedenter ad decretum efficax convertendi hominem, certo praescit, ut aiunt, motionem illam ita aptari, et congruere voluntati huius hominis in particulari, ut si per illam praemoveretur in talibus circumstantiis, esset infallibiliter consensurus.

II. Auxilii praevenientis gratiae efficacia in quo consistat secundum aliquos.— Dicunt ergo primo, omnimodam efficaciam huius vocationis in hoc consistere, quod Deus infinita sua sapientia praevidens, quid unaquaeque causa, seu voluntas in omni eventu, et occasione operatura sit, si in ea constituatur; etiam cognoscit, quando, et cui vocationi sit unaquaeque voluntas assensum praebitura, si ei detur. Unde, quando vult hominem convertere, vult etiam illum vocare illo tempore, et modo, quo novit illum consensurum: et talis vocatio appellatur efficax, quia licet ex se non habeat infallibilem effectum; tamen, ut subest tali scientiae divinae, infallibiliter est illum habitura: quod interdum poterit accidere cum speciali congruitate, et efficacia morali talis vocationis, interdum sine illa, cooperante libero arbitrio cum generali influxu gratiae Dei: et utroque modo gratia erit efficax, quamvis una sit copiosior, quam alia.

Hinc inferunt, hanc efficaciam non esse physicam, sed moralem, neque esse spectandam ex ipsa vocatione secundum se, idest secundum illam entitatem, vel motionem, quam ponit in homine, sed prout progreditur a Deo, et est sub intentione, ac scientia, seu directione eius. Et per scientiam intelligunt scientiam mediam, de qua in disputatione 7. mentionem fecimus.

Iuxta hunc efficacitatis modum, intelligendam esse aiunt doctrinam August. et rationem reddunt; quia non consideravit tantum congruitatem, quam vocatio secundum se habet cum ingenio, vel natura hominis, quae est congruitas quasi in actu primo; sed etiam, ac praecipue, proportionem illam consideravit, quae in hoc consistit, quod vocatio tunc datur, quando operatura est, quae proprie consistit in actu secundo, et maxime congrua dici potest; quia maxime congruit homini, cui melius est vocari, quando responsurus est, etiamsi remisse vocetur, quam fortiter vocari, cum consensurus non est. Probant hanc sententiam

Primo auctoritate S. Augustini, qui ad gratiam efficacem, quam saepius vocat gratiam secundum propositum, praeter entitatem motionis in intellectu, et voluntate receptae, praedictam congruitatem requirit: sic enim ait: Illi enim electi, qui congruenter vocati: illi autem, qui non congruebant, neque contemperabantur vocationi, non electi; quia non sequuti, quamvis vocati. Et post pauca: Non volentis, inquit, neque currentis, sed miserentis est Dei, qui hoc modo vocavit, quomodo aptum erat eis, qui sequuti sunt vocationem. Nam cuius miseretur, sic eum vocat, quomodo scit ei congruere, ut vocantem non respuat. Et ad idem videtur alludere lib. de spiritu, et litt. cap. 34. dicens: Visorum suasionibus agit Deus, ut velimus, et ut credamus, sive extrinsecus per Evangelicas exhortationes, sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate, quid ei veniat in mentem; sed consentire, vel dissentire proprie voluntatis est. Et statim subdit: His ergo modis Deus agit cum anima rationali, ut credat. Quibus verbis aperte significat Deum facere, ut credamus per moralem suasionem. Item etiam lib. 2. de peccatorum meritis, et remiss. cap. 17. explicans, in quo consistat efficacia vocationis, inquit: Nolunt homines facere, quod iustum est, sive quia latet, an iustum sit, sive quia non delectat. Tanto enim quidque vehementius volumus, quanto certius, quam bonum sit, novimus, tamque delectamur ardentius. Ut autem innotescat, quod latebat, et suave fiat, quod non delectabat, gratia Dei est; quae hominum adiuvat voluntates. Et tract. 16. in Ioannem, explicans illud: Nisi Pater, qui misit me, traxerit eum, intelligit hoc de tractione morali: ait enim: Voluntate credo, si trahor: parum est voluntate, etiam voluptate traheris, non necessitate. Et post pauca: Nuces puero demonstrantur, et trahitur, et amando trahitur. Si verum est; Trahit sua quemque voluptas, non trahet revelatus Christus a Patre? Quibus verbis, per moralem suasionem trahi hominem ad Christum significat: Et epist. 105. ait, per illam vocationem altam, atque secretam, sic Deum agere sensum, ut ei accommodet assensum: in illis enim particulis, sic, et ut, significat, in hac vocatione servare Deum modum unicuique accommodatum, ut in assensum, seu consensum inducatur. Idem indicat lib. de praedest. Sanct. cap. 8. dicens: Valde remota est a sensibus carnis haec schola, in qua Pater sic docet, nec agit hoc cum carnis aure, sed cordis. Item etiam libro de dono perseverantiae cap. 14. cum de Tyriis, et Sidoniis dixisset: Quoniam, ut crederent non eis datum, etiam unde crederent, est negatum; subdit: Ex quo apparet, habere quosdam in ipso ingenio divinum naturaliter munus intelligentiae, quo moveantur ad fidem, si congrua suis mentibus vel audiant verba, vel signa conspiciant, etc. Quibus verbis ad efficaciam gratiae requirere videtur congruitatem vocationis, quae consistit in quadam proportione inter talem illuminationem, vel inspirationem, tali modo a Deo effectam in homine talis complexionis, naturae, et conditionis.

III. Secundo probatur, etiam eiusmodi congruitatem non satis esse ad illam efficaciam, quam Augustinus tribuere intendit tali vocationi, nimirum quod omnino infallibiliter consequatur effectum. Nam haec infallibilitas tanta esse debet, ut implicet contradictionem aliquando deficere, sed ex vi illius congruitatis solius non potest esse tanta infallibilitas: ergo illa non sufficit ad efficaciam vocationis: Maior patet: nam haec vocatio est medium accommodatum intentioni Dei efficaci: implicat autem contradictionem, voluntatem Dei efficacem non impleri; ergo non potest illa vocatio esse proportionatum medium, nisi sit ita infallibilis, ut prorsus repugnet, et contradictionem implicet, non consequi effectum suum. Minor vero probatur: nam tota illa congruitas ex se solum inducit quamdam moralem certitudinem, cui absolute non repugnat, ut vocationi sic congruae liberum arbitrium resistat, adeo ut Anselmus dixerit, potuisse Paulum resistere suae vocationi quantumvis efficacissimae: sic enim ait Math. 6. circa illa verba: Fiat voluntas tua: Licet sit percussus Paulus, tamen voluntas eius erat libera, ut resisteret, si vellet. Propter quod Chrysost. homil. 31. et 56. in Matth. agens de vocatione Matthaei, et Pauli, dicit, non prius Deum illum vocasse, quia praenovit, tunc vocationem fuisse penetraturam eius animam. Sentit ergo, non sufficere efficaciam, quam poterat habere vocatio ex peculiari congruitate ad ingenium, vel conditionem Pauli, aut Matthaei; sed oportuisse, ut Deus etiam observaret tempus, in quo praesciret, vocationem illam fuisse effectum habituram, si ei daretur.

Tertio id probant, quia propterea S. Aug. efficaciam huius vocationis non ponit in necessitate, sed in infallibilitate, et certitudine, ut significaret, ad eamdem efficaciam esse necessariam praefatam Dei praescientiam: necessitas enim ad causam, certitudo autem, et infallibilitas ad praescientiam spectant, ut alias Capreolus notavit 1. dist. 40. quaest. 1. art. 1. ad 1. contra 2. conclusionem. Unde Augustinus de bono persever. cap. 14. hanc vocationem ait pertinere ad ea beneficia, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur. Propterea etiam numquam dixit, voluntatem non posse resistere tali vocationi, sed solum numquam ei resisturam, ut patet lib. de praede. SS. cap. 8. quia praescientia non aufert potestatem simpliciter faciendi oppositum eius, quod praevisum est.

IIII. Hunc etiam modum efficacitatis vocationis significasse aiunt Chrysostomum citatis locis, et eumdem indicasse Ambrosium, vel qui sub nomine eius exponit verba illa ad Rom. 8. Iis, qui secundum propositum vocati sunt Sancti, dicens: Ii secundum propositum vocantur, quos credentes praescivit Deus futuros sibi idoneos, ut antequam crederent, scirentur. Et pro eadem sententia referunt Origenem ad Rom. 9. dicentem: Certum est, Deum non solum scire uniuscuiusque propositum, sed etiam praescire. Sciens, et antea praesciens, tamquam bonus dispensator, et iustus, uniuscuiusque motibus, et proposito utitur ad ea perficienda, quae uniuscuiusque animus, et voluntas elegit: ergo, etc.

Confirmant eamdem sententiam omnibus argumentis disput. 7. adductis, quibus persuadere nituntur, esse in Deo constituendam scientiam illam mediam, qua, ante omne liberum decretum suae voluntatis, Deum certo praescire existimant, quid ex sua innata libertate arbitrium nostrum esset operaturum ex hypothesi, quod constitueretur a Deo in talibus circumstantiis, et tali, vel tali excitatione moveretur.

Quarto id probant ratione, quia nullo alio convenienti modo potest efficacia auxilii gratiae declarari: et hic modus est sufficientissimus, et aptissimus tum ad conciliandam libertatem cum gratia; tum ad declarandum, quo modo efficacia gratiae, quae consequitur effectum, non excludat sufficientiam eius, quae effectum non consequitur: tum denique ad concilianda varia dicta Sanctorum de divina praedefinitione, seu praedestinatione circa hominem. Probant antecedens; nam alius modus efficaciae, qui consistit in physica praedeterminatione voluntatis ad consentiendum, et cooperandum Deo excitanti, et vocanti, et repugnat libertati, et tollit sufficientiam gratiae ab iis, quibus haec gratia physice praedeterminans non datur. Nec oporteret, Deum observare tempus, et modum excitandi, et vocandi eum, quem vellet convertere; quia praedeterminatio haec physica semper, et necessario habebit effectum, si adhibeatur. Unde neque, ut homo ferventius convertatur, quidquam referret maior vocatio, seu excitatio, quia Deus potest praedeterminare liberum arbitrium, prout voluerit, et totum pendet ex hac praedeterminatione. Quod autem hic modus sit sufficientissimus, et aptissimus ad conciliandam libertatem cum gratia; probatur: quoniam ista causalitas vocationis est moralis: nam fit per modum suasionis, et inductionis: moralis autem persuasio, et inductio libertati arbitrii non repugnat, ut per se constat, neque etiam infallibilitas, quae oritur ex praescientia: quia illa, ut sic, non est ex causa, seu ex suppositione antecedente, sed ex suppositione ipsius rei futurae, in ratione obiecti veri, et cognoscibilis. Et hinc consequenter facile intelligitur, quomodo sine hac efficacia gratiae possit esse gratia sufficiens in his, qui non convertuntur; quia potest id provenire ex sola voluntate eorum, quae potest non consentire, etiam si gratia in actu primo habeat omnem sufficientiam, et ita loquitur Scriptura: Quoties volui congregare filios tuos, et noluisti? et saepe alias.

V. Quinto. Gratia, quae est efficax respectu unius, est inefficax respectu alterius; et similiter eadem gratia comparatione eiusdem personae est efficax, si conferatur in hoc tempore, et in talibus circumstantiis, et inefficax, si conferatur in aliis: ergo efficacia gratiae non consistit in aliqua motione physice praedeterminante liberum arbitrium ad consensum: haec enim gratia praedeterminans quocumque tempore, et in quibusvis circumstantiis collata, suum infallibiliter sortitur effectum: ergo consistit in motione congrua, et attemperata complexioni, qualitati, et dispositioni subiecti, quam Deus praescit habituram effectum, si ei conferatur. Antecedens probatur, quia in naturalibus propter diversam dispositionem, vel resistentiam mobilis, eadem prorsus motio est efficax ad movendum unum subiectum, et inefficax ad movendum aliud. Si enim quis virtute motiva, ut quatuor, intendat movere subiectum resistens, ut octo, non movebit illud: quoniam, ut dicit Aristoteles, a proportione minoris inaequalitatis non fit actio: si autem moveat subiectum resistens, ut duo, efficaciter movebitur: quoniam resistentia passi minor est motione moventis. Sed similiter contingit in actionibus liberis, etiam supernaturalibus: contingit enim unum subiectum habere maiorem resistentiam, quam aliud; quia videlicet est durae complexionis, pravae inclinationis, aut pluribus est involutum peccatis; quod etiam contingere potest comparatione eiusdem subiecti pro diversis temporibus: nam in uno tempore est bene affectum ad divina, minoraque habet peccata, nullisque tentationibus daemonis incitatur ad malum; in alio autem tempore est durae cervicis, male dispositum, vel affectum ad res divinas, et pluribus peccatis constrictum, atque vehementi aliqua tentatione vexatum: ergo eadem motio praevenientis gratiae erit efficax comparatione unius subiecti, et inefficax comparatione alterius: et idem erit dicendum de gratia praeveniente respectu eiusdem subiecti pro diversis temporibus, in quibus contingit diversimode esse affectum.

Confirmari potest hoc argumentum omnibus rationibus disp. 108. adducendis, quibus auctores oppositae sententiae probare contendunt, existentibus in duobus hominibus auxiliis praevenientis gratiae omnino aequalibus, contingere, quod unus convertatur, perseveret in gratia, et salvetur; alter vero in peccato permaneat, et damnetur. Ex hoc enim principio, si semel admittatur, deducitur, gratiam praevenientem non esse efficacem secundum suam realem, et intrinsecam virtutem: sed ex congruitate praedicta simul cum praescientia, qua Deus scit, quod, si liberum arbitrium per eam praemoveatur, sit infallibiliter praestiturum consensum.

VI. In contrarium est. Nam, ut ex praemissis patet, Deus, inquantum est auctor naturae, per concursum generalem, ad modum causae physicae, praedeterminat omnes causas secundas, etiam liberas, ad suas operationes, iuxta modum propriae naturae: ergo inquantum est auctor gratiae per auxilium supernaturale praedeterminat, ad modum causae physicae, nostrum liberum arbitrium ad consentiendum Deo excitanti, et vocanti.

VII. Auxilii divini efficacia praesupponit motionem moralem.— Huius difficultatis resolutio ex iis, quae in lib. 3. de concursu Dei generali dicta sunt, colligi potest, et praesertim ex notatis disput. 18. 22. 23. et duabus sequentibus, in quibus fundamenta sententiae, quae asserit, Deum per auxilium efficax praeoperantis gratiae, ad modum causae physicae praedeterminare voluntatem nostram, ut libere, et infallibiliter cooperetur Deo excitanti, et vocanti, stabilita sunt. Sed pro maiori explicatione huius difficultatis, supponendum est primo, quod in omnium sententia ad auxilium efficax praeoperantis gratiae praesupponitur motio moralis, seu per modum suadentis, quae fit per obiecti propositionem congruam, per quam apparet obiectum illud amabile, et conveniens voluntati. Cuius ratio est. Quia, cum nihil sit volitum, quin praecognitum, voluntas non potest aliquid appetere, nisi prius per intellectum ei proponatur, tamquam conveniens. Ex hoc autem, quod sic proponitur obiectum, ut amabile, inclinatur moraliter voluntas, allicitur, et quasi invitatur, ut illud velit. Quia vero voluntas, dum est in via, non potest efficaciter moveri ab aliquo obiecto, ut expresse docet S. Thomas; hinc est, quod motio illa moralis sola, quantumvis perfecta, non potest inducere infallibiliter consensum voluntatis: unde ex alio capite provenire debet infallibilitas futuri consensus: suasio enim non cogit invitum, ut ex S. Augustino docet S. Tho. quaest. 3. de malo, art. 3. in corpore.

Gratia efficax semper est congrua, ut per illam operetur lib. arb.— Supponendum est secundo, quod in omnium sententia, gratia efficax est congrua, qua ita moveatur voluntas, ut sit infallibiliter praestitura consensum. Cum enim Deus attingat a fine usque ad finem fortiter, et disponat omnia suaviter, si movet efficaciter voluntatem, ut consentiat, congrue movet; et ut congruit naturae voluntatis. Unde S. Thom. p. 2. q. 10. art. 4. inquit, quod magis repugnaret divinae motioni, si voluntas per eam necessario moveretur, quod non competit suae naturae, quam si moveretur libere, prout congruit suae naturae. Difficultas ergo est, unde proveniat talis congruitas gratiae; an illam secum afferat ipsum auxilium, quod dicitur efficax, ita ut cuicumque homini tribuatur, et in quibusvis circumstantiis sit congruum ad movendum efficaciter voluntatem: an vero haec congruitas sit extrinseca, vel desumatur ex circumstantiis extrinsecis ipsi auxilio efficaci, ita videlicet, ut varietur, secundum diversas circumstantias, et qualitates subiecti: atque adeo motio, quae est congrua respectu unius, non sit congrua respectu alterius, et similiter motio, quae est congrua respectu unius in tali tempore, et in talibus circumstantiis, non sit congrua respectu eiusdem in alio tempore, et in aliis circumstantiis.

VIII. Gratiae efficacis congruitas est illi intrinseca.— PRima igitur conclusio sit. Auxilium efficax praeoperantis gratiae, secundum suam realem virtutem, et perfectionem intrinsecam, quam habet, ut venit a Deo, est congruum, ut per illum efficaciter moveatur voluntas, in quibuscumque circumstantiis tribuatur illi. Itaque illa congruitas auxilii non dependet ex complexione naturali subiecti, neque ex aliis accidentibus illius, nec variatur ex diversitate illorum, qui per motionem efficacem adiuvantur. Probatur haec conclusio. Nam, ut disputatione praecedenti, et disput. 73. ostensum est, auxilium praeoperantis gratiae non dependet in sua efficacia ex libero influxu, et cooperatione arbitrii creati cum eodem auxilio, etiam ut a conditione, sine qua efficax non esset, sed ab intrinseco habet, quod sit efficax, scilicet a reali virtute, et perfectione, quam secum affert, ut venit a Deo, et quatenus videlicet est instrumentum voluntatis Dei, nulla praesupposita scientia media, efficaciter volentis, hominem, cuius cor movet, ad se convertere: ergo cuicumque tribuatur, et in quibuscumque circumstantiis, est congruum, ut virtute illius liberum arbitrium sit infallibiliter consensurum, et cooperaturum Deo excitanti, et vocanti. Confirmatur. Nam, ut disp. 87. patebit, postquam Deus excitavit hominem, non expectat voluntatem eius, ut purgari velit, sed per auxilium efficax praeoperantis gratiae active proprie efficit, ut velit; id quod ex professo disp. 95. et seq. latius ostensuri sumus: ergo secundum se et prout venit a Deo, est congruum, ut, si liberum hominis arbitrium in quibuslibet circumstantiis positum, per illud praemoveatur, sit infallibiliter consensurum.

IX. Voluntas Dei est efficacissima.— Secundo probatur. Quando agens infinitae virtutis movet aliquod subiectum, tale subiectum infallibiliter movetur, quia tunc resistentia passi non superat, nec adaequat virtutem agentis. Sed Deus est agens infinitae virtutis: dicitur enim Esther 13. Domine, Domine, Rex omnipotens: in ditione enim tua cuncta sunt posita, et non est, qui possit tuae resistere voluntati, si decreveris salvare Israel. Unde S. Thom. 2. 2. q. 24. art. 11. in corp. ait, quod Spiritus Sanctus infallibiliter operatur, quodcumque voluerit, et 1. 2. q. 113. ar. 3. in corp. inquit: Si ex intentione Dei moventis est, quod homo, cuius cor movet, gratiam consequatur, infallibiliter ipsam consequitur, secundum illud Ioan. 6. Omnis, qui audit a Patre, et didicit, venit ad me: quod etiam ex professo ostendit S. August. in Enchirid. ad Laur. cap. 95. et aliis in locis disput. 31. et 32. a nobis inductis: ergo motio Dei efficax respectu cuiuscumque hominis, in quibuslibet circumstantiis positi, erit medium congruum, et aptum, ut infallibiliter inducat effectum, ad quem ex Dei intentione datur: faciatque subinde hominem libere consentire, et pie operari: alias per voluntatem hominis voluntatis divinae impediretur effectus; quod esse impossibile, supra ostendimus. Respondent, quod Deus non habet absolutum, et efficax decretum convertendi hominem, nisi praesupposita scientia media, qua ante decretum suae voluntatis certo cognovit, quod, si Petrus moveretur tali auxilio, in talibus circumstantiis, sit ex innata eius libertate infallibiliter consensurus. Sed haec solutio falso innititur fundamento. Iam enim supra disput. 7. ex professo ostendimus, scientiam illam mediam, quam ante liberum decretum voluntatis eius, constituunt, non dari etiam in Deo.

Tertio probatur. Quoniam sequeretur, quod ultima ratio differentialis, propter quam auxilium gratiae est congruum, respectu huius subiecti, et consequenter efficax, sit reducenda ad aliquid naturale, videlicet in particularem complexionem huius individui, aut in aliquam constellationem caelestem, aut vero in aliquam sumptionem cibi, aut potus. consequens est falsum: nam esset reducere gratiam in natura: ergo. Sequela probatur; nam, iuxta auctores oppositae sententiae, idem auxilium Dei datum homini in talibus circumstantiis, in quibus habet cor laetum, aut etiam tali complexione dispositum, auxilium est congruum illi, et alias non esset congruum; sed talis complexio, aut dispositio potest provenire ex constellatione caelesti, vel ex alia causa naturali: ergo.

X. Confirmatur haec ratio auctoritate S. Augustini libro de praedestinatione Sanctorum c. 5. ubi reiicit omnia naturalia, cum agitur de gratia Christi; sic enim ait: In hac Apostoli evidentissima intentione, qua contra humanam superbiam loquitur, ne quisquam in homine, sed in Domino glorietur, dona Dei naturalia suspicari, sive ipsam totam, perfectamque naturam, qualis in prima conditione donata est, sive vitiatae naturae qualescumque reliquias, nimis, quantum existimo, absurdum est. Idem dicit q. 2. ad Simplicianum, verbis disputatione 55. num. 8. inductis. Nec satis est respondere, quod S. Augustinus in his locis solum intendit docere, non dari ex parte naturae aliquod meritum, rationem, vel conditionem, propter quam Deus conferat alicui gratiam congruam, vel attemperatam eius complexioni, vel dispositioni; non tamen negat dari ex parte naturae, seu complexionis, aut dispositionis eius aliquam conditionem, sine qua gratia praeveniens, quam pro sua sola, et gratuita liberalitate, Deus confert tali subiecto, non esset illi attemperata, nec congrua, ut si per illam praemoveatur, sit infallibiliter consensurum: cum in aliis locis supra inductis, non obscure videatur docere contrarium. Haec enim solutio sufficienter, ut arbitror, impugnata est supra, cum de gratuita Dei praedestinatione ageretur. Ibi enim ostensum est, iuxta doctrinam Sancti Augustini, etiam non dari ex parte nostra rationem, vel conditionem, sine qua ratio ordinis mediorum in finem in Deo praeexistens, non haberet rationem praedestinationis, comparatione huius, vel illius hominis: ergo similiter dari non potest ex parte nostra aliqua ratio, vel conditio, sine qua gratia praeveniens non esset congrua, vel efficax comparatione huius, vel illius hominis: eadem quippe argumenta procedunt de ipsa praedestinatione, et de gratia congrua, et efficaci, quae est illius effectus.

XI. Gratiae efficacia non pendet ex circumstantiis subiecti, loci, temporis, etc.— Quarto probatur. Congruitas auxilii praevenientis gratiae, vel eius efficacia non expectat humanam voluntatem, ut purgari velit: sed efficit eam velle, ut disputatione 95. patebit, neque observat, vel requirit necessario circumstantias temporis, aut loci, vel dispositiones alias se tenentes ex parte subiecti, ut patet ex S. Prospero lib. de ingratis cap. 15. ubi ait:

At vero Omnipotens hominem cum gratia salvat:

Ipsa suum consummat opus, cui tempus agendi

Semper adest, quae gesta velit; non moribus illi

Fit mora, non causis anceps suspenditur ullis;

Nec, quod sola potest, cura, officioque ministri

Exequitur, famulisve vicem committit agendi.

Quibus sane verbis docet, gratiam Dei ita esse ex se congruam, et efficacem ad exequendum, quod Deus vult per eam operari, ut quocumque tempore conferatur, et in quibuscumque circumstantiis, id perficiat, ad quod ex efficaci Dei voluntate, et intentione destinatur, cui opportunitatem agendi, neque confert, neque aufert liberi arb. qualiscumque dispositio, vel complexio: ergo congruitas eiusdem gratiae praevenientis non pendet, etiam ut a conditione, sine qua non, ex tali, vel tali complexione, vel dispositione subiecti, aut ex aliis circumstantiis, in quibus confertur: ac per consequens ipsa gratia efficax secundum suam realem virtutem, et prout venit a Deo, secum affert congruitatem, quae ad eius efficaciam requiritur.

XII. Gratiae efficacia non pendet ex praescientia boni usus liberi arb.— Secunda conclusio. Efficacia auxilii praevenientis gratiae non pendet, etiam ut a conditione, sine qua non, ex praescientia media, sive ex praevisione boni usus liberi arbitrii per eamdem scientiam mediam a Deo praecogniti, neque ullo modo eam in Deo praesupponit. Haec conclusio probatur omnibus argumentis, quibus disp. 7. ostendimus, scientiam illam mediam non subsistere, et consequenter non esse in Deo.

Gratia efficax praedeterminat lib. arb. ad cooperandum.— Tertia concl. Deus per auxilium efficax gratiae, physice, sive, ad modum causae physicae, praedeterminat arbitrium creatum, ut libere, et infallibiliter consentiat, et cooperetur Deo excitanti, et vocanti. Hanc conclusionem defendunt omnes Thomistae, quam arbitror esse expressam doctrinam S. Tho. et a S. Aug. et aliis Patribus, verbis aequivalentibus traditam. Et probatur omnibus argumentis, quibus disp. 23. ostensum est, Deum inquantum est auctor naturae, per concursum generalem praevia motione inhaerente praedeterminare, ad modum causae physicae, quamlibet causam secundam, etiam liberam ad omnes actus bonos in particulari, cum omnibus circumstantiis salva proprietate, et natura earundem causarum. Ex hoc enim principio sequitur a fortiori, Deum, inquantum est auctor gratiae, per concursum specialem gratiae efficacis, sive adiuvantis, eodem modo praedeterminare arbitrium creatum ad actus supernaturales, salva eius proprietate, et libertate.

XIII. Praeterea probatur. Auxilium gratiae adiuvantis est ex se efficax, prout venit a Deo antecedenter ad liberam cooperationem nostri arbitrii, cum ab illa in sua efficacia non pendeat, etiam tamquam a conditione sine qua non, ut ex supradictis patet: ergo physice praedeterminat voluntatem ad consensum. Probatur consequentia: nam, ut fatentur aliqui ex auctoribus oppositae sententiae, auxilium, seu praedeterminatio ex se efficax, et auxilium physice praedeterminans idem significant, neque est haerendum in voce.

Secundo probatur. Auxilium efficax adiuvantis gratiae, qua efficax, et adiuvans est, non est influxus Dei immediatus cum nostro libero arb. in operationem utriusque, sed est influxus immediatus in ipsum arbitrium, tamquam in causam, ut patet ex his, quae in disp. 18. de concursu Dei generali dicta sunt: ergo physice praedeterminat liberum arbitrium ad cooperandum Deo excitanti, et vocanti. Probatur consequentia: nam huiusmodi influxus Dei immediatus in liberum arb. ut in causam, esse non potest, neque intelligi absque physica praedeterminatione. Unde auctores oppositae sententiae, qui huiusmodi praedeterminationem impugnant, docent consequenter, auxilium gratiae adiuvantis, seu efficacis, inquantum est adiuvans, non esse influxum Dei immediatum in liberum arb. ut in causam, sed esse influxum simultaneum, et coinstantaneum cum libero arbitrio in eius effectum, ut vidimus disput. 82.

XIIII. Tertio. Deus per auxilium efficax gratiae adiuvantis non solum suadendo, invitando, alliciendo; aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo, facit, ut faciamus, sed etiam vere efficienter id efficit, ut disp. 86. probandum est: quod etiam patebit amplius disp. 96. 97. et 100. ubi manifestum fiet, ipsum influxum, seu cooperationem liberi arbitrii cum gratia non producere a sola, et innata eius libertate; sed tandem esse reducendam in ipsum Deum, et eius adiutorium, tamquam in priorem causam per se efficientem: ergo physice praedeterminat liberum arbitrium ad consensum. Probatur consequentia: nam physice praedeterminare nihil aliud est, quam vere efficienter facere, ut ipsum arbitrium libere, et infallibiliter cooperetur Deo excitanti, et vocanti, ut patet ex ipsa nominis significatione.

Confirmatur: nam qui efficit, ut liberum arbitrium se determinet, ipsum ad operandum praedeterminat: nam praedeterminare est prius in signo rationis determinare, vel efficere, ut aliquid se determinet; sed Deus per auxilium efficax vere efficit, quod liberum arbitrium se physice determinet cooperando, et consentiendo Deo vocanti: ergo physice praedeterminat.

Quarto. Auxilium efficax gratiae adiuvantis non subiacet, quantum ad usum, potestati nostri arbitrii, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus, sed potius subiicit sibi ipsum arbitrium, ut disp. 87. patebit: ergo physice praedeterminat illum ad consentiendum, et cooperandum.

Quinto. Liberum arbitrium creatum non est simpliciter prima causa suae determinationis, praesertim comparatione actuum supernaturalium, nec primo inchoat ipsam determinationem, ut disp. 89. late ostendemus: ergo praedeterminatur ab alia priori causa, scilicet a Deo: haec autem praedeterminatio, comparatione actuum supernaturalium, fit per auxilium efficax: ergo Deus per auxilium efficax physice praedeterminat liberum arbitrium ad influendum in actus supernaturales.

Sexto. Auxilia efficacia praevenientis gratiae, sicut et praedestinatio divina, certo, et infallibiliter inducunt effectum, ad quem dantur, ut disp. 30. et 41. ostensum est: sed haec certitudo, et infallibilitas non fundatur in praescientia media: nam, ut ex dictis disp. 7. constat, eiusmodi scientia media non datur a parte rei etiam in Deo, nec eius obiectum est scibile ante decretum voluntatis divinae: ergo necessario debet fundari in praedeterminatione, qua Deus suo absoluto, et aeterno decreto, atque in tempore per eadem auxilia liberum arbitrium praedeterminat ad cooperandum gratiae Dei. Probatur consequentia: nam sublata certitudine, et infallibilitate, proveniente ex scientia media, sive ex futura cooperatione liberi arb. a Deo praecognita per eamdem scientiam, nullum aliud restat fundamentum, in quo fundari possit talis certitudo, nisi praedeterminatio, qua Deus per auxilium efficax physice praedeterminat liberum arb. ad cooperandum eidem gratiae; ut fatentur auctores oppositae sententiae: nam sola praedeterminatio moralis non facit infallibiliter liberum arbitrium consentire, cum possit pro sua libertate, etiam in sensu composito, cuicumque suasioni dissentire: ergo necessario asserendum est, Deum per auxilium efficax gratiae physice praedeterminare liberum arbitrium ad consentiendum, et cooperandum eidem gratiae.

Confirmatur, et aperitur magis vis huius argumenti, ad cuius explicationem considerandum est, quod, ut docet Aristot. et alii philosophi, artes sunt in duplici differentia, quaedam dicuntur demonstrativae; quaedam vero coniecturales. Artes demonstrativae sunt illae, quae, si adhibeantur media secundum regulas artis, infallibiliter consequuntur finem intentum, eo quod omnia necessario praerequisita ad consequutionem finis sunt in potestate artificis; ut patet in arte domificativa, per quam infallibiliter construitur domus apta, ut homines defendat a pluvia: quia in potestate artificis sunt omnia media, quibus ad istum finem pervenitur. Artes vero coniecturales illae dicuntur a Phylosopho, quae, licet procedant secundum regulas artis, non tamen assequuntur infallibiliter finem intentum, eo quod non habent in sua potestate omnia media, quibus consequitur finis per artem illam intentus. Est exemplum in arte medicandi. Licet enim medicus applicet omnia medicamenta infirmo secundum regulas medicinae, apta infirmitati curandae, ut sanet infirmum; non tamen assequitur infallibiliter istum finem, quia non habet in sua potestate virtutem naturae, seu calorem naturalem ipsius infirmi, sine quo medicamenta non cooperantur ad sanitatem illius. Similiter etiam ars oratoria non est demonstrativa, sed coniecturalis, quia licet utatur omnibus mediis secundum regulas perfectissimi oratoris ad permovendam voluntatem Petri, ut diligat inimicum, non tamen assequitur infallibiliter istum finem, quia voluntas Petri, quae necessaria est, ut orator vincat, et assequatur istum finem, non est in potestate oratoris, nec potest eam efficaciter immutare, aut inclinare, quo voluerit. Hoc supposito, sic arguitur: Ars supremi medici, haec est Christi Domini, qui venit quaerere, et salvare, quod perierat, non est coniecturalis, sed demonstrativa, atque adeo infallibiliter consequitur finem, quem absolute, et efficaci voluntate intendit, ut ex dictis disput. 30. et 41. constat; sed non assequeretur infallibiliter finem intentum, videlicet conversionem peccatoris, et salutem eius ultimam, nisi haberet in sua potestate voluntatem eiusdem peccatoris, et posset eam efficaciter per suam gratiam inclinare, et determinare, quo voluerit, quia conversio, et salus peccatoris absque concursu liberae voluntatis illius non fit, iuxta dictum Augustini: Qui fecit te sine te, non salvabit te sine te: ergo Deus per gratiam efficacem praedeterminat physice, seu efficienter voluntatem ad consentiendum et cooperandum cum gratia adiuvante.

Quid autem sit auxilium gratiae physice praedeterminans; quomodo ab auxiliis solum moraliter praedeterminantibus distinguatur, et qualiter cum eadem praedeterminatione arbitrii nostri libertas, et actualis usus illius cohaereant, abunde satis in disput. 18. 22. et 23. explicatum est, in quibus etiam plura adduximus testimonia S. Augustini, S. Thomae, aliorum Patrum, et Scholasticorum, qui nostram sententiam docuerunt; quae propterea in praesenti disputatione consulto omittimus.

XV. Auxilii divini efficacia non est solum moralis, sed etiam physica.— Quarta conclusio. Efficacia auxilii praeoperantis gratiae, qua ratione praevenit ordine causalitatis cooperationem nostri arbitrii, non est solum efficacia moralis, sed etiam physica, quae ad modum causae physicae liberum arbitrium praemovet efficaciter ad consentiendum, vel pie operandum, aut etiam ad perseverandum usque in finem. Conclusio est contra auctores primae sententiae: sequitur tamen per evidentem consequentiam ex praemissis: nam efficacia solum moralis est illa, quae solum suadendo, alliciendo, invitando, aut aliter etiam interius moraliter attrahendo, facit, liberum arbitrium cooperari Deo excitanti, et vocanti; sed auxilium efficax praeoperantis gratiae, non solum praedictis modis facit liberum arbitrium cooperari, sed etiam vere efficienter id efficit, ut disp. 86. ostensum est: ergo efficacia eiusdem auxilii non est solum moralis; sed etiam physica, sive ad modum causae physicae.

Secundo. Efficacia moralis non praedeterminat physice nostram voluntatem ad operandum, sed eam indeterminatam, et ita indifferentem relinquit, ut, si vult, operetur; si non vult, nihil operetur: sed efficacia auxilii praevenientis gratiae, sive Deus, per ipsum auxilium efficax, physice praedeterminat nostram voluntatem ad operandum, ut conclus. praec. et disp. 23. ostensum est: ergo efficacia auxilii gratiae adiuvantis non est solum moralis.

Tertio: nam sequeretur, quod Deus per suam gratiam non alia efficacia traheret nos ad bonum, quam Diabolus sua malitia trahit peccatores ad malum: nam etiam Diabolus morali quadam efficacia facit homines peccare, in quo sensu dicitur in Scriptura, quod Draco, idest Lucifer, cauda sua, idest morali suasione, et exemplo, traxit in terram tertiam partem stellarum. Consequens autem, licet ab aliquibus auctoribus contrariae sententiae concedatur; non videtur posse admitti: ergo.

Efficacia sola moralis non inducit infallibiliter effectum.— Quarto. Ut fatentur auctores oppositae sententiae, sola moralis efficacia, vel determinatio, quantumvis summum gradum perfectionis attingat, non facit certitudine metaphysica voluntatem infallibiliter consentire, ita videlicet, ut ex suppositione talis efficaciae, impossibile sit in sensu composito, voluntatem motam morali efficacia non consentire, aut dissentire: sed praedeterminatio, atque efficacia auxilii praeoperantis gratiae ita certo, et infallibiliter facit voluntatem consentire Deo excitanti, et vocanti, ut, etiam metaphysice loquendo, sit impossibile in sensu composito, voluntatem non consentire, aut dissentire, ut disp. 92. et duabus seqq. manifestum fiet: ergo. Confirmatur idem antecedens ratione sexta facta pro conclusione praeced. et aliis argumentis disput. 23. nu. 16. 17. et 18. adductis.

XVI. AD primum argumentum respondetur. Gratiam efficacem iuxta mentem S. Aug. esse congruam, non quidem congruitate, quae dependeat ex aliqua dispositione naturali liberi arbitrii, vel ex aliis circumstantiis extrinsecis loci, et temporis; sed quam secum affert ipsum auxilium efficax, ut in 1. conclus. huius disput. et disp. 7. n. 28. dictum est: ubi auctoritatem inductam S. Aug. ex quaest. 2. ad Simplicianum explicuimus. Ad alium locum ex cap. 34. de spiritu, et littera respondetur, S. August. ibi non asserere, quod solum visorum suasionibus, vel his tantum modis agit Deus, ut velimus. Hoc enim est expresse contra doctrinam ipsius S. Doctoris, lib. de gratia Christi contra Pelag. et Caelest. cap. 7. et 10. et multis aliis in locis, in quibus praeter suasiones externas, et internas aliquid aliud requirit ex parte gratiae, ut credamus, et pie operemur. Sed docet, quod visorum, seu binis suasionibus movet Deus ad fidem, videlicet exterius, et interius suadendo, et proponendo obiectum, quod verissimum est; sed praeter hanc motionem ipse Aug. in eod. loco aliam constituit, ex parte potentiae, per quam Deus active proprie facit, ut faciamus, et operatur, ut operemur. Nam in c. 35. seq. ait, quod hoc nullo modo facit homo, nisi illo donante, et operante: et loquitur de operatione proprie dicta, non autem de operatione tantum morali, ut patet ex aliis locis eiusdem Sancti Augustini supra inductis, et infra adducendis. Secundo respondetur, quod aliquando S. Augustinus nomine suasionis, vel doctrinae, intelligit efficacem motionem praedeterminantem liberum arbitrium ad consensum, quae ita suadet, ut persuadeat, et inducat infallibiliter effectum, ut constat ex eodem August. libro de gratia Christi contra Pelag. et Caelest. c. 13. dicente: Haec gratia, si doctrina dicenda est, certe sic dicatur, ut altius, et interius eam Deus cum ineffabili suavitate credatur infundere, non solum per eos, qui plantant, et rigant extrinsecus, sed etiam per seipsum, qui incrementum suum ministrat occultus; ita ut non ostendat tantummodo veritatem, verum etiam impertiat caritatem. Sic enim docet Deus eos, qui secundum propositum vocati sunt, simul donans, et quid agant, scire, et quid sciunt, agere. Et per haec patet solutio ad alia loca S. Augustini, quae in eodem argumento adducuntur ex epistola 107. et cap. 8. de praedestinatione Sanctorum.

Augustini sententia ex quo apparet, etc. explicatur.— Ad aliud testimonium ex cap. 14. de dono perseverentiae respondetur, S. Augustinum non intendere, quod illis tantum signis exterioribus, virtuti naturali intellectus congruis, credidissent Tyrii, et Sidonii, si apud eos facta fuissent: sed loquitur manifeste de his, quae ex parte propositionis obiecti requiruntur ad fidem: et sensus est, quod aliqui habent intellectum naturalem ita dispositum, ut quantum est ex parte obiecti, magis afficiantur, et moveantur obiective per haec signa, aut facta, quam per alia. Sed praeter hanc motionem, aliam requirit ipse Aug. ex parte potentiae, ut homo actu credat: et haec est auxilium efficax voluntatem praedeterminans ad consensum. Quae explicatio colligitur ex eodem contextu: subdit enim: Sed nec illis profuit, scilicet Tyriis et Sidoniis, quod poterant credere, quia praedestinati non erant ab eo, cuius inscrutabilia sunt iudicia, et investigabiles viae, nec ipsis obfuisse, idest Iudaeis, quod non poterant credere, si praedestinati essent, ut eos caecos Deus illuminaret, et induratis cor lapideum vellet auferre. Et post pauca: Audiunt enim haec, et faciunt, quibus datum est: non autem faciunt, sive audiant, sive non audiant, quibus non datum est.

XVII. Ad secundum argumentum respondetur, congruitatem, quam ex mente Sancti Augustini gratia efficax secum affert, talem esse, ut contradictionem implicet, illam aliquando deficere, et non converti ad Deum cor hominis, cui confertur. Licet enim, absolute loquendo, et in sensu diviso, possit liberum hominis arbitrium dissentire vocationi efficaci; id tamen est impossibile in sensu composito, ut disput. 92. manifestum fiet. Unde, ut vocatio efficax infallibiliter sortiatur effectum, non praerequiritur, nec praesupponitur in Deo praescientia media futurae cooperationis arbitrii, nec quod Deus expectet, vel observet opportunitatem loci, et temporis, ut ex supradictis patet. Scit enim, vocationem efficacem certo, et infallibiliter habituram esse effectum, quocumque tempore, et in quibuslibet circumstantiis homini conferatur; ut supra dictum est. Cum ergo ait Anselmus, quod voluntas Pauli poterat resistere vocationi efficaci, si vellet; intelligitur absolute loquendo, et in sensu diviso, non autem in sensu composito. Et intelligit de resistentia communiter dicta, secundum quod resistere idem significat, quod dissentire: de quo disp. 93. agendum erit. Vel dicendum, quod verbum Anselmi est intelligendum sub conditione voluntatis: haec enim conditionalis est vera: S. Paulus potuit resistere vocatione efficaci, si vellet: in quo sensu S. Tho. q. 1. de potentia, ar. 6. ad 3. explicat verbum illud philosophi, lib. 4. Topicorum cap. 5. Potest Deus et studiosus prava agere. Inquit enim; quod verbum, Philosophi est intelligendum sub conditione voluntatis. Haec enim conditionalis est vera: Deus potest prava agere, si vult. Nil enim prohibet conditionalem esse veram, licet antecedens, et consequens sint impossibilia, ut patet in hac: Si homo volat, habet alas. Itaque S. Paulus poterat resistere, si vellet vocationi Dei efficacissimae, sed ipsa gratia effecit, ut non resisteret. Ad locum autem Chrysost. respondetur, esse intelligendum de praescientia, quae sequitur decretum divinae voluntatis, qua Deus id, quod praedestinavit, implevit; non autem de praescientia boni usus liberi arbitrii, antecedente idem decretum, ut disp. 7. dictum est. Unde non sequitur, quod ad efficaciam auxiliorum gratiae sit necessaria scientia media.

XVIII. Libertatem actus non tollit necessitas ex suppositione decreti divini.— Ad tertium argumentum respondetur, S. Augustinum non solum in infallibilitate, et certitudine effectus; sed etiam in causalitate auxilii constituisse efficaciam vocationis, ut disput. 25. 30. et 41. ostensum est. Sicut enim certitudo, et infallibilitas, quae sumitur ex praescientia, non aufert a libero arbitrio liberam facultatem, qua, absolute loquendo, et in sensu diviso, potest non operari, si velit; ita et necessitas ex suppositione decreti absoluti voluntatis divinae, seu efficacis auxilii eandem facultatem non aufert, ut supra ostensum est. Ad illud autem, quod obiicitur, quia necessitas ad causam; certitudo autem, et infallibilitas ad praescientiam spectant; respondetur, quod certitudo ordinis mediorum ad finem spectat ad causam, ut disp. 41. diximus ex S. Thoma; cum de certitudine praedestinationis ageretur. Verba autem Chrysostomi, Ambrosii, et Origenis, quae ad comprobandam necessitatem scientiae mediae adducuntur, iam a nobis superius explicata sunt.

Ad confirmationem abunde in disputatione 7. satisfecimus.

Ad quartum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, modum explicandi efficaciam gratiae, qui a nobis est traditus, nullo modo repugnare libertati, nec tollere sufficientiam gratiae, ut supra ostensum est, quia talis efficacia, si adhibeatur, habebit quidem effectum necessario, necessitate conditionata, sive ex suppositione, non autem necessitate absoluta; ut disput. 25. ostensum est; quinimmo modus explicandi efficaciam gratiae, qui in praescientia media fundatur, multa secum affert incommoda, quae partim attigimus disputatione 7. et latius in disputatione 120. declaranda erunt.

Ad quintum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, quod, quando agens est infinitae virtutis, sicut est Deus movens per gratiam efficacem, superat quamcumque resistentiam passi, eo quod nulla creatura potest illi resistere, aut impedire, ne effectus, quem vult producere, consequatur, ut disp. 31. et 32. dictum est; et dicetur amplius disput. 93.

Ad confirmationem, satisfaciendum erit disputatione 108. ubi ex professo tractabitur quaestio, quae in eadem confirmatione tangitur.

Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.

Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.

I. CUM actus, ad quos auxilium efficax tribuitur, sint diversi, merito potest in dubium revocari: An iuxta diversitatem actuum supernaturalium sint auxilia efficacia distinguenda, ita videlicet, ut auxilium efficax ad credendum, specie distinguatur ab auxilio efficaci, quo diligitur Deus; sicut distinguuntur actus credendi, et diligendi. Et eadem difficultas procedit de aliis actibus tam naturalibus, quam supernaturalibus.

Et ratio prima dubitandi est. Auxilium sufficiens non distinguitur specie iuxta diversitatem actuum, ad quos confertur; potest enim idem auxilium sufficiens esse principium actuum specie differentium, sicut desiderandi, timendi, etc. qui cum eliciantur a diversis potentiis, necesse est, ut specie distinguantur: ergo nec auxilium efficax.

Secundo. Non sunt multiplicanda auxilia efficacia sine necessitate; sed nulla apparet necessitas constituendi tot auxilia efficacia, quot sunt actus supernaturales; alias essent pene infinita eiusmodi auxilia: nam actus supernaturales sunt pene innumeri: ergo.

Tertio: nam alias sequeretur, quod ad credendum essent plura auxilia efficacia necessaria: consequens est contra communem Theologorum sententiam: ergo. Sequela probatur: nam ad actum credendi concurrunt plures actus specie distincti; scilicet cogitare credenda, desiderare, velle, credere, id a Deo petere, et actus ipse credendi. Velle, aut credere, et actu credere sunt actus specie diversi; cum a diversis potentiis sint eliciti: ergo, si iuxta diversitatem specificam actuum, distinguenda sunt auxilia efficacia: sequitur, quod ad unum actum credendi sint plura auxilia efficacia necessaria.

II. Illi auctores disputatione 71. inducti, qui vanam esse, et inutilem arbitrantur divisionem auxilii in auxilium sufficiens, et auxilium efficax, sentiunt, quod proprie loquendo, dici non potest auxilium efficax, nisi illud, quo quis perseverat usque in finem, et salvatur; ac per consequens non esse quaerendam distinctionem inter auxilia efficacia: quod probant sequentibus rationibus, unde fit in ordine

Quartum argumentum. Gratia efficax est illa, per quam aliquis certo, et infallibiliter liberatur, ut patet ex Augustino dicente: Praedestinatio est praescientia, et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur: sed, qui non perseverant usque in finem, quantumvis in discursu vitae suae sint in gratia, et in operibus caritatis se exerceant, non liberantur, proprie loquendo, sed damnantur: ergo vere, et proprie nullum habuerunt auxilium efficax, ac per consequens unicum dumtaxat erit auxilium efficax; scilicet donum perseverantiae.

Confirmatur: nam gratia efficax est effectus divini amoris, quo gratiam istam recipientes ad vitam aeternam perducuntur. Dicit enim Apostolus: Quos autem praedestinavit, hos et vocavit: et quos vocavit, hos et iustificavit: quos autem iustificavit, illos et magnificavit: ergo gratia efficax solum praedestinatis confertur: ergo nullum aliud auxilium praeter donum perseverantiae dicendum est proprie auxilium efficax.

Quinto. Vocatio efficax non semel ab Augustino dicitur vocatio secundum propositum, qui modus loquendi sumitur ex illis verbis Apostoli: Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his, qui secundum propositum vocati sunt Sancti: quod non de proposito hominis, sed de proposito Dei intelligendum est, misericorditer volentis, quos vocavit, salvare: ut in aliis locis idem Aug. explicat. Sed sola vocatio, sive auxilium, quo praedestinati salvantur, est vocatio secundum propositum gratiae Dei; ergo hoc auxilium dumtaxat dicendum est efficax.

Sexto, idipsum probari potest; nam auxilium, quod solum est sufficiens, comparatione ulterioris effectus, ad quem principaliter ordinatur, quamvis sit efficax, comparatione alterius, non dicitur simpliciter auxilium efficax, sed cum addito, et secundum quid, ut ex dictis in disputatione 80. colligitur; sed omne auxilium gratiae ordinatur principaliter ad consequutionem vitae aeternae; cum vita aeterna sit finis ultimus, ad quem debent media principaliter ordinari. Cum ergo solum donum perseverantiae sit efficax respectu consequutionis vitae aeternae; relinquitur, nullum aliud auxilium posse dici simpliciter auxilium efficax.

In contrarium est: nam iuxta diversitatem specificam actuum, specie distinguuntur habitus, eo quod habitus specificantur per actus, et actus per obiecta; sed similiter auxilia efficacia specificantur per actus, ad quos ordinantur, cum sint principia activa, quibus nostrum liberum arbitrium eosdem actus operatur: ergo iuxta diversitatem specificam actuum, debent auxilia efficacia specie distingui.

III. De hac difficultate parum, aut nihil in Doctoribus Scholasticis scriptum reperi; ideo solum ex principiis Theologicis erit dissolvenda. Ad cuius evidentiam, considerandum est, quod, cum auxilium efficax sit aliquid inhaerens potentiae, praevium ad eius operationem, ut ex supradictis patet, eius differentia desumi potest non solum ex parte obiecti, sed etiam ex parte subiecti, et aliarum circumstantiarum loci, et temporis. Ex parte quidem subiecti sumitur differentia numerica, sicut in aliis accidentibus. Unde auxilium efficax collatum Petro ad credendum, differt numero ab auxilio efficaci, quod confertur Paulo, ad eumdem actum; eo quod haec auxilia sunt in diversis subiectis. Similiter etiam auxilium efficax collatum Petro in uno tempore ad diligendum Deum, differt numero ab auxilio efficaci, quod alio tempore eidem Petro confertur ad eliciendum actum dilectionis. Sicut enim ad diversitatem numericam motus sufficit diversitas temporis; ut dicitur in libris physicorum: ita etiam sufficit ad distinctionem numericam efficacis auxilii, eo quod auxilium efficax est quaedam motio fluens cum actu, ad quem confertur, ut ex dictis in disput. 18. et 19. colligitur. Et in hoc, ut arbitror, nulla est controversia inter Theologos. Maior difficultas est de distinctione specifica efficacis auxilii, et consistit in hoc: Utrum omnia auxilia efficacia sint eiusdem, vel diversae speciei, et unde sit desumenda eiusmodi unitas, vel diversitas. Pro cuius explicatione sit

IIII. Praeter donum perseverantiae dantur plura alia auxilia efficacia.— PRima conclusio. Non solum perseverantiae donum dicendum est auxilium efficax, sed etiam plura alia auxilia sunt simpliciter, et absolute efficacia nuncupanda, ut auxilium, quo reprobi convertuntur ad Deum, vel gratiam iustificantem consequuntur. Haec conclusio est certissima, et expressa Sancti Augustini, et S. Thomae, communiterque a Theologis recepta, quam probo. Primo: nam auxilium, quo Deus facit, ut faciamus; et operatur, ut operemur quamcumque operationem piam, est auxilium efficax; ut supradictum est, et constat ex verbis Ezech. 36. Faciam, ut faciatis: et Philipp. 2. Deus est enim, qui operatur in nobis et velle, et perficere: et Conc. Araus. Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur: quae testimonia de auxilio efficaci a Sanctis Patribus, praesertim Augustino semper intellecta sunt: sed Deus sua gratia non solum facit, ut praedestinati faciant pias operationes, sed etiam id efficit in reprobis, qui non habent donum perseverantiae: ergo, praeter donum perseverantiae, dantur alia auxilia simpliciter efficacia.

Secundo. Gratia habitualis, qua iustificantur reprobi, et ad tempus sunt Dei amici, est vera gratia, absolute, et simpliciter loquendo, ut patet ex definitione illa Conc. Trid. sess. 6. decreto de iustificatione, can. 17. Si quis iustificationis gratiam non nisi praedestinatis ad vitam contingere dixerit; reliquos vero omnes, qui vocantur, vocari quidem, sed gratiam non accipere: ut pote divina potestate praedestinatos ad malum; anathema sit: ergo similiter auxilium, quo Deus efficit, ut operentur opera pietatis, est absolute verum auxilium gratiae efficax.

Tertio probatur: nam, ut disp. 71. ostensum est, auxilium gratiae sufficienter dividitur in auxilium sufficiens, et auxilium efficax: sed auxilium, quo reprobi, dum sunt in gratia, operantur opera meritoria vitae aeternae, non est auxilium solum sufficiens: ergo est vere, et proprie auxilium efficax. Minor probatur: nam, ut disput. 79. dicebamus, auxilium sufficiens est illud, quod solum tribuit posse pie operari; efficax autem est, quod tribuit actualiter pie operari: sed auxilium, quo reprobi operantur opera meritoria vitae aeternae, non tribuit solum posse pie operari, sed ipsam piam operationem: ergo non est auxilium solum sufficiens: relinquitur ergo, quod sit vere, et proprie auxilium efficax; et per consequens, praeter donum perseverantiae, quod est proprium praedestinatorum, assignanda sunt alia auxilia efficacia. Quae autem sint haec auxilia, et quomodo inter se distinguantur, ex conclusione sequenti patebit.

V. Auxilia efficacia, unde sumant distinctionem specificam.— Secunda conclusio. Auxilium efficax, quo liberum arbitrium credit, est distinctum specie ab auxilio efficaci, quo diligit Deum super omnia, vel alios actus supernaturales producit. Ad evidentiam huius conclusionis supponendum est, quod cum fides etiam informis sit donum Dei, ut 2. 2. q. 6. ar. 2. docet S. Thomas, et nos ex parte ostendimus disp. 49. ut exeat in actum, necessario requiritur auxilium efficax. Unde S. Aug. lib. de praedest. Sanctorum, cap. 16. explicans illud Rom. 9. Non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, quia maior serviet minori; ait: Numquid dixit: Non ex operibus, sed ex credente? prorsus etiam hoc abstulit homini, ut totum daret Deo. Dixit ergo: Sed ex vocante, non quacumque vocatione, sed qua vocatione fit credens, non obscure docens, dari a Deo auxilium efficax, quo hominem credentem efficit. Quo supposito probari potest in primis nostra conclusio argumento in contrarium supra facto.

Praeterea probatur. Auxilium efficax est illud, quo liberum arbitrium actualiter operatur, ut supra dictum est: ergo auxilium efficax ad credendum specie distinguitur ab auxilio efficaci ad diligendum. Probatur consequentia: nam principium activum, quo actum credendi operamur, non est eiusdem speciei cum principio activo, quo actum diligendi producimus; cum principia activa penes terminos distinguantur.

Secundo. Motus ad terminos specie distinctos, distinguuntur specie, ut 3. physic. docet Aristot. sed auxilium efficax est motus quidam, seu motio, qua Deus movet liberum arbitrium ad terminos specie distinctos; scilicet ad actus pios diversae speciei: ergo iuxta distinctionem actuum, debent auxilia efficacia specie distingui.

Tertio. Ut asserit quorumdam Theologorum opinio, quam disput. 19. discussimus, auxilium efficax non distinguitur realiter, tamquam res a re ab actu, qui per ipsum producitur, sed solum formaliter: ergo auxilium, quo credimus, est idem entitative cum actu credendi, et auxilium, quo diligimus Deum, erit idem entitative cum actu diligendi; sed actus credendi, et diligendi specie distinguuntur: ergo auxilium, quo credimus, specie distinguitur, ab auxilio, quo Deum diligimus: et idem erit proportionabiliter dicendum de aliis actibus.

VI. Et, si fiat argumentum: nam id, quod non est directe in genere, vel specie non potest ab alio specie distingui, sed auxilium efficax non est directe in aliquo genere, vel specie, cum sit quid incompletum, et fluens, sicut est motus, ut disp. 18. et 19. ostensum est: ergo unum auxilium non potest specie distingui ab alio.

Respondetur. Quod eo modo, quo auxilium efficax reponitur in genere, vel specie, poterit specie distingui ab alio auxilio, sicut motus ad qualitatem distinguitur specie a motu ad quantitatem; quamvis non sit directe in aliquo genere, vel specie; sed reductive pertineat ad speciem sui termini: sicut imperfectum reducitur ad speciem sui perfecti, quemadmodum embrio hominis ad speciem hominis: et embrio equi ad speciem equi reducitur; ut q. 3. de potentia, art. 9. ad 10. docet Sanctus Thomas.

Ex his sequitur quinta conclusio directe responsiva ad quaestionem. Efficacia auxilii praevenientis, seu praeoperantis gratiae consistit formaliter in quadam motione in intellectu, et voluntate recepta, qua Deus vere efficienter, sive ad modum causae physicae praemovet liberum hominis arbitrium, et facit ipsum libere, et infallibiliter cooperari Deo excitanti, et moventi. Quam quidem motionem saepe Sanctus Augustinus appellat vocationem altam, atque secretam, vocationem secundum propositum, non quidem hominis, sed Dei absoluta, et efficaci voluntate volentis, hominem, cuius cor movet, per piam, et liberam eius operationem ad se convertere, nulla praesupposita praescientia media eiusdem cooperationis futurae etiam ex hypothesi, quod tali excitatione tangeretur, et moveretur. Et quoniam ex praedicto decreto Dei praedestinantis, communicatur intentionaliter motioni efficaci praevenientis gratiae quaedam specialis virtus, quae non est in auxilio gratiae excitantis, vel sufficientis; ideo S. Augustinus docet, hac motione Deum tribuere vires efficacissimas voluntati, et facere ex nolentibus volentes, ex repugnantibus consentientes, duritiam cordis auferre, ipsum emolire, et ad se convertere, quamvis hoc non fiat sine nobis simul tempore, sed posterius ordine rationis, et causalitatis libere consentientibus, et cooperantibus. Haec omnia manent satis probata ex dictis, tum in praecedentibus conclusionibus, tum etiam in disput. 18. 22. 23. 73. et 82. et patebunt amplius ex his, quae disput. 86. 90. et tribus sequentibus dicenda sunt. Et si quis interroget: An eiusmodi auxilium efficax praeoperantis gratiae sit qualitas, Respondetur, non esse qualitatem, sed motionem Dei virtuosam, quae tribuit libero arbitrio ultimum complementum actus primi, sicut de concursu generali, quo prima causa praemovet, et determinat causas secundas ad operandum, dictum est disputatione 19.

VII. Auxilium sufficiens quotuplex sit.— AD primum argumentum ex factis a principio respondetur, idem esse sentiendum de auxilio sufficienti, quod de efficaci dictum est. Ad cuius evidentiam advertimus, auxilia sufficientia praevenientis gratiae esse in duplici differentia. Quaedam enim primo praeveniunt nos, ante quae subinde nullum aliud praecessit auxilium; et cum huiusmodi auxilia non sint formaliter actus vitales, sed quid praevium ad actum vitalem, ut disp. 74. ostendimus; necesse est, ut iuxta diversitatem specificam actuum vitalium, quos in nobis efficiunt; specie etiam distinguantur. Iam enim in disput. 80. diximus, omne auxilium sufficiens esse efficax secundum quid, comparatione videlicet illius effectus, quem actualiter in nobis producit. Alia vero sunt auxilia sufficientia, quae non praeveniunt primo voluntatem, sed praeveniuntur a prioribus auxiliis, et induunt rationem auxilii subsequentis, comparatione unius effectus, et praevenientis, comparatione alterius; et haec auxilia sunt formaliter actus vitales, ut in praeallegata disp. 74. dictum est. Unde necesse est, quod specie distinguantur secundum diversitatem specificam obiecti formalis; sicut illustratio intellectus specie distinguitur a pia affectione voluntatis, physice loquendo. Si tamen huiusmodi actus imperfecti considerentur moraliter, eorum unitas specifica, vel differentia attendenda est ex parte actus perfecti, ad quem ordinantur, sicut, verbi gratia, illustratio intellectus circa res fidei, cogitatio credendorum, desiderium credendi, petitio, et pia affectio voluntatis circa eadem obiecta, et alii huiusmodi actus, quamvis in esse naturae specie distinguantur, utpote a diversis potentiis eliciti; nihilominus in genere moris sunt eiusdem speciei, quia ordinantur ad eumdem finem, nempe ad producendum actum fidei, et idem proportionaliter dicendum est de aliis consimilibus actibus.

Ad secundum, negatur minor. Ad probationem respondetur, auxilia efficacia non esse infinita, sed determinata secundum speciem: quamvis secundum numerum possint in infinitum multiplicari.

Ad tertium, negatur sequela. Ad probationem respondetur, quod omnes illi actus imperfecti tempore antecedentes ipsum actum fidei, seu liberum assensum, circa credenda, comprehenduntur sub auxilio sufficienti ad credendum: et pertinent ad eamdem speciem auxilii, in genere moris, quamvis in esse naturae specie distinguantur, ut dictum est.

VIII. Ad quartum, quod probare intendit, nullum aliud dari auxilium efficax, praeter donum perseverantiae, respondetur, gratiam efficacem esse illam, per quam aliquis certo, et infallibiliter liberatur; non tamen est necessarium ad gratiam efficacem, quod ille, cui tribuitur, ab aeterna damnatione liberetur; sed sufficit, quod liberetur, secundum praesentem iustitiam; aut quod per eam liberetur a peccato, quod committeret, si in contrarium actum prorumperet.

Auxilium efficax qualiter sit effectus divini amoris.— Ad confirmationem respondetur, gratiam efficacem esse effectum divini amoris, sive ille amor attendatur secundum aeternam praedestinationem, sive secundum praesentem iustitiam, sive sit simpliciter supernaturalis, sive secundum quid; quod dixerim propter eos, quibus, dum in peccato mortali existunt, Deus donat fidem, vel spem actualem: hos enim non diligit Deus amore supernaturali, simpliciter loquendo, cum absolute sint eius inimici, sed secundum quid. Et quidem, quod eos diligat aliquo amore supernaturali, ex eo patet: nam Deus, diligendo creaturas, communicat illis bonum, quod habent, ut 1. p. q. 20. ar. 2. in corp. docet S. Thomas. Unde quale fuerit illud bonum, talis debet esse amor Dei, a quo procedit. Donum autem fidei est donum supernaturale: unde necesse est, amorem, quo Deus diligit peccatorem fidelem, inquantum est fidelis, esse supernaturalem. Peccatores autem non diligit Deus amore supernaturali, absolute loquendo, quin potius simpliciter eos odio habet, iuxta illud Sap. 14. Odio sunt Deo impius, et impietas eius. Relinquitur ergo, quod secundum quid eos diligat, cum aliquod donum supernaturale illis communicat.

Ad quintum respondetur, quamcumque vocationem efficacem esse secundum propositum gratiae Dei, quo absolute vult, creaturam rationalem ad vitam aeternam perducere; vel ad aliquod bonum supernaturale efficaciter movere.

IX. Ad sextum respondetur, quod, quando actus supernaturales sunt imperfecti, et ex natura sua ordinantur ad alios actus, sicut cogitare, desiderare, et petere; tunc auxilium, quod dicitur efficax comparatione horum actuum, non debet dici efficax simpliciter, sed secundum quid, ut disput. 80. dictum est. Ceterum, quando actus sunt perfecti in suo genere, sicut sunt actus fidei, et caritatis; tunc auxilium, quod est efficax comparatione horum actuum, debet simpliciter, et absolute dici efficax: quamvis postmodum ille, cui confertur, cadat in peccatum mortale, et damnetur. Secundo respondetur, quod, ut docet S. Thomas, dupliciter potest aliquid dici simpliciter tale; uno modo secundum quod simpliciter idem est, quod absolute; sicut simpliciter dicitur, quod nullo addito dicitur, ut Philosophus dicit 2. topic. et hoc modo auxilium efficax, quo credimus, vel diligimus Deum, dicitur efficax simpliciter; etiam si ille, cui tribuitur, non perseveret usque in finem. Alio modo simpliciter idem est, quod omnibus modis, vel totaliter, et in hoc sensu solum donum perseverantiae, potest dici simpliciter efficax: quia solum hoc donum omnibus modis, et totaliter facit hominem bonum operari; ita ut a fine supernaturali non recedat.

Disputatio LXXXV: Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.

Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.

I. QUIDAM recentiores Theologi partem defendunt affirmativam. Quam ut explicent, dicunt, quod totus effectus, et a Deo est, et a causis secundis, sed neque a Deo, neque a causis secundis ut a tota causa, sed ut a parte causae, quae simul exigit concursum, et influxum alterum, non secus ac cum duo trahunt navim, totus motus proficiscitur ab unoquoque trahentium, sed non tamquam a tota causa motus, siquidem quivis eorum simul efficit cum altero omnes, ac singulas partes eiusdem motus. Extendunt hanc doctrinam ad actus supernaturales, in quibus efficiendis sentiunt, Deum suo concursu, et liberum arbitrium esse duas causas partiales eorundem actuum, sicut duo trahentes navim, comparatione motus navis. Probatur haec sententia.

Primo: quia secundum Fidem Catholicam, in Concilio Tridentino contra Lutheranos definitam, non solum Deus, vel sola gratia est causa efficiens supernaturalis consensus, sed etiam liberum arbitrium est vera causa illius efficiens, ac Deo cooperans: ergo Deus, et liberum arbitrium sunt causae partiales eiusdem actus liberi, sicut duo trahentes navim. Probatur consequentia: nam causa partialis, comparatione alicuius effectus, est illa, quae habet consortium alterius causae, sicut causa totalis illa dicitur, quae alterius causae consortium non habet.

Secundo. Deus, et liberum arbitrium non eodem influxu influunt in actum liberum, sed tam Deus, quam liberum arbitrium habet suum influxum proprium, et peculiarem ad eumdem effectum necessarium; alias liberum arbitrium non esset causa secunda principalis actuum supernaturalium, sed merum instrumentum; quia non haberet propriam vim activam, nec propriam activitatem, et influxum respectu illorum actuum, sed solum operaretur per influxum principalis agentis, sicut pennicillus operatur imaginem; cuius contrarium disputatione 68. ostensum est; ergo Deus, et liberum arbitrium partialitate causae, ut aiunt, vere sunt duae causae partiales eiusdem effectus.

Tertio, probatur auctoritate Theologorum, qui expresse docent, Deum, et liberum arbitrium esse duas causas partiales eiusdem effectus: sic enim loquitur Capreolus in 2. sent. dist. 28. q. 1. art. 3. ad 12. contra 3. conclusionem, ubi ait: Non solum iuvat Deus ad bonum, partialiter coefficiendo, qui est modus communis, quo concurrit ad cuiuslibet agentis effectum, etc. Et eadem formalia verba habet Gregor. Arimin. eadem solut. ad 12. Similiter Gabriel in 2. dist. 1. q. 2. ar. 1. Deus, inquit; producens effectum in causa secunda, est causa partialis, sicut et causa secunda. Et dist. 37. q. 1. ar. 1. ad argumentum de quarta via: Deus volendo causat omnia; non tamen ideo est causa totalis, quia vult secum concurrere alias causas. S. Bonaventura in 1. dist. 40. q. 1. art. 2. ait: Praedestinatio, inquantum dicit rationem causae, non necessario ponit effectum, quia non est causa per necessitatem. Et iterum. Non est tota causa, sed cum alia causa contingente, scilicet cum libero arbitrio. Olcoth. in 2. q. 1. ar. 3. in princ. inquit: Imaginandum est, quod Deus, et creaturae sunt duae causae partiales. Lychetus in 2. sent. dist. 37. q. 2. §. ad solut. ait, quod, licet voluntas divina semper concurrat ad omnem actionem nostram, ut causa partialis; vult tamen causam secundam sibi cooperari. Raphael Venustius lib. 2. de praedest. et libero arbitrio, ubi argumentando contra Lutherum, ait: Non advertit, Deum esse causam operis nostri partialem, et totalem, sed non totaliter influentem. Denique Thomas Elysius Ord. Praedicat. sacrae Theologiae Magister tractatu de donis Spiritus sancti pag. 478. Sufficientia, inquit, dispositionum est a Deo, et a nobis, ut a duabus causis partialibus facientibus unam totalem. Cum ergo tot graves auctores Catholici fateantur; Deum, et liberum arbitrium, et quamcumque aliam causam secundam esse causas partiales, seu partialiter concurrere ad eumdem effectum producendum; relinquitur, hanc sententiam, et modum loquendi esse ad minus valde probabilem.

Quarto. Idipsum potest suaderi omnibus argumentis superius adductis ad probandum, Deum suo influxu non praedeterminare physice liberum arbitrium; et alias causas secundas, ad operandum; neque efficere, ut secum cooperentur: ex hoc enim principio evidenter sequitur, Deum, et liberum arbitrium esse causas partiales eiusdem effectus, sicut duo trahentes navim; quamvis haec similitudo non teneat in omnibus, sed in hoc; quod Deus, et liberum arbitrium habent proprium conatum, et influxum in actum liberum, sicut duo trahentes navim, comparatione motus ipsius navis.

Et confirmari etiam potest haec sententia, argumentis disp. 97. adducendis, quibus contendunt probare, influxum arbitrii, quo Deo excitanti, et moventi libere cooperatur, procedere efficienter a sola, et innata eius libertate; nec esse reducendum in Deum, vel in auxilium efficax gratiae, tamquam in priorem causam, per se efficientem. Ex hoc enim, si semel statuatur, infertur, Deum, et liberum arbitrium esse causas partiales consensus liberi, sicut duo trahentes navim, in sensu ab auctoribus, cum quibus disputamus, intento.

II. Contrariam sententiam docet expresse S. Tho. 4. cont. Gent. c. 7. num. 16. et lib. 3. c. 70. in fine, quam prius docuit S. Austinus locis inferius allegandis, et in aliis, quae disput. 100. adducemus ad probandum, collationem auxilii efficacis esse adaequatam, et solam causam efficientem, ut liberum arbitrium convertatur, et pie operetur. Hanc sententiam sequuntur omnes Thomistae, inter quos est M. Bañes; 1. p. q. 23. art. 3. dub. 3. ad 3. arg. et 2. 2. q. 10. artic. 1. dub. 2. doc. 3. et ex dictis.

Causae partiales supernaturalis actus, in quo sensu dicantur gratia, et lib. arb.— Ad cuius evidentiam, ut separemus ea, in quibus auctores utriusque sententiae conveniunt, et id, in quo dissentiunt, aperiamus: notandum est, quod dupliciter possunt aliquae duae causae dici, vel esse partiales, comparatione alicuius effectus. Primo modo; quia quaelibet illarum in productione eiusdem effectus habet consortium alterius causae cooperantis, et influentis in eumdem effectum: et in hoc sensu auctores utriusque sententiae, unanimi consensu fatentur, Deum, et liberum arbitrium esse duas causas partiales supernaturalis consensus. Et idem docent de concursu Dei, et aliarum causarum secundarum, etiam contingentium, comparatione effectuum naturalium, quia non solus Deus producit efficienter illum effectum; sed etiam causa secunda effective eumdem effectum producit, ut 3. cont. Gent. cap. 69. et 70. ostendit S. Tho. contra positionem eorum, qui rebus naturalibus proprias subtrahebant actiones. Quod etiam specialiter probat de electionibus voluntatis humanae, cap. 89. 90. et 91. eiusdem lib. Secundo modo possunt duae causae dici partiales, quia, licet una tribuat alteri potentiam, seu virtutem activam in actu primo, qua possit cum altera producere effectum, tamen quaelibet illarum, ita ex se ipsa adhibet proprium conatum, quo influit cum altera in effectum, ut illum conatum, et influxum actualem non accipiat ab altera in genere causae propriae efficientis: Sicut si ponamus duos equos, quorum unus genitus est ab altero, movere currum: quilibet adhibet proprium conatum, et influxum in illum motum, neque unius influxus dependet ab alio, ut a causa efficiente, quamvis dependeat ab eo, tamquam a causa tribuente virtutem, seu potentiam motivam. In hoc ergo sensu asserunt auctores primae sententiae, Deum per auxilium gratiae, et liberum arbitrium esse causas partiales in supernaturalem actum pariter influentes; quia quamvis Deus conferat libero arbitrio esse potentiae volitivae, et auxilium sufficiens, vel habitum, quo possit proxime in actum supernaturalem influere; tamen influxus actualis, et conatus, quo liberum arbitrium, gratia excitante motum, vel habitu supernaturali adiutum, elicit actus supernaturales, ita dicunt tribuendum esse libero arbitrio, ut causae efficienti, atque influenti pro sua innata libertate ut a Deo, vel ab auxilio efficaci, tamquam a causa priori, et per se efficiente non dependeat; sed solum, tamquam a causa alliciente, invitante, suadente, aut aliter etiam interius moraliter attrahente: alias existiment, arbitrii nostri libertatem illaesam conservari non posse. Contra hanc sententiam sit

III. Deus, et lib. arb. non sunt proprie causae partiales supernaturalis operationis.— PRima conclusio. Deus, seu gratia eius efficax, et liberum arbitrium non sunt causae partiales actus credendi, sperandi, et diligendi, et aliorum actuum supernaturalium, sicut duo trahentes navim; sed quaelibet est causa totalis in suo genere: quarum una, scilicet liberum arbitrium, in suo influxu, et cooperatione, subordinatur alteri, scilicet Deo, ut causae priori, non solum suadenti, seu moraliter moventi interius; sed etiam, tamquam causae vere efficienti, ut ipsum liberum arbitrium secum concurrat, et cooperetur. Hanc conclusionem esse expressam doctrinam SS. Patrum, praesertim S. Augustini, et S. Thom. et aliorum doctorum, qui eorum sententiam defendunt, sequentia testimonia demonstrant.

In primis S. Augustinus explicans illud ad Roman. 9. Non est volentis, neque currentis; sed Dei miserentis; et quamdam explicationem impugnans eorum, qui asserebant, propterea dictum esse, non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei, quia videlicet ex utroque fit, partialiter, idest ex voluntate hominis, et misericordia Dei; infert ex hac explicatione, e contrario etiam recte dici posse, non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia id misericordia Dei sola non implet. Unde sic concludit S. Doctor: Porro si nullus Christianus dicere audebit: Non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, ne Apostolo apertissime contradicat: restat, ut propterea recte dictum intelligatur, non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei, ut totum Deo detur, qui hominis voluntatem bonam et praeparat adiuvandam, et adiuvat praeparatam. Et lib. de praed. SS. c. 2. impugnans asserentes, Deum, et liberum arbit. esse causas partiales actus supernaturalis fidei, sic loquitur: Nolens ergo his tam claris testimoniis repugnare, et tamen volens, a seipso sibi esse, quod credidit, homo quasi componat cum Deo, ut partem fidei sibi vendicet, atque illi partem relinquat: et quod est elatius, primam tollit, sequentem dat illi: et in eo quod dicit, esse amborum, priorem se facit, posteriorem Deum. Non sic pius atque humilis doctor ille sapiebat, Cyprianum beatissimum loquor, qui dixit, in nullo gloriandum, quando nostrum nihil sit. Quod, ut ostenderet, adhibuit Apostolum testem dicentem: Quid autem habes, quod non accepisti? Et cap. 7. eiusdem libri, ait: Quidquid igitur, et antequam in Christum crederet, et cum crederet, et cum credidisset, bene operatus est Cornelius; totum Deo dandum est, ne forte quis extollatur. Et cap. 16. inquit: Apostolus ait: Non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei: Quia maior serviet minori, Numquid dixit, non ex operibus, sed ex credente? Prorsus etiam hoc abstulit homini, ut totum daret Deo. Dixit ergo: Sed ex vocante, non quacumque vocatione, sed qua vocatione fit credens. Et lib. de dono persever. cap. 6. sic concludit; Tutiores igitur vivimus, si totum Deo damus; non autem nos illi ex parte, et nobis ex parte committimus. Et cap. 13. eiusdem libri: Nos ergo volumus, sed Deus in nobis operatur et velle, Nos ergo operamur, sed Deus in nobis operatur et ipsum operari pro bona voluntate. Hoc nobis expedit et credere, et dicere. Hoc est pium, hoc verum, ut sit humilis, et submissa confessio, et detur totum Deo. Quibus verbis S. Augustinus ex eo probat, Deo totum esse tribuendum; quia licet homo libere velit, et operetur; Deus tamen sua gratia efficit, ut homo velit, et operetur: unde lib. de praed. SS. c. 2. idem Augustinus ait: Ipse ergo fidem gentium fecit, qui potens est facere, quod promisit. Porro si operatur Deus fidem nostram, miro modo agens in cordibus nostris, ut credamus; numquid metuendum est, ne totum facere non possit? et ideo homo sibi primas eius vendicat partes, ut novissimas ab illo accipere mereatur, Videte, si aliud agitur isto modo, nisi ut gratia Dei secundum merita nostra detur, quolibet modo, et sic gratia non sit gratia.

Idem docet S. Chrysost. quem etiam ipse Iulianus Pelagianus honorabiliter, teste Aug. commemorat, et sicut Sanctum, eruditumque laudat, atque testimonium, et gloriam de consortio veritatis suscepisse affirmat. Is enim super 2. epi. ad Corinth. c. 3. explicans illa verba: Non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, ait: Quasi dicat Paulus planius: Non ita dicebam, fiduciam habemus, ut partim sit nostrum, partim sit Dei, sed totum illi tribuo, acceptumque fero. Et hom. 4. super 2. epist. ad Thessal. c. 2. Ego, inquit, sane dixi, totum vero Dei est. Et hom. 15. super acta Apostol. Hoc solum nobis curae sit, inquit, quomodo vincamus diabolum, imo vero non nostri opus est, sed divinae gratiae totum est. Eodem modo contra Pelagianos S. Hieronymus loquitur, super cap. 18. Ieremiae, ubi explicans illud Ecce, sicut lutum in manu figuli; postquam docuerat, gratiam, et liberum arbitrium salvari in operationibus piis, subdit: Nec statim totum erit hominis, quod eveniet, sed eius gratiae, qui cuncta largitus est: ita enim libertas arbitrii reservanda est, ut in omnibus excellat gratia largitoris, iuxta illud Propheticum: Nisi Dominus aedificaverit domum: in vanum laboraverunt, qui aedificant eam. Nisi Dominus custodierit Civitatem: in vanum vigilabit, qui custodit eam. Non enim volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei. Et sanctus Basilius hom. 22. de humilitate: Nihil, ait, tibi relictum est, o homo, de quo gloriari possis. Et S. Ambrosius lib. 2. de Abraham, cap. 7. inquit, non est volentis, neque currentis, ne te ipsum iustificares, sed omnia tribueres Deo, qui te vocavit; vocatione scilicet efficaci, qua ut operemur, operatur. Subscribit Paulus Orosius in fine Apologiae de arbitrii libertate, quam adversus Pelagium adhuc viventem conscripsit; ubi explicans illud Ioan. 15. Ego sum vitis, vos palmites, ait: Quodcumque habet palmes, scilicet de vite habet. Non enim, inquit Apostolus: Tu radicem portas, sed radix te. Quid se ergo extollit in fructibus, qui videntur in eo, cum totum pertineat ad vitem, non solum ut possit, verum etiam ut sit? Alioquin excidetur, et in ignem mittetur. Non enim palmes, sed vitis potest, et quod vitis potest, palmes ostendit. Sufficit ergo unicuique, ut habeat. At vero ubi, et unde habeat, et humiliter agnoscat, et patienter expectet, ne, dum non habet, et habere se credit, idipsum, quod habet, auferatur ab eo. Sanctus Cyprianus sermone de ieiunio, et tentatione, ait: Deo totum debemus, quod vivimus, quod movemur, quod sumus. Et Sanctus Anselmus lib. de conc. praedest. et liberi arbitrii, paulo post principium: Totum, inquit, imputandum est gratiae, quia, nec volentis est, quod vult, neque currentis, quod currit; sed miserentis est Dei. Et super cap. 2. epist. ad Ephes. in illa verba: Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis, etc. inquit, Dei donum est ipsa fides, vel vocatio vestra, et non partim; sed pure donum Dei; quia non ex operibus vestris, idest non est ibi admistio operum; ut ne quis glorietur. Quibus verbis non obscure docet, Deum, et liberum arbitrium non esse causas partiales actus fidei, et aliorum supernaturalium, sicut duo trahentes navim, quod indicant illa verba: Non partim, sed pure, et illa: Non est ibi admistio operum, significant enim, influxum, seu cooperationem arbitrii esse tandem referendum in ipsum Deum, tamquam in causam efficientem, ut fides non partim, sed pure sit donum Dei. Sentit ergo, Deum, et liberum arbitrium non esse causas partiales piae operationis, sicut duo trahentes navim. Idem docent Gregorius Nazianzenus, Cyprianus, et Bernardus, quorum testimonia adduximus disputatione 62. num. 6. Praeterea idem sentit S. Damascenus in hist. de Balaam et Iosaphat viris illustribus, inquiens: Qui plus virtutis habebat, totum Dei gratiae asscribebat.

Denique Sanctus Thomas 1. 2. q. 111. art. 2. ad 2. eamdem doctrinam amplectitur: ait enim, quod Deus non sine nobis nos iustificat; quia per motum liberi arbitrii, dum iustificamur, Dei iustitiae consentimus. Ille tamen motus non est causa gratiae, sed effectus; unde tota operatio pertinet ad gratiam. Et clarius 3. cont. Gent. cap. 70. in fine idipsum docet his verbis: Non sic idem effectus causae naturali, et divinae virtuti attribuitur, quasi partim a Deo, et partim a naturali agente fiat; sed totus ab utroque, secundum alium modum, sicut idem effectus totus attribuitur instrumento, et principali agenti etiam totus. Sed agens principale, et instrumentum non sunt duae causae partiales effectus, cum instrumentum subordinetur in suo influxu principali agenti: ergo, secundum Sanctum Thomam, Deus, seu gratia efficax, et liberum arbitrium non sunt causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.

IIII. Confirmari potest haec sententia ex verbis illis Iacobi: Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est descendens a Patre luminum. Cum ergo cooperatio liberi arbitrii consentientis Deo vocanti, sit aliquid optimum, et perfectum; relinquitur, esse Deo tribuendum, ac per consequens; Deum non esse causam partialem, sed totalem, in quam ipsa cooperatio arbitrii, tamquam in priorem causam efficientem, reducenda est, propter quod Ecclesia Catholica,in quadam oratione inquit: Deus, cuius est totum, quod est optimum, etc. Quibus verbis significatur, Deum non partialem causam esse, sed in suo genere totalem cuiuscumque actus supernaturalis nostri arbitrii, vel alterius effectus producti, etiam interventu causae secundae.

Respondent ad omnia haec argumenta, Deum esse quidem causam totalem, totalitate effectus, quia videlicet totus effectus producitur a Deo, sicut etiam totus producitur a causa secunda: non tamen totalitate causae, quia non solus Deus producit in nobis effective actum liberum, sed cooperante simul libero arbitrio, et pariter cum illo in ipsam piam operationem influente. Sicut, cum duo trahunt navim, quilibet producit totum effectum, nec est assignabilis aliqua pars motus navis, quae producatur ab uno, et non ab altero; neuter tamen est totalis causa motus navis, sed partialis, quia non producit illum motum, nisi adiutus ab altero simul influente, et producente eumdem motum.

V. Contra hanc tamen solutionem est efficax argumentum. Nam, ut docet Sanctus Thomas 4.cont.Gent. quando multa agentia partialiter trahunt navim: Quia virtus cuiuslibet imperfecta est, et insufficiens ad istum effectum, ex diversis virtutibus congregatur una virtus omnium, quae sufficit ad trahendum navim. Sed virtus Dei non est imperfecta, sed infinita, ut 1. cont. Gent. cap. 43. ostendit idem Sanctus Thomas: ergo Deus, et liberum arbitrium, non sunt causae partiales actus supernaturalis, sicut duo trahentes navim: alias virtus Dei esset insufficiens, et imperfecta, et indigeret virtute alterius ad aliquem effectum producendum.

Secundo probatur, destruendo potissimum fundamentum oppositae sententiae. Nam si propter aliquam rationem Deus, et liberum arbitrium essent causae partiales actionis supernaturalis credendi, sperandi, et diligendi, etc. maxime, quia non solus Deus, sed simul etiam liberum hominis arbitrium eiusmodi actus producit: sed haec ratio est nulla; ex illa enim sequeretur, Patrem, et filium partialiter producere Spiritum sanctum, sicut duo trahentes navim; etenim nec solus Pater producit Spiritum sanctum, nec solus Filius; sed Pater, et Filius simul illum producunt; consequens autem non est admittendum, ut 4. cont. Gent. superius allegato ostendit S. Thomas: ergo, etiamsi Deus, et liberum arbitrium simul producant actum supernaturalem, non sequitur ex hoc, esse causas partiales eiusdem actus, sicut duo trahentes navim.

Tertio probatur: nam, ut supra ostensum est, ipsa cooperatio, et influxus liberi arbitrii in piam operationem, procedit efficienter a Deo, sive ab auxilio gratiae efficacis: propter quod, ut infra dicemus, Deus, seu collatio efficacis auxilii est adaequata causa, quae efficit, ut homo convertatur, vel pie operetur: ergo Deus, et liberum arbitrium non sunt causae partiales eiusdem operationis, sicut duo trahentes navim. Probatur consequentia: nam in huiusmodi causis partialibus quaelibet habet influxum, et conatum ita sibi proprium, ut neutra ab altera, ut a causa proprie efficiente, illum recipiat, ut supra dictum est.

Quarto probatur. Omnibus argumentis, quibus disp. 96. et 97. manifestum fiet, liberum arb. dum consentit Deo excitanti, et moventi nihil ex seipso operari, quod a Deo non acceperit, ut a priori causa per se efficiente; ac per consequens eius cooperationem cum gratia non procedere a sola, et innata eius libertate. Ex hoc enim evidenter concluditur, Deum, et liberum arbitrium non esse causas partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim sunt partiales causae motus ipsius navis. Et confirmari potest hoc argumentum: nam actus credendi, sperandi, et diligendi Deum, ut est auctor gratiae, sunt quantum ad substantiam, et omnem suam entitatem actus supernaturales, ut disputatione 65. ostensum est: ergo voluntas secundum se, et suam naturalem virtutem, cum sit potentia inferioris ordinis, habere non potest virtutem aliquam sibi connaturalem, qua tales actus, etiam ut causa partialis efficiat: alias haberet ex se, et ex natura sua connexionem, et proportionem sibi connaturalem cum ordine gratiae, ac per consequens ordo gratiae non esset supra totum ordinem naturae, quod tamen admitti non potest.

VI. Id ipsum probant argumenta, quibus disp. 18. et 23. ostensum est, concursum Dei generalem tam naturalis, quam supernaturalis ordinis esse influxum Dei immediatum in causas secundas, etiam liberas, easque efficienter praemovere ad proprias operationes, unamquamque iuxta modum suae naturae; quod tamen non competit causis partialibus, seu partialiter concurrentibus ad productionem eiusdem effectus, ut ex supradictis constat.

VII. AD primum argumentum respondetur, quod, quamvis sola gratia non producat supernaturalem operationem hominis, sed simul etiam ad eam concurrat effective liberum arbitrium, cooperando gratiae Dei; nihilominus solus Deus, et sola gratia efficit, ut liberum arbitrium cooperetur, ut supra ostensum est: et ideo non est causa partialis, sed totalis in suo genere cuiuslibet actus supernaturalis. Nam ad causam partialem partialitate causae, ut aiunt, non sufficit, quod habeat consortium alterius causae simul influentis in effectum: sed ultra hoc requiritur, quod quaelibet per se, et seorsum sumpta, sit imperfecta, habeatque virtutem imperfectam, cooperatione eiusdem effectus, ut dictum est. Et praeterea etiam requiritur, quod influxus, et conatus unius causae non sit efficienter ab altera, quod tamen in praesenti non contingit.

Liberi arbitrii influxus qualiter sit illi proprius.— Ad secundum argumentum respondetur, liberum hominis arbitrium habere quidem proprium influxum in actum supernaturalem procedentem a principio intrinseco, elevato per gratiam; sed hunc eundem influxum actualem accipit a Deo, ut a causa vere efficiente, ut ostensum est. Dicit enim Hieronymus: Meum est velle, et currere; sed ipsum meum sine Dei semper auxilio non erit meum. Unde quamvis per propriam formam idem arbitrium producat actus supernaturales, non ut merum instrumentum, sed ut causa principalis, iuxta ea, quae disputatione 68. dicta sunt, nihilominus tam ipse Deus, quam liberum arbitrium est causa totalis in suo genere eorumdem actuum; non autem partialis partialitate causae, ut dictum est. Videantur pro confirmatione huius solutionis, quae disputatione 62. num. 8. dicta sunt.

Ad tertium argumentum respondetur, Doctores Catholicos, qui docent, Deum esse causam partialem effectuum, quos per causas secundas producit, esse intelligendos, de causa partiali communiter sumpta, quatenus significat causam habentem consortium alterius causae concurrentis effective ad productionem eiusdem effectus, ut ex verbis eorum inductis non obscure colligitur. Quod si forsitan unus, aut alter loquutus est in hac parte minus proprie, asserendo, Deum, et liberum arbitrium esse duas causas partiales, facientes unam causam totalem; non propterea recedendum est a sententia, et modo loquendi Sancti Augustini, et Sancti Thomae, et aliorum Patrum, qui, ut supra ostensum est, affirmant, Deum non esse causam partialem, sed totalem, a qua non solum ipsum velle nostrum, sed etiam cooperatio, et influxus nostri arbitrii, tamquam a priori causa efficiente dependet, ut ostensum est, et in disputatione sequenti patebit amplius.

Ad ea vero quae in quarto argumento, tanguntur, iam in disputatione 22. 23. et 24. abunde satis responsum est. Ad confirmationem patebit disput. 97.

Disputatio LXXXVI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.

Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.

I. CUM non solum apud S. Augustinum, sed etiam in sacris litteris, et Conciliis habeatur expressum, Deum facere, ut faciamus; et operari, ut operemur, ut luce clarius loca inferius alleganda convincunt; nullus Catholicus est, qui verbis neget, Deum per auxilium gratiae facere, ut faciamus, et operari, ut cooperemur. Differentia tamen est inter Theologos circa modum, quo Deus id faciat.

Quidam namque licet fateantur, Deum per auxilium efficax gratiae vere efficienter, ac physice efficere una cum libero arbitrio actum supernaturalem; negant tamen, ipsum Deum per auxilium efficax gratiae praevenientis vere efficienter facere, ut nostrum arbitrium influat, et cooperetur Deo vocanti, et moventi; unde omnia loca Scripturae, Conciliorum, et Sanctorum Patrum, quae asserunt, Deum per suam gratiam praevenientem facere, ut faciamus, quatenus aliqua ratione soli Deo, et gratiae praevenienti tribuitur; explicant de efficientia tantum morali, seu metaphorica, quae fit tantummodo suadendo, alliciendo, invitando, et proponendo interius congrue, et opportune obiectum, eo modo, quo Deus praescit, voluntatem creatam praestituram consensum. Potissimum fundamentum eorum est: nam alias existimant, arbitrii nostri libertatem illaesam conservari non posse: quia si, antequam voluntas creata eliciat suum actum, aut cooperetur Deo moventi, necesse est, ut prius ratione, et causalitate Deus efficiat, ut ipsa voluntas velit; non erit in potestate eiusdem voluntatis velle, aut nolle, quando sibi placuerit; sed solum in potestate Dei, qui efficit nos velle, aut nolle, quando sibi placet, et ita libertas erit solum in Deo, non autem in voluntate creata.

Praeterea probari potest haec sententia: nam Deus facit, ut faciamus, operando in nobis sine nobis initium bonae voluntatis, quae non perficitur sine nobis: dicit enim Augustinus lib. de gratia, et lib. arb. c. 17. Sine nobis operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens: sed Deus non operatur in nobis sine nobis initium bonae voluntatis, nisi tantum moraliter suadendo, alliciendo, invitando: nam physice efficere non potest sine nobis initium actus voluntatis; quia, cum sit actus vitalis, produci a solo Deo non potest sine concursu, et cooperatione creatae voluntatis: ergo Deus solum moraliter facit, ut faciamus: non autem vere efficienter, seu physice.

Confirmatur. Quia initium physicum actus bonae voluntatis est homini liberum; alias totus actus non esset homini liber; cum enim actus voluntatis sit instantaneus, si eius initium non esset liberum respectu hominis, etiam totus actus non esset eidem homini liber, sed solum Deo; sed impossibile est, quod actus liber, vel aliquod eius physicum initium producatur sine libero consensu, et cooperatione nostrae voluntatis: ergo impossibile est, quod Deus per gratiam operantem, seu praevenientem, qua ratione praeveniens est, physice, seu vere efficienter faciat, ut faciamus: ergo solum id efficit moraliter.

Secundo. Tota causalitas praevenientis gratiae, qua Deus facit, ut faciamus, reducitur ad motionem finis: nam per hanc gratiam facit Deus, ut obiectum, quod amandum proponitur, honestius appareat, et amore dignius; et quod timendum, horribilius; et quod odio habendum, turpius: et sic de ceteris: sed causalitas finis solum est moralis, non autem vere, et proprie efficiens; alias causa efficiens, et finalis confunderentur, et coinciderent: ergo Deus per gratiam praevenientem solum moraliter facit, ut faciamus; non autem vere efficienter.

Confirmatur: nam per gratiam praevenientem, qua Deus facit, ut faciamus; movet Deus hominem, ut homo est, ad operandum, ac per consequens eum movet, ut operetur libere, iuxta modum suae naturae; sed homo, ut homo, movetur ad operandum ex fine praeconcepto, ut 1.2. quaest. 1. art. 1. docet S. Thomas: unde actiones humanae sumunt suam speciem a fine, ut in eadem quaest. art. 3. ostendit: ergo per gratiam praevenientem solum moraliter facit Deus, ut faciamus.

II. Tertio. Operari, ut velimus, seu facere, ut velimus, nihil aliud est, quam operari in nobis aliquid, quo disponamur, vel inclinemur ad volendum, et eo animo, et intentione, ut velimus: sed hoc totum pertinet ad genus causalitatis moralis, nec includit intrinsece veram efficientiam, comparatione actus volendi: ergo ex eo, quod, iuxta Scripturam sacram, Concilia, et Patres, Deus operetur in nobis, ut velimus, et faciat, ut faciamus; non sequitur, quod vere efficienter faciat, nos velle; sed omnes illae loquutiones, quatenus soli Deo tribuuntur, possunt, et debent intelligi de efficientia morali, seu metaphorica. Minor probatur: nam excitans, et praemovens interius hominem ad diligendum, aliquid operatur, quo voluntatem disponit, et inclinat ad amandum: operatur enim illustrationem intellectus, et inspirationem, per quam praeparatur voluntas, et movetur ad diligendum: nam etiam diabolus praeparat voluntatem, et eam suadendo movet ad peccandum, illi proponendo amabilitatem obiecti; et similiter unus homo potest suadendo praeparare, et inclinare voluntatem alterius, ad aliquid faciendum, et tamen diabolus non facit vere efficienter, ut homo peccet, sed solum moraliter, sicut etiam unus homo solum moraliter facit, ut alius homo velit: ergo.

Confirmatur. Aliud est facere in nobis velle; aliud vero facere, ut velimus; qui enim rogat, vel praecipit alteri, ut velit, facit, ut ille velit; non tamen operatur in illo actum volendi: ergo similiter per gratiam praevenientem, ut praeveniens est, facit Deus, suadendo, ut velimus, absque eo, quod per eamdem gratiam, ut praevenit liberam cooperationem nostri arbitrii, efficiat in nobis ipsum velle.

Quarto. Actionis non est actio, alias ad illam priorem actionem necessaria esset alia actio, et ad illam alia, et sic in actionibus, et in causis efficientibus daretur processus in infinitum: ergo ante actionem, et cooperationem liberi arbitrii nulla praeintelligitur actio divina, per quam Deus physice, seu vere efficienter faciat liberum arbitrium cooperari, ac per consequens per gratiam praevenientem efficacem solum moraliter facit, ut faciamus.

Quinto. Idipsum probari potest omnibus argumentis suprapositis, quibus auctores huius sententiae suadere contendunt, Deum suo auxilio efficaci non praedeterminare liberum arbitrium ad operandum, sed actualem determinationem eiusdem arbitrii procedere a sola, et innata eius libertate. Ex hoc enim principio (si esset verum) evidenter deducitur, Deum per auxilium efficax praevenientis gratiae solum moraliter facere, ut faciamus; non autem physice, seu vere efficienter.

III. Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae et moraliter, et efficienter facit nos cooperari.— HIs tamen non obstantibus, certissime tenendum est, Deum per auxilium efficax praevenientis gratiae facere, ut faciamus, et operari, ut operemur, non solum suadendo, alliciendo, invitando, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo, sed etiam vere efficienter, atque efficaciter faciendo, ut ipsum arbitrium a Deo motum, et excitatum se libere determinet ad bene operandum, et operetur. Haec est expressa sententia S. Augustini, et S. Thomae, ut patet ex locis supra adductis, et ex iis, quae adducentur infra.

Probatur. Primo manifestissimis testimoniis sacrarum litterarum, inter quae praecipuum est illud Ezech. 36. Et dabo vobis cor novum, et spiritum novum ponam in medio vestri; et auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum, et spiritum meum ponam in medio vestri: et faciam, ut in praeceptis meis ambuletis, et iudicia mea custodiatis, et operemini. Quo testimonio S. Augustinus saepe urgebat Pelagianos, et Semipelagianos, contra eos concludens, Deum facere, ut faciamus, et operari, ut operemur, idque non solum suadendo, alliciendo, invitando, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo, sed etiam vere efficienter, et efficaciter faciendo, ut nostrum arbitrium cooperetur. Sed praesertim in lib. de praedest. SS. cap. 11. Ideo, inquit, haec et nobis praecipiuntur, et dona Dei esse monstrantur, ut intelligatur, quod et nos ea faciamus, et Deus facit, ut illa faciamus; sicut per Prophetam Ezechielem apertissime dicit: Quid enim apertius, quam, ubi dicit: Ego faciam, ut faciatis? Locum ipsum scripturae, fratres charissimi, attendite, et videbitis, illa Deum promittere facturum se, ut faciant, quae iubet, ut fiant. Et lib. de gratia, et lib. arb. c. 16. Certum est nos mandata servare, si volumus; sed quia praeparatur voluntas a Domino, ab illo petendum est, ut tantum velimus, quantum sufficit, ut volendo faciamus. Certum est, nos velle, cum volumus, sed ille facit, ut velimus bonum, de quo dictum est, quod paulo ante posui, quod praeparatur voluntas a Domino, de quo dictum est: A domino gressus hominis dirigentur, et viam eius volet: de quo dictum est: Deus est, qui operatur in vobis et velle, et operari. Certum est, nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati, qui dixit: Faciam, ut in iustificationibus meis ambuletis, et iudicia mea observetis, et faciatis. Cum dicit, faciam, ut faciatis, quid aliud dicit, nisi auferam a vobis cor lapideum, unde non faciebatis, et dabo cor carneum, unde faciatis? Et hoc quid est, nisi auferam cor durum, unde non faciebatis, et dabo cor obediens, unde faciatis? ille facit, ut faciamus, cui dicit homo: Pone Domine custodiam ori meo; hoc est enim dicere, fac, ut ponam custodiam ori meo: quod beneficium Dei iam fuerat consequutus, qui dixit: Posui ori meo custodiam. Eumdem locum Ezechielis in eodem sensu explicat contra Collatorem Sanctus Prosper, et Sanctus Fulgentius, ex verbis Prophetae sic concludens: Dat ergo Deus cor novum, ut in iustificationibus eius ambulemus, quod pertinet ad bonae voluntatis initium. Dat etiam, ut iudicia eius observemus, et faciamus, quod pertinet ad bonae operationis effectum. Unde cognoscimus Dei esse, ut bonum facere velimus; et ut bonum facere valeamus. Et paulo inferius, explicans illud: In Deo faciemus virtutem, subdit: Hoc autem in Deo facimus, quod Deo in nobis faciente datur nobis, ut faciamus. Quod evidenter in epistola ad Hebraeos ostenditur: ubi cum de Deo dictum esset: Aptet vos in omni bono, ut faciatis voluntatem eius, continuo sequitur: Faciens in vobis, quod placeat coram se per Iesum Christum. Omne igitur opus, quod in Deo fit, Deus in nobis facit. Ex ipso enim, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Ex ipso ergo est et voluntas bona, et operatio bona. Quod Doctor gentium his verbis affirmat: Deus est enim, qui operatur in vobis et velle, et perficere pro bona voluntate. Eamdem sententiam docuit S. Thom. locis superius allegatis; praesertim 3.cont.Gent.cap.88. ubi ex loco inducto ad Philippenses 2. Deus est, qui operatur in vobis et velle, et perficere pro bona voluntate: et Proverbior. 21. Cor regis in manu Domini, quocumque voluerit, vertet illud, probat solum Deum posse movere voluntatem per modum agentis, idest vere efficienter, ut distinguitur contra solam motionem moralem, ut colligitur ex quinta ratione, ubi explicans, quid sit moveri per modum agentis, ait: Dico autem moveri ab extrinseco principio, quod moveat per modum agentis, et non per modum finis. Et in cap. 89. referens, et impugnans intelligentiam eorum, qui male interpretabantur loca inducta Scripturae, ait: Quidam vero non intelligentes, qualiter motum voluntatis Deus in nobis causare possit; absque praeiudicio libertatis voluntatis, conati sunt has auctoritates male exponere; ut scilicet dicerent, quod Deus causat in nobis velle, et perficere, inquantum dat nobis virtutem volendi; non autem sic, quod faciat nos velle hoc, vel illud: sicut Origenes exponit in 3. Periarchon, liberum arbitrium defendens contra auctoritates praedictas. Et ex hoc processisse videtur opinio quorumdam, qui dicebant, quod providentia non est de his, quae subsunt libero arbitrio, scilicet de electionibus: sed providentia refertur ad exteriores eventus. Non enim qui elegit aliquod consequi, vel perficere, puta aedificare, vel ditari, semper poterit ad hoc pervenire: et sic eventus actionum nostrarum non subiacent libero arbitrio, sed providentia disponuntur. Quibus quidem auctoritatibus sacrae Scripturae resistitur evidenter. Dicitur enim Isai. 26. Omnia opera nostra operatus es in nobis Domine. Unde non solum virtutem volendi a Deo habemus, sed etiam operationem. Praeterea, hoc ipsum, quod Salomon dicit: Quocumque voluerit, inclinabit illud; ostendit, non solum divinam causalitatem ad potentiam voluntatis extendi, sed etiam ad actum ipsius. Item, Deus non solum dat rebus virtutem, sed etiam nulla res potest propria virtute agere, nisi agat in virtute ipsius, ut supra ostensum est: ergo homo non potest virtute voluntatis sibi data uti, nisi inquantum agit in virtute Dei. Illud autem, in cuius virtute agens agit, est causa non solum virtutis, sed etiam actus: quod in artifice apparet, in cuius virtute agit instrumentum, etiam quod ab hoc artifice propriam formam non accipit, sed solum ab ipso applicatur ad actum. Deus igitur est causa nobis non solum voluntatis, sed etiam volendi. In quo testimonio expendat Lector verba illa S. Thomae, non autem sic, quod faciat nos velle hoc, vel illud: quibus impugnat asserentes, quod Deus non facit nos velle hoc, vel illud: quia non intelligebant, qualiter hoc facere posset absque praeiudicio libertatis. Sentit ergo, Deum vere efficienter facere nos velle hoc in particulari, vel illud. Nam, si intelligeretur tantum de efficientia morali, seu metaphorica, nulla poterat esse ratio etiam levissima, quae moveret Origenem, et alios, per talem Dei causalitatem praeiudicari arbitrii nostri libertati: loquitur ergo S. Thom. de vera efficientia, quae physica appellari solet, qua Deus efficit non solum actum volendi cum homine volente, sed etiam efficit, ut velit; quod indicant verba illa S. Thomae: Deus igitur est causa nobis non solum voluntatis, sed etiam volendi.

Secundo probatur ex Concil. Arausican. can. 9. ubi dicitur: Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Quibus verbis non obscure docet, Deum non solum nobiscum efficienter operari bona opera, sed etiam in nobis, efficiendo videlicet, nos cooperari cum Deo. Si enim Deus solum influxu simultaneo operaretur nobiscum bona opera; non autem efficeret, ut nos cooperemur, solum dixisset: Quoties bona agimus, Deus nobiscum operatur: nec necessarium fuisset addere illud verbum, ut operemur, operatur. Et in can. 20. subditur: Multa in homine bona fiunt, quae non facit homo: nulla vero facit homo bona, quae non Deus praestet, ut faciat homo.

IIII. Ad haec omnia argumenta dupliciter respondent auctores oppositae sententiae. Respondent primo, Deum facere, ut faciamus, et operari, ut operemur, non quidem physice, seu vere efficienter praedeterminando voluntatem, ut bene operetur; sed interius suadendo, et alliciendo eamdem voluntatem, et moraliter attrahendo eo modo, quo praescit voluntatem esse consensuram, et in hoc sensu dicunt esse intelligenda loca Scripturae, Conciliorum, et SS. Patrum supra inducta.

Haec tamen solutio non videtur satisfacere testimoniis inductis. Primo: nam absolute docent, Deum operari, ut operemur. Operari autem solum moraliter suadendo, non est proprie operari, sed solum metaphorice, ut q. 3. de malo, ar. 3. in cor. docet S. Thom. Secundo: nam S. August. expresse loquitur de efficientia physica, ut distinguitur contra causalitatem, quae est tantum moralis, ut patet ex lib. de corrept. et grat. c. 11. et 12. cuius verba disp. 71. nu. 7. adduximus. Assignat enim differentiam inter gratiam, Adae collatam, et eam, quae nobis confertur per Christum: nam gratia primi status solum faciebat, ut homo haberet iustitiam, si vellet, et operaretur bonum, ac perseveraret in illo, si vellet: gratia autem Christi est potentior: nam per eam Deus efficit, ut homo velit. Et, ut S. Augustinus falsam intelligentiam de sola causalitate morali, superius assignatam excluderet, usus est verbo efficiendi, quod veram efficientiam significat. Tertio: nam, ut supra ostensum est, Pelagiani, et Semipelagiani admiserunt praevenientem gratiam interiorem, quae consistit in illuminatione intellectus, et suasione, atque excitatione stupentis voluntatis, per quam Deus moraliter tantum, seu metaphorice facit, ut velimus, et eam abnegarunt, quae vere efficienter id operatur: ut ex dictis in 1. et 2. disputatione constat: ergo cum S. Augustinus, et Concilia adversus Pelagianos docent, Deum per gratiam efficacem facere, ut faciamus, et operari, ut operemur; loquuntur de efficientia physica, et non de illa, quae est tantum moralis, seu metaphorica.

V. Respondent secundo, Augustinum, et Concilia etiam loqui de efficientia physica: nam cum Deus tribuit auxilium efficax, aliquid physicum influit, et causat vere efficienter in ipso intellectu, et voluntate, nempe illuminationem internam, quae est aliquid reale, et physicum, ac excitationem, piamque affectionem voluntatis, quae similiter est aliquid reale, et physicum in eadem voluntate receptum: et, si voluntas nostra pro innata sibi libertate voluerit seipsam determinare ad operandum actum pium, ad quem movetur per gratiam excitantem, etiam Deus per eamdem gratiam concursu simultaneo vere efficienter producit nobiscum piam operationem: et in hoc sensu fatentur, Deum physice, seu vere efficienter facere, ut faciamus, et operari, ut operemur.

Facile tamen impugnatur haec explicatio. Etenim Concilia, et Patres non solum intendunt statuere contra Pelagium, et Semipelagianos, Deum efficienter operari aliquid physicum in intellectu nostro, et voluntate, quando facit, ut faciamus: hoc enim Pelagiani, ut dictum est, non negarunt. Nec etiam intendunt solum docere, Deum simul cooperari physice actum pium cum voluntate nostra, si ipsa voluerit se ad operandum determinare; nam etiam hoc Pelagiani, ut supra dictum est, non negabant: ergo aliquid amplius definire voluerunt, Deum nempe sua gratia vere efficienter facere, ut ipsa voluntas libere se determinet, et cooperetur Deo vocanti, ita ut ipsa cooperatio, et determinatio, seu influxus creatae voluntatis sit effectus operationis divinae in genere causae vere efficientis, quia videlicet sua gratia Deus efficit nos cooperari, libere eidem gratiae assentiendo. Accedit ad hoc, quod, quamvis Deus efficienter aliquid causet in intellectu, et voluntate, cum excitat liberum arbitrium ad operandum, nempe illuminationes, et excitationes internas; per has tamen, solum moraliter suadendo facit, ut voluntas se determinet, non autem vere efficienter, sicut etiam unus homo cum suadet alteri, quod bonum est, operatur aliquid vere efficienter, et physice: nam illa suasio aliquid reale est, effective procedens a suadente: sed per illud non efficit, nisi moraliter, ut alter consentiat; nec facit illum volentem ex nolente, aut consentientem ex repugnante; quod tamen efficit Deus in nobis per gratiam praevenientem, ut saepe docet Augustinus.

VI. Nec satisfacit id, quod in eadem solutione addunt de influxu, seu concursu Dei simultaneo: nam per illum operatur Deus nobiscum, si volumus; non tamen efficit, nos velle. Sanctus autem Augustinus locis inductis contendit, Deum non solum nobiscum cooperari, cum volumus; sed etiam operari in nobis, ut velimus. Unde in libro de gratia, et libero arbitrio, capite 17. inquit: De operante illo, ut velimus, dictum est. Deus est enim, qui operatur in vobis et velle. De cooperante illo, cum iam volumus, et volendo, facimus: Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Et q. 2. ad Simplicianum ait: Deus enim est, qui operatur in vobis et velle, et operari pro bona voluntate: ubi satis ostendit, etiam ipsam bonam voluntatem in nobis operante Deo fieri: nam si propterea solum dictum est, non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei: quia voluntas hominis sola non sufficit, ut iuste, recteque vivamus, nisi adiuvemur misericordia Dei; potest et hoc modo dici: Igitur non miserentis est Dei, sed volentis est hominis: quia misericordia Dei sola non sufficit, nisi consensus nostrae voluntatis addatur. At illud manifestum est, frustra nos velle, nisi Deus misereatur. Illud autem nescio quomodo dicatur, frustra Deum misereri, nisi nos velimus. Si enim Deus miseretur, etiam volumus: ad eamdem quippe misericordiam Dei pertinet, ut velimus. Deus est enim, qui operatur in nobis et velle, et operari pro bona voluntate: ergo secundum August. ipsum operari nostrum est effectus operationis divinae, in eo genere, et tam proprio causalitatis, quo est a nostro libero arbitrio. Et lib. de praed. SS. cap. 8. Quare, inquit, non omnes docet? Si dixerimus, quia nolunt discere, quos non docet, respondebitur nobis, et ubi est, quod ei dicitur: Domine tu convertens vivificabis nos? aut si non facit volentes ex nolentibus Deus, quid orat Ecclesia secundum praeceptum Domini, pro persecutoribus suis? Est igitur ita manifestum in sententia Augustini, Deum adiutorio praeoperantis gratiae vere efficienter facere, ut faciamus, et operari, ut operemur, ut superfluum sit in hoc immorari. Videatur idem Augustinus lib. de gratia, et libero arbitrio cap. 20. et 21. ubi inter alia, quae ad nostrum propositum faciunt: Agit, inquit, omnipotens in cordibus hominum, etiam motum voluntatis eorum, ut per eos agat, quod per eos agere ipse voluerit, qui iniuste aliquid velle non novit.

VII. Tertio probatur ratione. Illuminationes internae intellectus, et excitationes voluntatis, et suasiones, quantumcunque sint perfectae, et multiplicentur, esse possunt in nolente: ergo per solam motionem moralem non facit Deus efficaciter, ut velimus: ergo, praeter huiusmodi excitationes, et suasiones constituendum est auxilium efficax, per quod Deus vere efficienter faciat, nos facere; et operetur, ut operemur.

Quarto. Deus per gratiam praevenientem operatur in nobis bona opera non permissive tantum, sed proprie, et per se; ut definit Concilium Tridentinum, eos anathematizans, qui dixerint mala opera ita ut bona Deum operari, non permissive solum, sed etiam proprie, et per se: adeo, ut sit proprium eius opus non minus perditio Iudae, quam vocatio Pauli. Quibus verbis constituit differentiam inter mala opera, et bona: quia, ut docet S. Thomas: Deus dicitur causa bonarum operationum, non solum quantum ad essentiam actus, sed etiam quantum ad perfectionem, secundum quam bonae dicuntur: utrumque enim agenti influit, et ut agat, et ut bene agat: sed in malis actionibus, quamvis sit causa earum, quantum ad essentiam, non tamen est causa, quantum ad defectum: et ideo absolute dicendus est causa bonorum operum, non autem peccatorum. Ergo, secundum definitionem Concilii, Deus proprie, et per se est causa efficiens influens agenti, ut bene operetur: ergo non solum moraliter, sed etiam vere efficienter facit, ut faciamus: causa enim moralis non est causa per se, sed metaphorice dicitur causa, ut docet Sanctus Thomas, cum ad illam non sequatur effectus, neque incipiat motus ab ea, nec influat agenti ipsum agere.

Quinto. Idipsum confirmari potest omnibus argumentis, quibus disputatione 96. et 97. manifestum fiet liberi arbitrii determinationem, et cooperationem non procedere efficienter a sola, et innata eius libertate; sed reducendam esse, tamquam in priorem causam per se efficientem, in decretum absolutum, et efficax voluntatis divinae, quamvis eam non efficiat sine nobis libere consentientibus, et cooperantibus.

Denique ad idem probandum adduci potest locus Apostoli 1. ad Cor. 4. Quis enim te discernit? quid autem habes, quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Si enim Deus per suam gratiam efficacem, vere efficienter non facit, ut faciamus: sed homo, supposita gratia excitante, pro sua, et sola innata libertate seipsum determinaret ad piam operationem, posset in seipso gloriari adversus alterum, in illa determinatione, et per illam seipsum discerneret ab eo, qui in peccato persistit, vel Deo vocanti, et excitanti non cooperatur. Ut S. Aug. arguit loco citato disput. 62. nu. 6.

AD fundamentum sententiae contrariae respondetur, solum concludere, ipsum velle non esse primo, et per se in potestate creatae voluntatis, sed in potestate Dei, qui solus habet primum, et absolutum dominium cuiuscumque actionis creatae, ut disp. 117. patebit. Nam libertas per essentiam solum reperitur in Deo: in creaturis autem intellectualibus invenitur libertas, et dominium per participationem a primo libero, et a primo domino, ut a causa efficiente dependens, etiam in usu eiusdem dominii.

VIII. Ad primum argumentum factum in confirmationem eiusdem sententiae respondetur, Deum non solum moraliter, sed efficienter operari in nobis prius natura initium bonae voluntatis, quamvis non prius tempore, sed simul influente, et libere cooperante eadem voluntate, ut supra dictum est. Et per haec patet solutio ad confirmationem.

Ad secundum respondetur, quod, quamvis tota causalitas moralis praevenientis gratiae ad motionem finis reducatur; non tamen reducitur ad solam motionem finis causalitas illa auxilii efficacis, qua Deus efficit, ut homo convertatur, sed vere pertinet ad genus causae efficientis, ut dictum est. Unde per gratiam praevenientem, non solum moraliter, seu motione ex parte obiecti, vel finis, sed et vere effective facit Deus, ut faciamus.

Ad confirmationem respondetur, quod homo, ut homo, ad operandum movetur tum moraliter ab obiecto, sive a fine praeconcepto, tum etiam efficienter a Deo, tamquam a primo movente, ut 1.2. q.9. ar.1. et 4. docet S. Thom. et utraque motione indiget ad operandum, ut disputatione 91. patebit.

Deum operari, ut velimus, quid sit.— Ad tertium argumentum respondetur, quod operari, ut velimus, est operari in nobis aliquid, quo disponamur, et efficaciter inclinemur, et determinemur ad volendum: hoc autem non pertinet solum ad genus causalitatis moralis, cum sola suasio non transmutet voluntatem ab uno in aliud, ut ex S. Augustino, et Thoma supra dictum est. Unde, praeter internam illustrationem intellectus, et excitationem stupentis voluntatis, requiritur, quod Deus vere efficienter faciat, ut faciamus; alias non inclinabit efficaciter liberum arbitrium ad volendum; sed solum sufficienter, sicut diabolus non facit efficaciter, hominem peccare, ut q.3. de malo, ar.3. in corp. docet S. Thomas: et assignat rationem: quia solum suadendo praeparat, et inclinat voluntatem eius ad peccandum.

Ad confirmationem respondetur. Aliud quidem esse facere, ut velimus, aliud facere ipsum velle; dicimus tamen, Deum vere efficienter per gratiam suam facere utrumque. Primum videlicet, sine nobis facientibus, nos velle: secundum autem operatur nobiscum simul tempore consentientibus, et cooperantibus, ut dictum est. Nec est eadem ratio de homine, vel Angelo, qui rogat, vel praecipit alteri, ut velit; ille enim non proprie, sed metaphorice facit eum velle, ut ex praemissis constat.

Ad quartum respondetur, quod auxilium efficax, quo Deus facit, ut faciamus; et operatur, ut operemur, non pertinet directe ad praedicamentum qualitatis, quia est motio, qua liberum arbitrium applicatur ad agendum, et dicetur motio virtuosa, ut disp. 19. ostensum est: unde non sequitur, quod in actionibus, vel in causis efficientibus detur processus in infinitum.

Ad quintum argumentum patet per ea, quae in disputatione 22. et duabus sequentibus dicta sunt.

Disputatio LXXXVII: Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.

Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.

I. PARTEM affirmativam defendunt consequenter omnes auctores, qui negant, auxilium efficax physice praedeterminare liberum arbitrium ad consensum; quod probant omnibus argumentis supra factis, quibus eiusmodi praedeterminationem impugnant.

Praeterea probatur auctoritate S. Tho. 1. p. q. 83. ar. 1. ad 5. ubi, cum proposuisset quintum argumentum ad probandum, hominem non esse liberi arbitrii, in hunc modum: Philosophus dicit 3. Ethic. cap. 5. Qualis unusquisque est, talis finis videtur ei. Sed non est in potestate nostra aliquales esse, sed hoc nobis est a natura: ergo naturale est nobis, quod aliquem finem sequamur: non ergo ex libero arbitrio; respondet, quod inclinationes, vel dispositiones provenientes ex quacumque impressione corporearum causarum, non praeiudicant libertati arbitrii, quia subiacent iudicio rationis, cui obedit inferior appetitus. Et paulo ante praemiserat, quod homo naturaliter appetit ultimum finem, scilicet beatitudinem, et non libere; quia appetitus naturalis non subiacet libero arbitrio. Sentit ergo S. Thomas, quod, ut aliqua inclinatio, vel dispositio non praeiudicet arbitrii libertati; necesse est, ut quantum ad usum subiaceat iudicio rationis, ac potestati liberi arbitrii: ergo, si auxilium efficax non subiacet, quantum ad usum, potestati nostri arbitrii, destruet eius libertatem.

Secundo arguitur: nam habitus supernaturales fidei, spei, et caritatis, quamvis inclinent potentias ad alteram partem, videlicet ad producendos actus virtutum sibi proportionatos, quantum ad usum tamen actualem, subiacent arbitrii potestati: nam habitibus utimur, cum volumus: ergo et auxilia efficacia divinae gratiae, quamvis inclinent potentias ad similes actus producendos; tamen, quantum ad usum actualem, subiacere debent potestati nostri arbitrii, atque illi subdi. Probatur consequentia: nam eadem omnino ratio est de auxilio, quae est de habitu, cum auxilium ad speciem habitus reducatur.

Tertio. Auxilium efficax divinae gratiae non habet effectum in nobis, absque libera cooperatione nostri arbitrii; alias produceret in nobis piam operationem, sine nobis libere consentientibus, et cooperantibus: quod repugnat decretis Conc. Tridentini: ergo quantum ad productionem actualem eiusdem effectus, ac per consequens, quantum ad usum actualem, subiacet potestati nostri arbitrii. Usus enim auxilii consistit in actuali productione actus, ad quem datur.

Quarto. Voluntas creata non utitur necessario auxilio efficaci praevenientis gratiae: alias necessario operaretur, et non libere: cum non aliter utatur auxilio, nisi operando: ergo utitur libere eodem auxilio, ac per consequens poterit eo uti, et non uti: ergo, quantum ad usum, subiacet potestati nostri arbitrii.

Quinto. Auxilium, cui liberum arbitrium potest resistere, non subdit sibi liberum arbitrium; quin potius eidem arbitrio subditur, quantum ad usum: sed auxilio efficaci potest liberum arbitrium resistere; dicitur enim in Conc. Senon. Nec tale est Dei trahentis auxilium, cui resisti non possit: ergo huiusmodi auxilium subditur potestati liberi arbitrii, quantum ad usum.

II. Contrariam sententiam defendunt etiam consequenter omnes Thomistae, et alii auctores, qui sentiunt, Deum sua gratia efficaci physice praedeterminare hominis voluntatem, ut consentiat, et pie operetur. Et quoniam haec sententia est certa, ac sacris Conciliis, et Sanctis Patribus valde conformis;

Pro eius explicatione, et ut titulus quaestionis manifestus fiat, atque id, in quo dissentiunt a nobis auctores, cum quibus disputamus, intelligatur; praemittere oportet, omnes Catholicos in hoc convenire contra Lutherum, et Calvinum, quod homo concurrit libere cum auxilio efficaci, cooperando, et assentiendo Deo excitanti, et moventi; et per consequens potest, absolute loquendo, non operari, et dissentire, si velit. Id quod in Tridentino Concilio sess. 6. can. 4. sub anathemate definitur, et cap. 5. eiusdem sessionis docet Sancta Synodus, hominem per liberum arbitrium abiicere posse inspirationem, quam a Deo recipit. Unde, si in praesenti disputatione, nomine usus auxilii efficacis, intelligatur cooperatio arbitrii cum illo, seu terminus, ad quem idem auxilium movet liberum arbitrium, scilicet operatio; absque dubio talis usus subiacet nostri arbitrii potestati, ut moti a Deo: tum propter rationem tractam ex Tridentino: nam liberum arbitrium etiam quando movetur auxilio efficaci ad pie operandum, revera potest, absolute loquendo, et in sensu diviso, inspirationem illam abiicere, et dissentire, si velit; quamvis non stet simul cum auxilio efficaci, quod de facto illud abiiciat, aut dissentiat. Sed quoniam uti aliqua re, stricte loquendo, et proprie est eam applicare, et determinare ad operandum, vel ad effectum, ad quem ordinatur, ut statim dicemus; difficultas est: Utrum auxilium efficax actuale ita subiaceat potestati nostri arbitrii, quantum ad usum, ut voluntas nostra pro sua libertate applicet, ac determinet auxilium efficax ad secum cooperandum; ac per consequens stent, aut stare possint haec duo simul, quod auxilium illud, consideratum secundum omnem suam realem virtutem, quam habet a Deo, sit in homine; et homo non cooperetur actum illum, ad quem movet; quia non vult uti eodem auxilio, sicut contingit in habitibus, quibus utimur, cum volumus; et quia non semper volumus uti habitu, stat simul habere habitum, et nihil operari cum illo.

Usus rei quid sit.— Notandum est ergo secundo, quod, ut dicit S. Thomas 1. 2. q. 16. art. 1. Usus rei alicuius importat applicationem rei illius ad aliquam operationem. Unde et operatio, ad quam applicamus rem aliquam, dicitur usus eius: sicut equitare est usus equi; et percutere est usus baculi. Unde quia voluntas utitur aliis potentiis tam interioribus, quam exterioribus, consequenter uti est actus voluntatis, tamquam primi moventis, rationis autem tamquam dirigentis; sed aliarum potentiarum, tamquam exequentium, quae comparantur ad voluntatem, a qua applicantur ad agendum, sicut instrumenta ad principale agens. Quo fit, ut auxilium efficax divinae gratiae subdi non possit, aut subiacere, quantum ad usum, potestati liberi arbitrii, nisi ab eo applicetur, et determinetur ad actualiter operandum.

Auxilium efficax gratiae, non subditur arbitrio sed illud sibi subdit.— Dicendum est ergo. Auxilium efficax praeoperantis gratiae non subdi in hoc secundo sensu, quantum ad usum, potestati nostri liberi arbitrii, sicut subiiciuntur habitus, quibus utimur, cum volumus: sed potius e converso, ipsum auxilium fortiter, et suaviter humanam sibi subiicere voluntatem, et obsequentem facere: ac per consequens haec duo simul esse incompossibilia, quod auxilium efficax consideratum secundum omnem realem virtutem, quam habet, ut venit a Deo, sit in homine, et homo non cooperetur cum illo; quamvis possit, si velit, non cooperari.

Probatur primo: nam, si liberum arbitrium utitur auxilio efficaci, ita ut pro sua libertate determinet illud ad secum concurrendum; sequeretur, quod ipsum auxilium, sive adiutorium gratiae subiungeretur humilitati, aut obedientiae humanae, quod sic ostenditur. Nam, si quando voluntas vult obedire, et cooperari, tunc auxilium efficax concurrit cum illa, et non aliter, et voluntas obedientis est, quae applicat auxilium ipsum ad secum concurrendum, et si non vult obedire, auxilium ipsum non efficit in nobis, aut nobiscum piam operationem: ergo adiutorium gratiae subiungitur humilitati, aut obedientiae humanae. Consequens autem est contra Concil. Arausic. can. 6. ubi dicitur: Si quis humilitati, aut obedientiae humanae subiungit gratiae adiutorium, nec, ut obedientes, et humiles simus, ipsius gratiae donum esse consentit, resistit Apostolo dicenti: Quid habes, quod non accepisti? Et, gratia Dei sum id, quod sum. Quibus verbis determinat Concilium, adiutorium gratiae non subiungi humilitati, aut obedientiae humanae. Si dicatur, sensum Concilii esse gratiae adiutorium non subiungi humilitati, aut obedientiae humanae ex solis viribus naturae habitae, sicut de prima vocatione dixerunt Semipelagiani, asserentes, Deum suam gratiam praevenientem conferre quaerentibus, pulsantibus, conantibus ex viribus naturae; non autem definire aliquid contra eos, qui dicunt, quod, postquam Deus sua gratia excitavit liberum arbitrium, atque ipsum misericorditer praevenit, eadem gratia subdatur, aut subiungatur libero arbitrio. Contra hoc militant omnia argumenta, quibus disp. 95. ostendemus, quod etiam post primam excitationem gratiae non expectat Deus voluntatem nostram, ut purgari velimus. Videatur Augustinus lib. de corrept. et gratia cap. 1. 2. et 8. ubi ait: Voluntas humana non libertate consequitur gratiam, sed gratia potius libertatem, etc. idest, gratia adiuvans facit, ut subsequatur libera cooperatio arbitrii.

Secundo probatur: nam S. Augustinus, ut disputatione 73. nu. 2. visum est, epist. 107. ad Vitalem, docet, nostris orationibus contradicere eos, qui dicunt vocationi Dei consentire, vel non consentire, ita nostrum esse, ut si velimus, fiat: si autem nolimus, nihil in nobis operationem Dei valere faciamus. Sentit ergo S. Augustinus orationibus Ecclesiae contradicere eos, qui dicunt, adiutorium gratiae ita subdi, quantum ad usum, potestati nostri arbitrii, ut, si velimus, cooperemur cum illo: si autem nolimus, nihil in nobis adiutorium illud valere faciamus.

Confirmatur. Ut saepe docet August. Deus per auxilium gratiae efficacis efficit ex nolentibus volentes, ex repugnantibus consentientes: ergo per idem auxilium subiicit sibi humanas voluntates: non ergo subditur ipsum auxilium, quantum ad usum, voluntatibus humanis.

Tertio probatur. Nam S. Prosper referens sententiam Massiliensium, ait, eos sensisse, quod voluntas hominis divinae gratiae sibi pariat opem: non gratia sibi humanam subiiciat voluntatem: quam sententiam impugnans lib. 1. de vocat. gentium, cap. 25. ait: Numquid illa virtus gratiae, quae sibi, quos voluit, subdidit, convertere eos, qui inconvertibiles permansere, non potuit? Quibus verbis aperte docet, auxilium efficax divinae gratiae humanas sibi subdere, ac subiicere voluntates: ergo necesse est dicere, quod gratia ipsa subiiciat sibi liberum arbitrium, quantum ad rectum usum: non ergo est e contra asserendum, quod gratia efficax subiiciatur, quantum ad exercitium, potestati arbitrii creati.

Quarto probatur. Id, quod est potentius, et fortius in agendo, superat, ac subiicit sibi id, quod in agendo, aut resistendo est minus potens; dicitur enim Lucae 11. Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia, quae possidet: si autem fortior illo superveniens, vicerit eum, universa arma eius auferet, in quibus confidebat, et spolia eius distribuet. Sed voluntas Dei efficax est multo potentior in agendo, quam sit liberum hominis arbitrium in resistendo: dicit enim Augustinus: Cui volenti salvum facere, nullum hominis resistit arbitrium, sic enim velle, et nolle in nolentis, aut volentis est potestate, ut divinam voluntatem non impediat, nec superet potestatem. De his enim, qui faciunt, quae non vult, facit ipse, quod vult. Et post pauca: Non est itaque dubitandum Dei voluntati, qui in caelo, et in terra omnia, quaecumque voluit, fecit: et qui etiam illa, quae futura sunt, fecit; humanas voluntates non posse resistere, quo minus faciat ipse, quod vult; quandoquidem etiam de ipsis hominum voluntatibus, quod vult, cum vult, facit: et infra: Deus, inquit, magis habet in potestate voluntates hominum, quam ipsi suas. Et in Enchirid. ad Laurentium cap. 95. Deus, inquit, noster in caelo sursum, in caelo, et in terra, omnia, quaecumque voluit, fecit. Quod utique non est verum, si aliqua voluit, et non fecit. Et, quod est indignius, ideo non fecit, quoniam, ne fieret, quod volebat Omnipotens, voluntas hominis impedivit. Et infra: Hoc, nisi credamus, periclitatur ipsum nostrae fidei confessionis initium, qua nos in Deum patrem omnipotentem credere confitemur. Neque enim veraciter ob aliud vocatur Omnipotens, nisi, quia quidquid vult, potest, nec voluntate cuiuspiam creaturae, voluntatis Omnipotentis impeditur effectus: ergo gratia efficax subdit sibi liberum arbitrium, quantum ad usum: non ergo subditur eidem arbitrio.

Confirmatur. Gratia efficax emollit liberum hominis arbitrium, duritiam eius aufert, et superat resistentiam; dicit enim Augustinus: Haec itaque gratia, quae occulte humanis cordibus divina largitate tribuitur, a nullo duro corde * recipitur. Ideo quippe tribuitur, ut cordis duritia primitus auferatur. Et Dominus per Prophetam ait: Et dabo eis cor novum, et spiritum novum tribuam in visceribus eorum, et auferam cor lapideum de carne eorum, et dabo eis cor carneum, ut in praeceptis meis ambulent, et iudicia mea custodiant, faciantque ea. Et cap. 36. Et spiritum meum ponam in medio vestri, et faciam, ut in praeceptis meis ambuletis, et iudicia mea custodiatis, et operemini: ergo gratia efficax subdit sibi liberum arbitrium, quantum ad usum, et non e contra.

Quinto probatur: quoniam alias sequeretur, quod gratia efficax non applicet liberum arbitrium ad operandum, sed e converso liberum arbitrium applicet gratiam efficacem, ut secum cooperetur. Consequens est contra supradicta: ergo. Sequela probatur: nam, ut docet S. Th. 1. 2. q. 16. citata, uti aliqua re, est illam ad operandum applicare: ergo, si gratia efficax subiicitur libero arbitrio, quantum ad usum; sequitur, quod ipsum arbitrium applicet gratiam efficacem, ad operandum. Confirmatur haec ratio omnibus argumentis, quibus disput. 23. ostensum est, Deum per auxilium efficax praemovere, applicare, ac praedeterminare humanas voluntates ad operandum. Idem concludunt argumenta, quibus disp. 21. ostendimus, concursum Dei generalem non esse secundum se indifferentem.

III. AD primum argumentum respondetur, quod S. Thom. optime deducit qualitates, vel dispositiones provenientes ex impressione causae corporalis, non laedere arbitrii libertatem, quamvis aliqualiter inclinent voluntatem ad alteram partem, ex eo quod huiusmodi qualitates, et inclinationes subiacent iudicio rationis, inquantum in nobis est tales qualitates acquirere vel causaliter, vel dispositive, vel a nobis excludere; ex hoc tamen non sequitur, quod, si in nostra potestate non sit acquirere causaliter, vel dispositive gratiam efficacem; vel, si eadem gratia efficax potestati nostri arbitrii, quantum ad actualem usum, non subiiciatur, pereat eiusdem arbitrii libertas. Ad hoc enim, quod maneat libertas in homine ad operandum, vel non operandum; sufficit, quod absolute, et in sensu diviso possit abiicere gratiam efficacem, et dissentire, si velit; quamvis in sensu composito eam abiicere non possit, aut dissentire, ut supra dictum est, et inferius patebit amplius.

Ad secundum negatur consequentia: et ratio discriminis est: nam habitus tribuit tantum posse, vel illud perficit; auxilium autem efficax tribuit potentiae actualiter operari. Unde habitus non subdit sibi liberum arbitrium, quantum ad usum actualem, sed illi subditur, secundum quod actuali motione movetur a Deo: auxilium autem efficax subdit sibi voluntatem creatam, et eam obsequentem efficit, ut dictum est.

IIII. Auxilium efficax quos effectus causet in nobis.— Ad tertium respondetur, auxilium efficax habere duplicem effectum in nobis, seu duplicem modum causandi, quorum unus consequitur ad alterum. Primus est influere immediate in liberum arbit. ut in causam, illud movendo, applicando, praedeterminando, et efficiendo, ut cooperetur, et consentiat; et istum effectum operatur in nobis antecedenter ad cooperationem nostri arbitrii; non quidem prioritate temporis, sed rationis, et causalitatis, ut supra dictum est; et secundum hoc nullo modo subditur potestati arbitrii nostri; sed solum potestati Dei: nam solus Deus movet nos, et facit, ut faciamus, ut supra ostensum est. Secundus est producere cum voluntate, quam movet, liberum consensum; et secundum hoc subditur potestati nostri arbitrii ex parte termini; scilicet ex parte actus liberi, ad quem datur: quia ipse actus est sub potestate nostri arbitrii a Deo moti, et excitati; ipsum autem auxilium, etiam ut influit in consensum liberum, non est proprie in nostra potestate; quia, licet auxilium ipsum non influat in consensum, sine nobis libere concurrentibus; tamen liberum nostrum arbitrium non facit, ut auxilium influat, sed e converso, Deus per idem auxilium efficit, ut nostrum arbitrium concurrat.

Ad quartum respondetur, quod voluntas nostra libere utitur seipsa, quatenus mota, et applicata a Deo, sive a gratia adiuvante, seipsam libere movet, et applicat, ut causa proxima ad operandum, et operatur: non tamen utitur voluntas auxilio, proprie loquendo, cum non applicet, aut determinet illud ad operandum: unde non sequitur, quod necessario, vel libere utatur illo, nisi in sensu explicato in primo fundamento. Sed dices: Si auxilium applicat voluntatem ad operandum: ergo voluntas non applicat seipsam, ac per consequens, nec operatur libere, sed necessario. Respondetur, consequens non sequi, sed solum sequitur, quod voluntas creata non sit simpliciter primum se movens, primum se applicans, aut primum se determinans, ut supra dictum est.

Ad quintum respondetur, quod, si auxilium efficax consideretur, secundum physicam entitatem auxilii, praescindendo a decreto efficaci divinae voluntatis, cuius virtutem continet intentionaliter, potest voluntas ei resistere: si vero consideretur, ut est instrumentum Dei volentis, hominem ad se convertere, non potest ei resistere, proprie de resistentia loquendo, sicut non potest resistere voluntati beneplaciti Dei, ut supra dictum est, et patebit infra. Si autem largo modo de resistentia loquamur, ut complectitur potentiam dissentiendi, et non operandi, potest quidem liberum arbitrium simpliciter, et in sensu diviso resistere, hoc est dissentire auxilio efficaci, non tamen in sensu composito, quia auxilium efficax non compatitur secum actualem arbitrii dissensum; quamvis compatiatur secum potentiam dissentiendi, ut in disput. 18. num. 23. et disput. 25. dictum est.

Disputatio LXXXVIII: Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.

Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.

I. PRIMA sententia affirmat, sufficere habitum fidei ad actus supernaturales fidei producendos, nec esse necessarium auxilium speciale gratiae excitantis, vel adiuvantis. Et idem dicit haec sententia de aliis actibus supernaturalibus: Ita sentiunt aliqui Theologi, qui de hac re sic loquuntur. Postquam vero habitus est infusus, is cum concursu generali Dei, satis est ad eliciendos actus credendi supernaturales, fini supernaturali accommodatos, quamvis negandum non sit per illustrationes, et auxilia particularia, collata per dona Spiritus sancti, sapientiae, intellectus, consilii, pietatis, et timoris, etc. multum adiuvari habitum fidei, et ceterarum virtutum supernaturalium ad eliciendos suos actus ferventiores, et praestantiores.

Probatur primo haec sententia auctoritate Sancti Thomae, 1. 2. q. 113. ar. 8. in corpore, ubi ait, quod, quando iustificatur impius, ipsa Dei moventis motio est gratiae infusio: et ex hoc infert, quod, naturali ordine, primum in iustificatione impii est gratiae infusio, secundum motus liberi arbitrii in Deum, tertium est motus liberi arbitrii in peccatum, quartum vero est remissio culpae, ad quam tota ista transmutatio ordinatur, sicut ad finem. Et art. 6. eiusdem quaestionis in corpore, ait, quod quatuor enumerantur, quae requiruntur ad iustificationem impii, scilicet gratiae infusio, motus liberi arbitrii in Deum per fidem, et motus liberi arbitrii in peccatum, et remissio culpae: et post pauca: Ex parte igitur motionis divinae accipitur gratiae infusio. Quibus verbis, praeter infusionem gratiae, et habituum supernaturalium, nullum aliud auxilium speciale ab eisdem habitibus realiter distinctum requirit Sanctus Thomas, tamquam necessarium, ut liberum arbitrium actus supernaturales fidei, caritatis, et contritionis eliciat.

Confirmatur: nam in articulo septimo eiusdem quaestionis in corpore, inquit, quod tota iustificatio impii originaliter consistit in gratiae infusione: per eam enim, et liberum arbitrium movetur, et culpa remittitur. Quibus verbis aperte docet, per gratiae infusionem, seu per infusam gratiam, Deum movere liberum arbitrium ad actus supernaturales, quibus ad iustificationem disponitur. Sentit ergo, in eo, qui habet habitus infusos, non esse simpliciter necessarium aliquod auxilium speciale adiuvantis, vel excitantis gratiae: nam ipse habitus habet rationem adiutorii divini, ut colligitur ex illis verbis Concilii Millevitani, can. 3. Quicumque dixerit gratiam Dei, qua iustificamur per Iesum Christum Dominum nostrum ad solam remissionem peccatorum valere, non etiam ad adiutorium, ut non committantur; anathema sit.

II. Secundo. Auxilium speciale excitantis et adiuvantis gratiae ex eo est necessarium, ut actus credendi, sperandi, et diligendi, et alii huiusmodi actus, qui, quantum ad eorum substantiam, possunt produci a libero arbitrio ex solis viribus naturae, fiant supernaturales, et quales oportet ad salutem: sed per habitus infusos, seu per concursum eorumdem habituum supernaturalium sufficienter elevantur praedicti actus, ut sint supernaturales: ad hoc enim infunduntur a Deo huiusmodi habitus potentiis operativis, ut in se ipsis habeant principium formale activum supernaturalis ordinis, huiusmodi actibus proportionatum: ergo in his, qui habent habitus infusos, nullum aliud auxilium speciale, ab eisdem habitibus realiter distinctum, est simpliciter necessarium, ut ipsae potentiae elevatae per habitus, actus supernaturales eliciant.

Tertio. Auxilium speciale excitantis, et adiuvantis gratiae non est simpliciter necessarium in eo, qui habet habitus infusos, ut potentiam constitutam in actu primo physice praedeterminet ad operandum; tum quia talis praedeterminatio, cum tollat indifferentiam ad operandum, et non operandum, in qua essentialiter libertas arbitrii consistit, cum libertate eiusdem arbitrii cohaerere non potest; tum etiam; nam habitibus utimur, cum volumus, ac per consequens, ut quis utatur habitu fidei, vel caritatis sibi a Deo infuso, ut unum, aut alterum actum fidei, et caritatis eliciat, praeter innatam arbitrii libertatem, non erit necessarium aliud speciale auxilium excitantis, vel adiuvantis gratiae; nec etiam est tale auxilium speciale simpliciter necessarium, ut Deus simul cooperetur cum potentia, et habitu supernaturali in supernaturales actus: nam ad id sufficit concursus generalis, quo Deus simul concurrit cum omnibus aliis causis secundis, constitutis in actu primo per formas proportionatas cum suis effectibus: cum non sint multiplicandi tot Dei concursus absque necessitate: ergo superflue ponitur, tamquam necessarium ad operandum actus supernaturales, auxilium speciale excitantis, vel adiuvantis gratiae in eo, qui habet iam potentiam perfectam per supernaturales habitus.

III. Secunda sententia est aliorum Theologorum, qui sentiunt, ad actus supernaturales, qui ab habitibus infusis eliciuntur, esse quidem simpliciter necessariam gratiam excitantem, illis proportionatam, et concursum simultaneum ordinis gratiae: praeter haec autem nullam aliam adiuvantem gratiam esse simpliciter necessariam ad eliciendum supernaturalem actum; sed ut plurimum utilem, ut facilius, suavius, magisque perseveranter fiat, si Deus velit illam conferre, quia auget vires ad operandum. Addit tamen haec sententia, quod, quamvis nova gratia adiuvans non sit necessaria homini iustificato ad singulos actus supernaturales praestandos: tamen homini existenti in statu naturae lapsae necessaria est, ut in gratia diu perseveret: nam ad perseverandum in gratia necessarium est speciale auxilium, ut Concilia definiunt; seu perseverantiae donum, quod et gratiam excitantem, et adiuvantem includit. Convincuntur hi auctores sequentibus argumentis.

Quarto: nam ex doctrina Sancti Thomae prima secundae, quaestione 109. artic. 1. 2. et 3. plane colligitur, nullam aliam adiuvantem, praeter concursum ordinis gratiae, esse simpliciter necessariam in eo, qui habet habitus infusos, ut actus supernaturales eliciat.

Quinto. Per habitum habet potentia sufficientem virtutem in ratione causae proximae, et per concursum supernaturalem habet illa causa proxima sufficiens adiutorium causae primae in illo ordine: quid ergo aliud esse potest necessarium? Si dicatur fortasse requiri actuale complementum, ut aiunt, quod non datur sufficienter per solum habitum, quia actus secundus est perfectior, et magis actualis, quam primus. Potentia autem cum habitu est solum constituta in actu primo; et ideo nondum habet completam virtutem ad eliciendum actum, donec aliam gratiam actualem, quasi fluentem recipiat, ut perfecte compleatur.

Contra hoc est sextum argumentum. Si haec ratio esset alicuius momenti, non solum in actibus gratiae, sed etiam in actibus naturalibus probaret, potentiam cum habitu non habere sufficientem vim ad connaturalem actum, cum tamen omnes philosophi dicant, non solum sufficientem, sed etiam superabundantem vim habere; et ideo non tantum posse, sed etiam faciliter, et delectabiliter posse suum actum exercere. Deinde idem dicendum esset de qualibet vi activa naturali, quantumvis perfecta, quod falsum esse constat rationibus, disputatione decima octava factis, ad probandum concursum Dei generalem non esse influxum immediatum in causas secundas. Tandem idem dicendum esset de illa qualitate fluente, quam alii fingunt: nam illa qualitas non est actus vitae ab anima elicitus) ut ipsi etiam fatentur, sed est a solo Deo praeinfusa ordine naturae ad eliciendum actum: ergo illa etiam comparatur ad actionem, ut primus actus ad secundum, et in hoc est minus perfecta, quod non constituit formaliter potentiam in ultimo actu, sicut actio ipsa, seu actus secundus. Erit ergo etiam illa incompleta virtus, et indigebit alio complemento: et sic procederetur in infinitum, quia semper illud complementum est tantum actus primus. Si constituatur differentia inter habitum, et illam qualitatem, quod habitus est separabilis ab actu secundo, non vero qualitas illa fluens; contra arguitur.

IIII. Septimo. Nam hoc in primis nihil iuvat, quia inseparabilitas non tollit illam differentiam inter actum primum, et secundum: sicut lumen gloriae habet etiam inseparabilem visionem, et caritas illi coniuncta habet inseparabilem amorem: et nihilominus sunt actus primi, adeo ut etiam in illis auctores oppositae sententiae praerequirant praedictam qualitatem fluentem. Quocirca ex illa differentia solum sequitur, illam qualitatem esse actum primum naturaliter agentem tanta necessitate, ut voluntatem etiam secum rapiat; et consequenter etiam tollat liberum operandi usum.

Octavo. Actus primus, praesertim supernaturalis, simpliciter est perfectior, quam actus secundus, quia non solum dat facilius operari, sed etiam tribuit simpliciter posse; actus vero secundus solum secundum quid, dicitur perfectior, quia est ultimus, et non relinquit ulteriorem potentiam, nihil autem obstat, quominus quod est simpliciter perfectius, efficiat id, quod absolute inferius est, et minus perfectum; quamvis secundum quid, videatur excedere: ergo ruit fundamentum contrariae sententiae, quo, ex eo quod actus secundus est simpliciter perfectior, quam habitus, infert, potentiam elevatam per habitum indigere speciali auxilio adiuvantis gratiae, quo, ad operandum praemoveatur: ergo sine tali auxilio poterit cum solo habitu actus supernaturales elicere.

Confirmant hanc sententiam omnibus argumentis supra adductis, quibus probare contendunt, concursum Dei generalem, et similiter gratiam adiuvantem, qua ratione adiuvans est, non esse influxum Dei immediatum in liberum arbitrium, ut in causam, neque illud ad operandum praemovere, aut praedeterminare; sed solum esse influxum immediatum cum causa secunda in eius effectum.

V. Tertia nihilominus sententia est S. Augustini, et S. Thomae, et nobis indubitata, quam defendunt communiter Thomistae, qui asserunt, in eo, qui habet habitus infusos, praeter ipsos habitus, et concursum simultaneum eiusdem ordinis cum gratia, esse simpliciter necessarium, ad singulos actus supernaturales, speciale auxilium gratiae tum excitantis, tum etiam adiuvantis, ab ipsis habitibus realiter distinctum, quo liberum arbitrium per habitus infusos, in actu primo constitutum, in sua virtute activa compleatur, et ad operandum praemoveatur, et determinetur. Unde ad resolutionem huius difficultatis tres conclusiones statuendae sunt, et probandae.

Auxilium speciale excitantis, et adiuvantis gratiae est ad singulos actus supernaturales necessarium.— PRima conclusio. Etiam in eo, qui habet habitus infusos, est simpliciter necessarium ad singulos actus supernaturales, speciale auxilium gratiae excitantis, vel adiuvantis. Itaque numquam producet per solum habitum actum supernaturalem, nisi speciali auxilio excitetur, vel adiuvetur a Deo. Loquimur in praesenti conclusione disiunctive de auxilio speciali gratiae excitantis, vel adiuvantis: nam in sequentibus conclusionibus explicandum erit: Utrum ad singulos actus utrumque auxilium sit necessarium. Conclusio est contra primam sententiam, sed probari potest in omnibus argumentis, quibus disp. 20. ostensum est, concursum generalem, quo Deus concurrit cum libero arbitrio elevato per habitus supernaturales ad actus fidei, spei, et caritatis, esse concursum ordinis supernaturalis, et diversae rationis ab eo, quo cum causis secundis naturalibus ad effectus mere naturales concurrit.

Praeterea probatur ex illo Ioan. 15. Sine me nihil potestis facere, quod Apostolis dictum est, qui sine dubio erant iusti: et Psal. 26. dicitur in persona iustorum: Adiutor meus esto, ne derelinquas me. Ex quibus testimoniis S. Aug. lib. de corrept. et gratia c. 1. concludit, quod etiam cum quis fuerit a peccati damnatione liberatus, adhuc indigeat ad operandum bonum sui Liberatoris auxilio. Nec potest explicari Augustinus de concursu Dei generali: nam loquitur de auxilio Salvatoris, quod nobis confertur per Christum. Hoc autem constat esse auxilium speciale: etenim concursus generalis non est auxilium Redemptoris, sed Creatoris Dei, commune omnibus creaturis etiam irrationalibus, et insensibilibus, quae redemptionis Iesu Christi capaces non sunt: ergo praeter habitum infusum necessarium est ad singulos actus supernaturales actuale auxilium excitantis, vel adiuvantis gratiae. Item etiam Psal. 126. de hominibus iustificatis dicitur: Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat, qui custodit eam; Quae verba S. Ambrosius, et Hilarius de anima iusti interpretantur, quae sine protectione, et auxilio Dei non potest, bonum operando, tentationibus resistere.

Secundo probatur ex Caelestino Papa, epist. ad Episcopos Galliae cap. 8. ubi docet, instinctu Dei iustos bona opera facere, ideo utique quia praeparatur, inquit, voluntas a Domino, et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus suorum ipse tangat corda fidelium. Quotquot enim spiritu Dei aguntur, hi filii Dei sunt: ut nec nostrum deesse sentiamus arbitrium, et in bonis quibusque voluntatis humanae singulis motibus magis illius valere non dubitemus auxilium. Et cap. 10. De fructibus, inquit, mandatorum Dominus loquebatur, ubi non ait: Sine me nihil difficilius potestis facere, sed ait: Sine me nihil potestis facere; et loquitur de auxilio actuali. Sentit ergo, praeter gratiam iustificantem, esse necessarium speciale auxilium ad quodlibet opus bonum, et meritorium, non solum facilius, ut dicebat Pelagius, sed etiam simpliciter efficiendum.

Tertio probatur ex definitione Conciliorum; sed praesertim ex Conc. Arausic. 2. can. 10. ubi dicitur: Adiutorium Dei, etiam renatis, ac sanctis semper est implorandum, ut ad finem bonum pervenire, vel in bono possint opere perdurare. Ubi non solum ad perseverandum usque in finem, sed etiam ad bonum opus perseveranter praestandum, necessarium esse docet gratiae adiutorium, quod clarius declarat in canone 25. Hoc etiam, inquiens, secundum fidem Catholicam credimus, quod accepta per baptismum gratia, omnes baptizati, Christo auxiliante, et cooperante, quae ad salutem pertinent, possint, et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere. Quibus verbis, praeter gratiam habitualem ad opera bona, quibus adimplentur mandata, speciale auxilium docet esse necessarium. Et in Concilio Tridentino sess. 6. de Iustif. cap. 16. docet S. Synodus, quod ipse Christus Iesus, tamquam caput ad membra, et tamquam vitis in palmites, in ipsos iustificatos iugiter virtutem influat, quae virtus bona eorum opera semper antecedit, et comitatur, et subsequitur, et sine qua, nullo pacto Deo grata et meritoria esse possent. Quibus verbis ad quodlibet opus meritorium, praeter iustificantem gratiam, et habitus infusos, auxilium speciale, quod nomine virtutis explicuit, docet esse simpliciter necessarium.

Quarto probatur: Ut fatetur Augustinus, in pluribus Conciliis antiquis contra Pelagium definitum est, gratiam Dei ad singulos actus dari; hoc est ad singulos actus pios esse simpliciter necessarium speciale Dei auxilium: de hoc enim loquebantur Patres, dum urgebant Pelagium, ut ex supra dictis constat. Unde ipse Pelagius, ut refert Augustinus epist. 106. in Concilio Palaestino, ne damnaretur et ipse, anathematizavit id, quod asseruerat, gratiam Dei, id est actuale auxilium, sive adiutorium gratiae non esse ad singulos actus pios necessarium: et ipse S. Augustinus in epist. 107. Haec est, inquit, illa Pelagianorum mala, male diffamata, meritoque reprobata, et ab ipso etiam Pelagio timente damnari, in Orientalium Episcoporum iudicio damnata sententia, qua dicunt, gratiam Dei non ad singulos actus dari, sed in libero arbitrio esse, vel in lege, atque doctrina. Et post pauca, ex multis locis Scripturae, nostram probat conclusionem, sic concludens: Non est igitur gratia Dei in natura liberi arbitrii, et in lege, atque doctrina, sicut Pelagiana perversitas desipit, sed ad singulos actus illius voluntate datur, ut in Deum credamus, et pie vivamus. Idem probat libro 1. de gratia Christi cont. Pelag. c. 2. et 3. Subscribit S. Prosper in libro responsionum ad capitula Gallorum respons. 8. ubi hanc ipsam doctrinam iudicio ducentorum quatuordecim Sacerdotum sancitam esse docet. Idem prosequitur latissime contra Pelagianos S. Hieronymus, epist. ad Ctesiphontem; Ita inquiens: Dei gratiam ponunt, ut non per singula opera, eius nitamur, et regamur auxilio, etc. et non intelligunt ista dicentes, quod per os eorum intollerabilem blasphemiam diabolus sibilet. Quod etiam ibi probat multis testimoniis scripturae, et lib. 3. dialog. contra Pelagianos, et super epi. ad Galat. cap. 3. in illa verba: Qui ergo tribuit vobis spiritum. Et super c. 2. ad Ephes. explicans illud: Ipsius enim sumus factura. Et super cap. 25. Ieremiae, et super c. 31. in illa verba: Converte me Domine, et convertar. Denique Vincentius Lyrenen. in libro advers. profanas haereseon novitates pag. 22. in impressione Lovan. ait: Quis unquam ante profanum illum Pelagium tantam virtutem liberi praesumpsit arbitrii, ut ad hoc in bonis rebus per actus singulos adiuvandum, necessariam Dei gratiam non putarit? Haec conclusio amplius patebit ex rationibus, quae pro duabus sequentibus conclusionibus adducentur.

VI. Secunda conclusio. Homo iustus, praeter habitus infusos, ad bona opera tam interna, quam externa facienda, indiget nova gratia excitante. Haec conclusio est contra aliquos Theologos, asserentes, quod homo iustus potest, quando vult, iustitiam tam internam, quam externam exercere, idest bona opera facere, ac praecepta divina servare; neque indiget ordinarie nova gratia excitante, sed solum adiuvante. Probatur tamen nostra conclusio ex dictis in praecedenti conclusione.

Gratia excitans, etiam in homine iusto est ad singulos actus meritorios necessaria.— Praeterea probatur. Primo ex Conc. Trid. sess. 6. de iustific. cap. 5. ubi declarat, ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei, per Christum Iesum, praeveniente gratia, sumendum esse, hoc est ab eius vocatione, qua, nullis eorum existentibus meritis, vocantur: ut qui per peccata a Deo aversi erant, per eius excitantem, atque adiuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem, eidem gratiae libere assentiendo, et cooperando, disponantur. Et cap. 6. subdit, homines disponi ad ipsam iustitiam, dum, excitati divina gratia, et adiuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum: ergo, sicut ad actus supernaturales, qui ante iustificationem eliciuntur, necessaria est gratia excitans, iuxta doctrinam Concilii Tridentini; ita etiam erit necessaria eadem gratia ad actus supernaturales, qui post iustificationem eliciuntur. Probatur consequentia: nam, sicut praeparatur voluntas, et movetur a Domino, ut eliciat actus supernaturales fidei, spei, et caritatis, quibus ad iustificationem disponitur; ita etiam praeparatur a Domino, ut consimiles actus post iustificationem producat: Cum ergo huiusmodi praeparatio fiat per auxilium speciale gratiae excitantis, et adiuvantis; relinquitur, eam gratiam necessariam esse, ad actus supernaturales eliciendos, etiam in eo, qui habet habitus infusos. Idem probatur ex Conc. Araus. can. 25. ubi Patres Concilii, hoc, inquiunt, salubriter profitemur, et credimus, quod in omni opere bono nos non incipimus, et postea per Dei misericordiam adiuvamur; sed ipse nobis, nullis praecedentibus meritis, fidem, et amorem sui prius inspirat, ut post cum ipsius adiutorio, quae sibi sunt placita, implere possimus. Ubi praeter auxilium gratiae adiuvantis, quod ad impletionem mandatorum supernaturalium requiritur, nempe ad fidem, et amorem Dei, docet esse necessariam gratiam excitantem, quam per inspirationem divinam significavit Concilium.

Confirmatur. Ut disp. 90. num. 6. patebit, liberum arbitrium etiam in actu primo constitutum indiget, ut operetur motione morali ex parte finis. Sed in actibus supernaturalibus haec motio moralis fit a Deo per gratiam excitantem, sicut motio physica est ab eo per gratiam adiuvantem: ergo in singulis actibus supernaturalibus liberis excitatur voluntas a Deo, ut eiusmodi actus eliciat.

Secundo probatur auctoritate Augustini, cuius videtur expressa haec nostra conclusio: nam lib. 2. de pecc. merit. et remiss. cap. 18. ait: Quod a Deo nos avertimus, nostrum est: et haec est voluntas mala: quod vero ad Deum nos convertimus, nisi ipso excitante, et adiuvante non possumus; et haec est voluntas bona: ubi indifferenter loquitur de conversione ad Deum per actum bonum, sive ante infusionem, sive post infusionem habitus fiat, et hanc docet fieri non posse, nisi Deo excitante. Sentit ergo, praeter habitus infusos, ad singulos actus supernaturales dari gratiam excitantem. Idem docet libro de spiritu, et littera, cap. 34. in haec verba: Visorum suasionibus agit Deus, ut velimus, et ut credamus, sive extrinsecus per Evangelicas exhortationes, ubi et mandata legis aliquid agunt, si ad hoc admonent infirmitatis suae, ut ad gratiam iustificantem credendo confugiat; sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate, quid ei veniat in mentem; sed consentire, vel dissentire propriae voluntatis est. Et lib. 83. quaestionum. q. 68. ait generaliter de omnibus actibus bonis: Nec velle quisquam potest, nisi admonitus, et vocatus. Denique in q. 2. ad Simpl. Quis, inquit, potest credere, nisi aliqua vocatione, hoc est aliqua rerum testificatione tangatur? quis habet in potestate, tali viso attingi mentem suam, quo eius voluntas moveatur ad fidem? Idem docet S. Prosper, lib. 2. de vocat. gent. cap. 26. Gratia, inquiens, Dei principaliter praeminet, suadendo exhortationibus, movendo exemplis, terrendo periculis, incitando miraculis, dando intellectum, inspirando consilium, corque ipsum illuminando, et fidei affectionibus imbuendo. Sed etiam voluntas hominis subiungitur ei, atque coniungitur, quae ad hoc praedictis est excitata praesidiis, ut divino in se cooperetur operi.

Tertio probatur ratione. Voluntas numquam operatur aliquod opus bonum, nisi per intellectum fuerit illi propositum: eo quod nihil est volitum, quin praecognitum, ut Augustinus dicit. Sed illa propositio, qua per intellectum proponitur voluntati bonum supernaturale, ut prosequendum, et amandum, tamquam sibi conveniens, pertinet ad gratiam excitantem, cum per illam suadeatur voluntas, alliciatur, et invitetur, ut prosequatur illud bonum: ergo quantumvis sit homo iustus, et habeat habitus infusos, adhuc indiget gratia excitante ad singulos actus supernaturales.

Confirmatur. In homine iusto illustratio intellectus, qua proponitur voluntati bonum supernaturale, ut prosequendum, et amandum, etiam si per quamdam recordationem, vel memoriam praecedentis excitationis divinae fiat, non procedit ex solis viribus naturae, alias primum initium boni operis in nobis esset ex nobis: ergo procedit ex auxilio gratiae excitantis: ergo praeter habitus infusos est simpliciter necessarium speciale auxilium excitantis gratiae ad singulos actus supernaturales. Respondent ad haec argumenta, ipsum habitum gratiae, et caritatis, et alios habitus infusos in homine iusto habere rationem gratiae excitantis, eo quod inclinant liberum arbitrium ad supernaturales actus: unde sicut potest homo, nondum iustificatus, ex semine bonae inspirationis producere fructum conversionis, et operum poenitentiae; multo magis ex semine gratiae, gratum facientis, producere poterit fructum iustitiae, et bonorum operum absque ulla nova gratia excitante.

Confutatio.— Sed contra hanc solutionem est argumentum: nam quamvis gratia, et alii habitus infusi inclinent liberum hominis arbitrium habitualiter ad supernaturales actus eliciendos; non tamen illud inclinant actualiter, nisi per gratiam excitantem, et adiuvantem actualiter moveatur ad easdem operationes eliciendas: ergo solus habitus infusus non supplet vices specialis auxilii excitantis gratiae.

VII. Auxilium speciale gratiae adiuvantis, etiam in homine iusto est ad singulos actus necessarium.— Tertia conclusio. In homine iusto praeter gratiam excitantem, et concursum supernaturalem simultaneum, quo Deus una cum libero arbitrio, et habitibus infusis actus supernaturales producit, requiritur necessario ad singulos actus speciale auxilium gratiae adiuvantis. Conclusio est contra auctores secundae sententiae; est tamen expressa S. Aug. lib. de nat. et grat. cap. 26. ubi ait: Sicut oculus corporis etiam plenissime sanus, nisi candore lucis adiutus, non potest cernere: sic homo etiam perfectissime iustificatus, nisi aeterna luce iustitiae divinitus adiuvetur, recte non potest vivere. Sanat ergo Deus, non solum ut deleat, quod peccavimus, sed ut praestet etiam, ne peccemus. Et lib. de gratia, et libero arbitrio cap. 6. idipsum confirmat multis testimoniis Scripturae, sed praesertim ex illo Canticorum 8. Quae est ista, quae ascendit dealbata, incumbens super dilectum suum? Alba facta, inquiens, bene ambulat: sed si super eum, a quo dealbata est, perseveranter incumbat; propter quod, et ipse Iesus, super quem incumbit dealbata, dixit discipulis suis: Sine me nihil potestis facere. Eadem est sententia S. Thom. 1. 2. q. 109. art. 1. in corpore, ubi ait, quod quantumcumque natura aliqua corporalis, vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo. Et idem docet ar. 9. Nec potest explicari S. Thomas de sola gratia excitante: nam per illam Deus non movet physice liberum arbitrium ad pias operationes, sed solum moraliter: et multo minus potest exponi de solo concursu simultaneo, ut supra ostensum est; sed necessario debet intelligi de gratia adiuvante, per quam liberum arbitrium praemovetur, et praedeterminatur ad operandum. Eamdem sententiam docet S. Thomas locis superius allegatis. Et probari potest in primis, argumentis factis pro conclusione praecedenti.

Praeterea probatur ex definitione illa Conc. Arausic. can. 9. Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Ubi universaliter loquitur, de omnibus operibus bonis, etiam hominis iam iustificati: et ad huiusmodi opera necessarium esse docet speciale auxilium gratiae adiuvantis, quo non solum nobiscum simul operetur opus bonum, sed etiam in nobis, efficiendo videlicet per idem auxilium, ut nos libere cooperemur Deo, ut ex supradictis constat, ubi in hoc eodem sensu expendimus verba Concilii. Alias enim dixisset: Quoties bona agimus, Deus nobiscum operatur; neque oportuisset addere illud verbum, Deus in nobis, atque nobiscum. Confirmatur ex Innocent. 1. in rescripto ad Concilium Carthaginense, ubi ait: Omnes Sancti sine adiutorio Dei, nihil se agere posse testantur. Et in rescripto ad Concilium Millevitanum: Necesse est, inquit, ut restituta nobis pristini status libertate per gratiam, eam gratiam quaeramus, quippe qui neque alias diaboli tentationes, et machinas, nisi gratia adiuvante, possumus evitare. Et Caelestinus primus, epist. ad omnes Episcopos Galliae cap. 8. et 9. decernit, gratiam ad singulos actus esse necessariam, et refert Zosimum Papam asserentem in epi. ad totius Orbis Episcopos, quod in bonis quibusque voluntatis humanae singulis motibus magis illius valere non dubitemus auxilium, quodque omnis sancta cogitatio, omnisque motus bonae voluntatis, ex Deo sit, quia per illum aliquid boni possumus, sine quo nihil possumus. Et loquitur de speciali auxilio gratiae adiuvantis, per quod agit Deus in nobis, ut, quod vult, et velimus, et agamus, ut dicit idem Caelestin. cap. 12. eiusdem epistolae. Propter haec testimonia M. Medina 1. 2. q. 109. ar. 9. conc. 3. hanc nostram sententiam adeo veram, et certam existimat, ut contrarium docere, putet esse improbabile.

Secundo, Solus Deus est, qui etiam in hominibus iustificatis primo inchoat physice, seu vere efficienter quodcumque opus bonum, ut supra ostensum est; sed haec inchoatio fit a Deo per speciale auxilium gratiae adiuvantis, quatenus videlicet per tale auxilium praemovet liberum arbitrium, et efficit, ut secum cooperetur: ergo praeter habitus infusos, necessarium est ad singulos actus in hominibus iustis speciale auxilium gratiae adiuvantis, non solum simultaneum, sed etiam praevium ad cooperationem arbitrii, et eam ordine causalitatis praeveniens.

Tertio. Ab eo, quod est ad utrumlibet, non sequitur aliqua actio, nisi ab aliquo alio determinetur ad unum, ut 2. physic. tex. 48. dicit Commentator, sed liberum hominis arbitrium, etiam habitu supernaturali perfectum, se habet ad utrumlibet, scilicet ad operandum, et non operandum: cum habitus non determinet potentiam, quantum ad exercitium actus, sed solum quantum ad specificationem: ergo numquam prorumpet in actum particularem, nisi determinetur a Deo ad producendum hic, et nunc talem actum supernaturalem: sed haec determinatio fit a Deo per auxilium speciale gratiae adiuvantis, ut supra ostensum est: ergo ad quemlibet actum supernaturalem indigent etiam iusti speciali auxilio gratiae adiuvantis.

Quarto. Concursus generalis tam ordinis naturae, quam ordinis gratiae, quo Deus concurrit cum causis secundis constitutis in actu primo, per formas suis effectibus proportionatas, est influxus immediatus in causas secundas, eas complens, et perficiens, ut actualiter operentur, ut disput. 18. 19. et 23. ostensum est: ergo speciale auxilium gratiae adiuvantis, necessarium ad singulos actus supernaturales, non consistit in solo concursu simultaneo, quo Deus una cum libero arbitrio elevato per habitum influit in actum supernaturalem; sed etiam in motione praevia, qua Deus efficit, ut liberum arbitrium secum concurrat: ergo ad singulos actus supernaturales praeter habitus infusos indigent homines iusti speciali auxilio gratiae adiuvantis.

VIII. AD primum argumentum respondetur, Sanctum Thomam expresse docere nostram sententiam multis in locis, sed praesertim prima secundae, quaestione 109, artic. 9. ubi dicit, quod etiam ille, qui iam consequutus est gratiam, ultra habituale donum, per quod natura humana corrupta sanatur, et elevatur ad operanda opera meritoria vitae aeternae, indiget auxilio gratiae, secundum alium modum, ut scilicet a Deo moveatur ad recte agendum. Per quod auxilium intelligit S. Thomas speciale auxilium adiuvantis gratiae, non solum simultaneum, sed etiam praevium. Neque in locis inductis docet contrarium, quoniam infusionis gratiae nomine comprehendit tum gratiam habitualem, per quam formaliter fit homo iustus, tum etiam auxilium speciale, seu actuale, quo liberum arbitrium movetur, ut actus, quibus ad iustificationem disponitur, eliciat; quod quidem auxilium inseparabiliter comitatur in adultis primam infusionem gratiae habitualis. Unde cum in articulo 6. citato ait, quod ex parte motionis divinae accipitur gratiae infusio (quibus verbis significare videtur, Deum per infusionem gratiae movere liberum arbitrium in ipsa iustificatione ad supernaturales actus) non intelligit, quod per solam gratiam habitualem id efficiat, sed etiam per speciale auxilium actuale: per gratiam quidem radicaliter, sive habitualiter; per auxilium autem speciale actualiter, et formaliter. Et per haec patet ad confirmationem, et similiter ad Concilium Millevitanum; intelligitur enim de adiutorio habituali, non excludendo motionem actualem: nam gratia iustificans non solum remittit peccata; sed tribuit vires mediis aliis habitibus, seu virtutibus infusis, quibus homo possit deinceps non peccare, sed in bono perseverare, si velit: sed ultra hoc adiutorium habituale, esse necessarium speciale auxilium actuale, quo in exercitio bene operetur, aut perseveret, Summi Pontifices, et Concilia supra adducta docent.

IX. Auxilium speciale gratiae non est solum necessarium, ut actus sit supernaturalis.— Ad secundum respondetur, auxilium speciale non esse solum necessarium, ut actus credendi, sperandi, et diligendi Deum sit supernaturalis; sed etiam, ut simpliciter sit, et in exercitio producatur a libero arbitrio, ut ex supra dictis colligitur. Nec admittendum est, eosdem actus posse, quantum ad substantiam, produci ex solis viribus naturae, ut ex dictis disput. 65. constat. Et quamvis per habitus infusos liberum arbitrium sufficienter elevetur in actu primo ad supernaturales actus eliciendos; nihilominus, ut in exercitio eliciat de facto eiusmodi actus, necessarium est speciale auxilium excitantis, et adiuvantis gratiae, propter rationes superius assignatas.

Ad tertium respondetur, speciale auxilium gratiae adiuvantis esse necessarium, tum ut potentiam per habitum supernaturalem constitutam in actu primo, praedeterminet ad operandum; nec ex hoc sequitur, destrui libertatem arbitrii, ut disp. 18. et 23. ostensum est, et inferius clarius patebit: tum etiam, ut Deus simul cum potentia elevata per habitum efficiat operationem supernaturalem: nam quando causa secunda est supernaturalis, etiam concursus Dei generalis debet esse supernaturalis, ut disp. 20. ostensum est.

Ad quartum pro secunda sententia respondetur, quod, iuxta doctrinam S. Thomae, concursus supernaturalis, qui ex parte Dei requiritur ad supernaturales actus, non est solum simultaneus, seu pariter cum libero arbitrio influens in eosdem actus, sed etiam praevius, et immediatus in ipsum arbitrium, ut ex supradictis disp. 18. et 23. constat.

X. Ad quintum respondetur, potentiam habere quidem per habitum supernaturalem efficientem virtutem sufficientem, qua vere possit actus supernaturales elicere, si velit, sed non tribuitur illi per solum habitum, ut actu velit; alias quamdiu haberet habitum, semper actualiter operaretur. Ut ergo actu operetur per habitum, necessario requiritur speciale auxilium gratiae adiuvantis, quo ad operandum moveatur, et praedeterminetur, ut supra dictum est: nam concursus simultaneus non praedeterminat liberum arbitrium ad operandum, et secum concurrendum, sed praesupponit ipsum ex sua innata libertate velle uti habitu supernaturali, et operari cum illo.

Ad sextum respondetur, illam non esse solam, aut potissimam rationem, propter quam necessarium esse dicimus, etiam in hominibus iustis, speciale auxilium gratiae adiuvantis ad singulos actus supernaturales: sunt enim aliae urgentiores rationes ex locis Scripturae, Summorum Pontificum, et Conciliorum depromptae, quibus efficacius id probavimus. Fatemur tamen, illam rationem magnam etiam vim habere. Et ad eius impugnationem dicendum, potentiam cum habitu habere quidem vim sufficientem, et superabundantem, qua possit operari, si velit, non tamen habet virtutem efficacem, qua actualiter operetur; unde ad id necessarium est, quod per concursum Dei actualem supernaturalis ordinis moveatur, et ad operandum praedeterminetur, ut latius ostensum est supra. Et idem dicendum proportionabiliter de quacumque virtute activa naturali permanente quantumvis perfecta, ut ex S. Thoma 1. 2. q. 109. ar. 2. et 9. colligi potest, et ex iis, quae disputatione 18. et 23. dicta sunt.

Ad confirmationem respondetur, illud auxilium speciale, seu motionem per modum transeuntis non indigere alia motione Dei, per quam ad operandum moveatur, vel praedeterminetur, sicut indigent potentiae perfectae, aut elevatae per habitus. Et rationem discriminis assignat S. Thomas: nam licet per gratiam, et alios habitus infusos sanetur homo, quantum ad mentem, et perficiatur in actu primo ad operandum; adhuc remanet in eo corruptio, et infectio, quantum ad carnem, per quam servit legi peccati, ut dicitur ad Rom. 7. Remanet etiam quaedam ignorantiae obscuritas in intellectu, secundum quam, ut etiam dicitur Rom. 8. Quid oremus, sicut oportet, nescimus; ac per consequens per solam gratiam habitualem non adhaeret immobiliter bono, neque ad illud actu prosequendum, et amandum praedeterminatur: et ideo adhuc indiget speciali auxilio adiuvantis gratiae, quo indeclinabiliter, et insuperabiliter ad bonum operandum moveatur. Haec autem ratio non procedit de eo, qui habet speciale auxilium adiuvantis gratiae, vel donum perseverantiae. Unde non sequitur, quod adhuc indigeat alio auxilio, vel quod detur processus in infinitum. Et cum arguitur: nam etiam illud speciale auxilium gratiae adiuvantis, seu motio fluens comparatur ad actum supernaturalem, sicut actus primus ad secundum; respondetur, quod illud auxilium, seu motio praevia, nec est formaliter actus primus, neque actus secundus, sed complementum actus primi, et medium quoddam inter eumdem actum primum, et secundum, ut disp. 18. et 19. dictum est.

XI. Ad septimum respondetur, ex differentia assignata inter habitum, et speciale auxilium gratiae adiuvantis non sequi, idem auxilium naturaliter agere tanta necessitate, ut voluntatem secum rapiat; nec enim per gratiam movetur voluntas motu raptus, ut Lutherus dixit: sed tantum sequitur, habitum non efficere, ut voluntas libere, et infallibiliter secum cooperetur; quod tamen efficit Deus per speciale auxilium adiuvantis gratiae, quia movet voluntatem conformiter ad propriam naturam, ut supra dictum est. Unde auxilium speciale non solum non destruit, sed mirum in modum perficit arbitrii libertatem: nam tribuit illi actualem usum eiusdem libertatis, ut ex praemissis patet.

XII. Actus est simpliciter nobilior potentia, vel habitu.— Ad octavum respondetur; actum secundum, simpliciter loquendo, esse magis perfectum, quam sit habitus, quamvis secundum quid habitus sit praestantior. Ita docet S. Thom. 1. 2. q. 71. ar. 3. in corp. et in solut. ad 1. et ad 3. et 1. p. q. 25. art. 1. ad 2. Riccardus in 4. dist. 49. art. 1. q. 4. Sotus eadem dist. q. 1. ar. 2. circa primam conclusionem. Et Aegydius quodl. 4. q. 19. favet Caietanus 1. p. q. 27. ar. 1. circa finem, ubi ait, quod actus est praestantior habitu in ratione actualitatis. Et ratio est: nam actus secundus magis participat de actualitate, et consequenter agens per illum magis assimilatur Deo, quam per habitum, qui potentialitatem quamdam, et imperfectionem includit. Et praeterea: nam habitus ordinatur ad actum, tamquam ad finem, propter quem est necessarius ipse habitus. Unde beatitudo, secundum communem sententiam Theologorum consistit essentialiter in actu, et non in habitu, ut patet 1. 2. q. 3. art. 2. et in 4. sent. dist. 49. ergo operatio, cum sit ultimus actus, est simpliciter perfectior, quam habitus. Beatitudo enim formalis, cum sit ultimus actus hominis, debet consistere in eo, quod est perfectius, et magis actuale. Neque obstat, quod habitus est causa efficiens actus; ex hoc enim non sequitur, quod sit simpliciter perfectior actu, sed solum secundum quid: nam habitus non est causa principalis ipsius actus, sed instrumentalis: causa autem instrumentalis, non oportet, quod sit simpliciter perfectior suo effectu, praesertim, quando effectus est finis, ad quem ipsa causa ordinatur. Quia ergo actus secundus, est simpliciter perfectior, quam habitus, oportet, quod potentia elevata per habitum moveatur a Deo per auxilium speciale, seu actuale adiuvantis gratiae, ut actum sibi proportionatum eliciat.

Ad confirmationem iam disputatione 18. satisfactum esse existimo: ibi enim ad omnia argumenta, quibus probatur, concursum Dei generalem non esse influxum immediatum in causam secundam, abunde satis, ut arbitror, responsum est.

Disputatio LXXXIX: Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.

Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.

I. ALIA quaestio consimilis discutienda erit infra disputatione 98. ubi disputabitur: An supposita gratia excitante, consensus, vel cooperatio liberi arbitrii sit primo inchoanda a voluntate creata; an vero a voluntate divina, sive ab auxilio efficaci praeoperantis gratiae. Sed propter diversos modos loquendi, quibus nonnulli recentiores Theologi utuntur in hac parte, necessarium duxi quaestionem propositam ex professo pertractare. Quidam dixerunt, quod voluntas creata, quantum ad determinationem actionis, est quodammodo prima radix; fatentur etiam, omnem voluntatem liberam posse in suo genere dici primam radicem suae determinationis; dicunt tamen, Deum suo concursu ad eamdem voluntatis determinationem simul concurrere.

Alii vero Theologi distinguunt inter conversionem voluntatis, et determinationem eiusdem voluntatis, et asserunt, quod, quamvis conversio, et consensus voluntatis sit ab ipsa voluntate, et a Deo simul cum voluntate, eamdem conversionem, et consensum efficiente: determinatio tamen voluntatis, quae utrobique fit, est ab ipsa voluntate, pro sua innata libertate se libere applicante, ac determinante ad consensum, aut dissensum, et non a Deo, sua omnipotentia illam determinante. Adduntque non esse concedendum Deum cum voluntate seipsam determinante simul eam determinare; sicut conceditur, Deum cum voluntate simul natura producere effectum. Probatur haec sententia.

Primo. Voluntas creata in illo priori naturae, antequam se determinet, est omnino indeterminata, et nullam habet necessitatem influendi, neque simpliciter, neque ex suppositione alterius actus sui ipsius, sed ex sola sua indifferentia libertatis actum inchoat, quando, et qualem vult: ergo in eamdem voluntatem, tam, quam in primam radicem, et causam, debet eiusmodi determinatio revocari.

Confirmari potest hoc argumentum: quia licet voluntas creata in suo esse dependeat ab alia causa priori per se efficiente, scilicet a Deo, et propterea non possit appellari simpliciter prima causa: comparatione tamen determinationis sui actus, non habet aliam causam priorem per se efficientem; cum talis determinatio procedat a sola, et innata eius libertate, ut disputatione 96. 97. et 98. probabitur: ergo in hoc genere, seu comparatione talis determinationis, appellari potest prima causa. Probatur consequentia: nam, secundum hanc rationem, prima causa alicuius determinationis illa dicitur, quae non habet aliam causam priorem eiusdem determinationis.

II. Secundo arguitur. Liberum arbitrium creatum habet absolutum dominium sui actus, ut videtur docere S. Aug. et S. Thomas locis disp. 117. nu. 1. et 2. allegandis. In cuius confirmationem plures ibi adducentur rationes: ergo determinatio actionis in ipsum arbitrium, tamquam in primam causam per se efficientem, debet referri. Probatur consequentia: nam homo non dicitur proprie habere dominium eius, quod pendet a voluntate alterius, quantum ad usum, cum dominium sit propria facultas utendi re in omnes usus lege permissos.

Tertio. Repugnat omnino libertati, quod determinatio sui actus insit sibi ab alio, ut patet ex S. Thoma in secundo sententiarum, dist. 25. quaest. 1. art. 1. ad primum, ubi ait, quod in Deo salvatur liberum arbitrium, quantum ad hoc, quod determinatio sui actus non est sibi ab alio, sed a seipso; et ex hoc infert, Deum esse vere Dominum sui operis. Cum ergo veram habeat libertatem voluntas, ut ex Tridentino constat, relinquitur, quod determinatio voluntatis nostrae ad talem, vel talem actum non sit illi ab alio, sed a seipsa; ac per consequens, poterit dici, in suo genere, prima causa, seu prima radix suae determinationis.

Quarto probatur, Deum non determinare voluntatem, etiam simul cum eadem voluntate seipsa determinante, nec concurrere efficienter ad talem determinationem: nam influxus Dei, si esset adhibendus ad determinandam voluntatem, esse deberet immediate in voluntatem, quo voluntas applicaretur, atque moveretur ad consentiendum, seu ad determinandum se ad consensum: sed impossibile est, dari talem influxum immediatum in voluntatem ad actionem, vel determinationem liberam producendam, ut patet ex argumentis disputatione 18. in principio propositis: ergo Deus neque concursu generali, neque aliquo alio concursu, etiam simultaneo, est causa determinationis voluntatis; ac per consequens, voluntas creata dicenda est prima, et sola causa eiusdem determinationis.

Quinto. Determinatio voluntatis non est actio voluntatis, secundum omnem sui considerationem, sed est ipsa actio, prout habet rationem influxus solius voluntatis, qui determinatio voluntatis dicitur, quatenus ita voluntas eo influit, cooperatur, et consentit; ut in potestate ipsius situm sit non ita influere, non cooperari, et non consentire: ergo nihil aliud constituendum est, quod sit cooperatio Dei ad ita determinandam voluntatem, una cum ipsamet voluntate: ergo sola voluntas ex sua innata libertate se determinat, ac per consequens erit prima, et sola causa suae determinationis.

Confirmant hoc omnibus argumentis, quibus, ut patebit disputatione 96. et 97. probare contendunt, bonum usum auxiliorum gratiae, ut emanat a libero arbitrio, procedere a sola, et innata eius libertate: cum enim determinatio voluntatis ad actus supernaturales nihil aliud sit, quam praedictus bonus usus, ut emanat a libero arbitrio; relinquitur, determinationem voluntatis in solam, et innatam eius libertatem esse referendam; ac per consequens, voluntatem creatam esse primam, et solam causam suae determinationis.

Sexto. Posita quacumque actione, vel cooperatione Dei ad voluntatem determinandam ad consensum, adhuc voluntas potest se non determinare, et non consentire: ergo per eam actionem, seu cooperationem non determinatur, sed adhuc restat, ut voluntas se ipsam determinet, aut non determinet; et consentiat, aut non consentiat: ergo nulla actio, et cooperatio Dei est determinatio voluntatis, ac per consequens voluntas est prima, et sola causa suae determinationis.

III. Voluntas creata non est sola, aut prima causa suae determinationis.— Secunda sententia docet, determinationem voluntatis esse referendam in Deum, tamquam in priorem causam per se efficientem, ut disputatione 75. et 86. visum est, et dicetur latius disputatione 96. quamvis Deus non efficiat in nobis, eamdem arbitrii determinationem sine nobis simul tempore, sed posterius ratione libere concurrentibus, et cooperantibus, ut sacrum Concilium Tridentinum docet, ac per consequens, voluntatem creatam esse non posse, aut dici primam radicem, vel primam causam efficientem suae determinationis. Hanc sententiam sequuntur omnes defensores gratiae efficacis, physice praedeterminantis liberum arbitrium ad consensum, quorum testimonia in disputatione vigesima secunda, et vigesima tertia sunt adducta. Et arbitror, eam esse ita certam, ut opposita omni probabilitate careat. Ut autem expendamus varios modos loquendi, quibus nonnulli Theologi utuntur, et quid sentiendum sit de illis, explicemus: praemittenda sunt, et supponenda ea, in quibus auctores utriusque sententiae conveniunt, nec de illis ullus umquam Theologorum dubitavit. Conveniunt primo, voluntatem creatam, seu liberum arbitrium a Deo motum, et excitatum esse proximam causam, ne dum piae operationis, sed etiam suae determinationis, qua, ad pie operandum se determinat: alias enim mere passive se haberet, recipiendo operationem a solo Deo productam; quod repugnat Concilio Tridentino: neque eius actiones essent liberae, et consequenter non essent meritoriae, vel demeritoriae. Conveniunt secundo, quod liberum arbitrium creatum vere se ipsum movet, et determinat, dum liberam actionem producit: nam de ratione operationis liberae est, quod procedat, tamquam a causa proxima a principio intrinseco se movente, et determinante, ut disputatione 117. fiet manifestum, et ex parte ostensum est supra disputatione 18. et 19. Conveniunt tertio, cum addito, et secundum quid, posse concedi, liberum arbitrium, esse primam, et solam causam suae determinationis, vel piae operationis; nempe in genere causae secundae proximae eamdem operationem elicientis: nam in hoc genere nullum habet consortium alterius causae proximae, seu secundae, quae simul cum ipsa voluntate eamdem determinationem, vel piam operationem efficiat. Difficultas ergo est, an voluntas creata dicenda sit prima radix, vel prima causa efficiens suae determinationis; ita ut nullam habeat aliam causam, quae prius causalitate, vel simul cum voluntate creata, eamdem determinationem efficiat.

IIII. Causa prima alicuius effectus dicitur dupliciter.— Pro cuius explicatione notandum est, quod dupliciter potest aliquid dici prima causa alicuius effectus: primo modo positive; quia videlicet per virtutem non acceptam ab alia superiori causa producit illum effectum: et hoc modo solus Deus est prima causa cuiuscumque effectus creati, sive illum producat immediate per se ipsum, sive media alia causa secunda. Alio modo potest dici prima causa negative, quia videlicet non habet aliam causam priorem per se efficientem, a qua concursus eiusdem causae, quo effectum illum producit, dependeat.

PRima ergo conclusio sit. Voluntas creata non potest dici prima radix, vel prima causa suae determinationis in hoc ultimo sensu a nobis explicato. Conclusio est Sancti Thomae in secundo sententiarum, dist. 37. q. 2. art. 2. in corpore, et probatur eius ratione, quam adduximus disputatione 18. num. 14. et disputatione 24. num. 19. nam alias voluntas creata comparatione suae determinationis haberet rationem primi principii, et ita essent admittenda duo prima principia, quod non est dicendum.

Respondent, voluntatem creatam non habere simpliciter rationem primi principii, comparatione propriae determinationis, quia licet possit se ipsam determinare, et determinet absque influentia prioris agentis eam praedeterminantis; non tamen habet esse a seipsa, nec potest operari absque concursu generali simultaneo primi agentis; quod tamen est necessarium, ut rationem primi principii haberet. Sed hanc solutionem impugnat ex professo Sanctus Thomas loco allegato, et manet satis exclusa ex iis, quae dicta sunt disp. 18. et 24. adductis.

Secundo probatur. Determinatio, qua voluntas se determinat, nihil aliud est, quam ipsa libera volitio, ut procedit efficienter ab eadem voluntate, tamquam a causa proxima: sed sub hac ratione talis determinatio non reducitur in voluntatem creatam ultimate, sed in Deum, tamquam in priorem causam per se efficientem; ut disputatione 36. ostensum est; et latius patebit disputatione 96. et duabus sequentibus: ergo voluntas creata non est prima causa, etiam negative, suae determinationis. Probatur consequentia: nam illa dicitur prima causa negative, comparatione alicuius effectus, quae non habet aliam causam priorem, in quam talis effectus reducatur. Cum ergo determinatio voluntatis, seu actus liber, etiam ut emanat a voluntate, reducatur in Deum, tamquam in priorem causam per se efficientem; relinquitur, quod voluntas creata dici non possit prima causa, vel prima radix suae determinationis.

Tertio probatur. Sicut voluntas creata non est simpliciter primum se movens, ita non est simpliciter primum se determinans, ut constat ex dictis disputatione 22. et 23. alias esset simpliciter primum deliberans, et primum liberum; si eius determinatio in aliam priorem causam efficientem non reduceretur: ergo non est prima causa suae determinationis. V. Respondent, esse magnam differentiam inter libertatem Dei, et libertatem creatae voluntatis: Deus enim non solum est liber, sed etiam est per se, et essentialiter liber; et usum libertatis habet non solum absque dependentia ab alio; sed etiam absque ulla potentialitate, compositione, aut imperfectione; et ideo infinitam perfectionem ad illum modum libertatis requirit: quae propterea secundum illum modum nulli creaturae communicabilis est. Participatio autem eius libertatis, et indifferentiae cum vero dominio sui actus communicari potest creaturae, absque infinita perfectione; atque adeo, ut potentia ex se indifferens unum actum determinate efficiat potius, quam alium, non ex determinatione alterius, sed sua sponte, et intrinseca vi (quamvis non sine concursu alterius) non requirit infinitam perfectionem. Quapropter non sequitur, voluntatem liberam sic operantem, vel primo se determinantem esse primum liberum, nisi in hac voce sit magna aequivocatio. Nam primum liberum proprie dicitur, quod est per essentiam liberum; vel quod libertatem habet prorsus ab alio independentem: neutrum autem horum convenit voluntati creatae, cum non habeat libertatem, nisi participatam a libertate Dei, et ab eadem in suis determinationibus pendentem. Si autem primum liberum dicatur illud agens, a quo in suo genere primo est determinatio libera, sic verum est, omnem voluntatem liberam posse in suo genere dici primam radicem suae determinationis: quia scilicet, sine illa fieri non potest, nec aliter, quam ex intrinseca, et libera applicatione eius. Addunt, hanc esse impropriissimam acceptionem huius vocis, et ideo illa utendum non esse, nec voluntati creatae attribuendam. Sed contra hoc est; nam, ut arguit Sanctus Thomas in secundo sententiarum dist. 37. q. 2. art. 2. quamvis per hanc responsionem evitaretur, quod voluntas nostra non esset primum ens simpliciter, non tamen posset evitari, quin esset primum agens, si eius actio, et determinatio in aliquod prius agens non reduceretur, tamquam in causam efficientem.

Praeterea ex eadem solutione desumitur efficax argumentum contra auctores oppositae sententiae: nam qua ratione voluntas creata impropriissime dicitur primum liberum, eadem etiam debet dici impropriissime prima causa suae determinationis; ac per consequens, non est hac voce utendum, nec voluntati creatae attribuenda. Sed dicunt, hanc vocem non esse simpliciter voluntati creatae attribuendam, nisi in actibus malis: in bonis autem praesertim supernaturalibus non posse nos simpliciter ita loqui: quia licet in tali determinatione libera voluntas suas partes habeat, tamen primum initium eius non est ab ipsa, sed ex Deo, qui eam praeparat, et adiuuat, ut se determinet. Sed contra hoc est: nam si auctores huius solutionis intelligant, primum initium determinationis liberae non esse efficienter ab ipsa voluntate, sed ex Deo; tenentur consequenter nobiscum fateri, talem determinationem non esse reducendam, tamquam in primam causam efficientem, in voluntatem creatam, sed in solum Deum, qui per auxilium gratiae adiuvantis vere efficienter, et efficaciter facit, ut se determinet. Si autem intelligant, primum initium suae determinationis esse a Deo solum moraliter, quatenus per gratiam excitantem alliciendo, invitando, et suadendo, movet voluntatem ad consensum; videtur sequi, voluntatem creatam cum omni proprietate dicendam esse primam causam efficientem physicam suae determinationis: neque esse addendam in eadem loquutione illam particulam, in suo genere, vel quodammodo; sed absolute liceret fateri, quod, licet voluntas creata rationem primi principii non habeat, vere tamen est prima causa suae determinationis: quod tamen nec ipsi auctores solutionis, quam impugnamus, concedunt.

VI. Secunda conclusio. Negari non potest, Deum concurrere efficienter ad determinationem, qua voluntas creata se determinat. Hanc conclusionem probant a fortiori argumenta facta pro conclusione praecedenti: nam alias sequeretur, illam determinationem solum esse tribuendam creatae voluntati; non autem Deo, et consequenter Deus non esset primus auctor, et causa omnium entium, quae pertinent ad ordinem naturae, vel gratiae. VII. Respondent, eatenus determinationem voluntatis ad actus bonos posse auctori naturae aliquo modo tribui, quatenus emanat a facultate arbitrii ad ita libere se determinandum ab eodem naturae auctore collata; eo quod non sit abusus liberi arbitrii, sicut est determinatio ad actum peccati; et quatenus idem auctor naturae saepe ad eam determinationem adiuuat, et invitat arbitrium peculiaribus suis donis, et auxiliis: simpliciter tamen eamdem determinationem ipsi arbitrio esse tribuendam. Sed haec solutio impugnatione non indiget: nam iuxta illam, voluntatis determinatio ad actus bonos solum reduceretur in Deum, tamquam in causam, sine qua non, quia videlicet, nisi ipse liberum arbitrium creasset, eius determinatio ad talem, vel talem actionem non extitisset in rerum natura, vel solum reduceretur in Deum, tamquam in causam moralem, non autem, ut in causam efficientem physicam: quod quidem, quam sit falsum, ex dictis disput. 36. et 86. liquido constat.

Praeterea: nam libera potentia, qua voluntas nostra seipsam potest libere determinare, tribuitur Deo, tamquam primae causae efficienti: ergo etiam actualis determinatio eiusdem voluntatis erit Deo tribuenda, ut primae causae per se efficienti; alias profecto, ut arguit Sanctus Augustinus, quod est minus perfectum, Deo; id autem, quod est magis perfectum, non Deo, sed libero tribueremus arbitrio: quod tamen pugnat cum verbis Iacobi Apostoli dicentis: Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est a Patre luminum: constat enim actualem determinationem ad bonum esse quid perfectius potentia se determinandi, sicut actus est simpliciter perfectior habitu, ut dicit Sanctus Thomas, prima secundae, quaestione 71. articulo tertio, ad primum, et tertium: et prima parte, quaest. 25. artic. 1. ad secundum: quod etiam docet Aristot. 9. metaph. tex. 19. dicens: Qualibet potentia melior est eius actus, et nos idem probavimus disputatione praecedenti, num. 12.

VIII. Determinatio voluntatis qualiter sit libera.— Praeterea probatur conclusio, destruendo potissimum fundamentum sententiae contrariae; ex eo enim probat, Deum etiam simul cum voluntate non efficere determinationem illius: nam alias destrueretur libertas arbitrii, respectu eiusdem determinationis, quae non esset libera, si Deus simul cum voluntate eam efficeret. Haec autem ratio supponit falsum: ergo, etc. Minor probatur: nam volitio voluntatis, et quaelibet alia pia eius operatio vere est libera, etiam si Deus simul cum eadem voluntate illam operationem efficiat: ergo similiter determinatio voluntatis erit libera, etiam si Deus simul cum voluntate eius determinationem efficiat. Probatur consequentia: quia non magis repugnat libertati, quod Deus simul cum voluntate eius operationem producat, quam quod efficiat eius determinationem simul cum voluntate seipsam determinante. Respondent, negando consequentiam, et assignant rationem discriminis: nam influxus Dei in actionem est immediatus in actionem ipsam, et non in voluntatem, et per voluntatem ab eo motam in actionem: influxus vero Dei, si esset adhibendus ad determinandam voluntatem, esse deberet immediate in voluntatem, quo voluntas applicaretur, ac moveretur ad consentiendum, seu ad determinandum se ad consensum: et ideo concedendum non est, Deum concurrere efficienter simul cum voluntate ad eius determinationem, sicut concurrit ad actionem ipsam. Ex dictis tamen in disp. 18. 22. et 23. manet sufficienter impugnata haec solutio: ostensum est enim, concursum Dei generalem tam ad actus ordinis naturalis, quam supernaturalis esse influxum Dei immediatum in causam, quo eam movet, applicat, et praedeterminat ad operandum: et per talem influxum, nedum non laedi, sed mirum in modum perfici libertatem arbitrii creati.

IX. Voluntas prius natura, quam se determinet, qualiter intelligatur indeterminata.— AD primum argumentum respondetur, voluntatem creatam in illo priori naturae, antequam se determinet, esse quidem indeterminatam in actu secundo, seu determinatione, quae fit formaliter per actum ipsius voluntatis: non tamen est indeterminata praevia determinatione, sive quantum ad complementum actus primi, quae fit per auxilium Dei efficax, ut disp. 23. ostensum est. Et licet voluntas in illo priori nullam habeat necessitatem absolutam influendi, neque ex suppositione alterius actus producti ab eadem voluntate: habet tamen necessitatem conditionatam influendi, sive ex suppositione voluntatis divinae, et auxilii efficacis, ut disput. 25. ostensum est; quae quidem necessitas est necessitas secundum quid, ac propterea non repugnat libertati, ut ex dictis in eadem disputatione constat.

Ad confirmationem respondetur, quod voluntas creata non solum in suo esse, sed etiam in sua cooperatione, et influxu dependet a Deo, ut a causa priori, per se efficiente, ut dictum est, et patebit amplius disputatione 96. 97. et 98. ubi argumenta, quae in contrarium solent adduci, dissolventur. Unde etiam comparatione suae determinationis non potest dici prima causa efficiens, sed proxima, et secunda.

Ad secundum argumentum respondetur, liberum arbitrium creatum habere quidem dominium sui actus, non tamen primum, et absolutum dominium, ut disput. 117. perspicuum fiet, ubi testimoniis S. Augustini, et S. Thomae, quae insinuantur in argumento, fiet satis.

X. Libera potentia quid requirat.— Ad tertium argumentum respondetur, repugnare quidem potentiae liberae, quod determinatio sui actus insit sibi ab alio, eadem potentia mere passive se habente: non tamen repugnat potentiae liberae, quod determinatio sui actus sit sibi ab alio; dum tamen ipsa potentia ad determinationem sui actus concurrat ex se, hoc est ex principio intrinseco activo non determinato per modum naturae, vel naturaliter ad unum, sed retinente veram facultatem ad utrumlibet, quam retinet liberum arbitrium etiam praedeterminatum a Deo, ut disp. 18. nu. 23. dictum est. Et per haec respondetur ad auctoritatem inductam S. Thomae; quae latius in disp. 117. erit explicanda.

Ad quartum negatur minor; etenim concursus Dei est influxus immediatus in voluntatem, ut disputatione 18. et 19. ostensum est.

Ad quintum respondetur, determinationem voluntatis, de qua loquimur, esse ipsam actionem, prout habet rationem influxus, non quidem solius voluntatis, sed voluntatis motae, et praedeterminatae per Dei influxum, ut se determinet ad libere operandum, et cooperetur, ut ex dictis disp. 18. et 23. liquido constat.

Ad confirmationem disp. 96. et 97. respondebo ex professo.

Ad septimum dicendum, quod, posita actione Dei praedeterminante voluntatem ad consensum, voluntas non potest in sensu composito se non determinare, quamvis absolute possit, et in sensu diviso, ut disputatione 25. dictum est, et disp. 92. 93. et 94. dicetur latius.

Disputatio XC: Utrum auxilium gratiae, in ratione efficacis auxilii, dependeat ex libero influxu arbitrii creati cum illo; an vero sit efficax secundum se, et ut venit a Deo antecedenter ad liberam cooperationem eiusdem arbitrii.

Utrum auxilium gratiae, in ratione efficacis auxilii, dependeat ex libero influxu arbitrii creati cum illo; an vero sit efficax secundum se, et ut venit a Deo antecedenter ad liberam cooperationem eiusdem arbitrii.

I. HANC difficultatem obiter attigimus disp. 72. et 73. inter disputandum de qualitate divisionis auxilii gratuiti in auxilium sufficiens, et auxilium efficax: nunc autem est de illa operosius disputandum.

Quidam recentiores Theologi docent, auxilium gratiae non esse efficax ex se, sive ex sola vi, et virtute intrinseca ipsius auxilii, sed dependenter ex libera cooperatione arbitrii creati cum illo. Ex quo inferunt, liberum nostrum arbitrium pro innata eius libertate efficere posse; ut idem auxilium invariatum in se ipso manens, fiat efficax, vel inefficax. Probant suam sententiam argumentis in praeallegata disputatione 73. propositis.

Praeterea idem probant: quoniam homines in stadio huius vitae constituti, positi sunt in manu consilii sui, ut ad quod voluerint, porrigant manum, ut patet ex illo Ecclesiast. 15. Deus ab initio constituit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui, etc. Sed revera non esset constitutus in manu consilii sui, nisi pro sua innata libertate efficere posset; ut auxilium, quod est efficax ad praemovendum, sit inefficax, illi non consentiendo, et ut illud, quod est inefficax, fiat efficax illi consentiendo, strenueque cum illo cooperando: ergo pro sua libertate id poterit efficere, ac per consequens nullum datur auxilium, quod sit efficax ex natura sua antecedenter, vel independenter a libera cooperatione nostri arbitrii. Probatur consequentia; nam si esset efficax ex natura sua, arbitrium nostrum non posset illud reddere inefficax; imo et Deus hoc facere non posset, quia non est in eius potestate naturam, sive essentiam rei immutare; sicut non potest per ullam potentiam fieri, quod aliquid sit homo, et non sit animal rationale; quoniam animal rationale est ipsamet essentia hominis.

II. Secundo. Auxilium efficax nihil aliud est, quam auxilium, actu piam volitionem vel operationem efficiens, ut patet ex ipsa nominis significatione, sed nullum auxilium efficit ex natura sua volitionem, vel piam operationem antecedenter ad liberum influxum, et cooperationem arbitrii nostri cum illo, alias liberum arbitrium mere passive se haberet, recipiendo piam operationem a solo Deo productam, quod tamen aperte definitioni Concilii Tridentini repugnat: ergo nullum auxilium est efficax ex natura sua, sive independenter ex libera cooperatione arbitrii, ac per consequens solum erit efficax ab eventu, vel ab effectu, qui simul a liberi arbitrii cooperatione dependet.

Tertio arguitur. Nullum auxilium gratiae est efficax naturaliter; alias naturaliter, et non libere faceret hominem cooperari: ergo nec erit efficax ex natura sua: quod enim ex natura sua est tale, naturaliter censetur esse tale; ergo erit efficax accidentaliter, et ab extrinseco, scilicet ex libera cooperatione arbitrii.

Quarto. Auxilium gratiae solum est efficax, ut subest praescientiae, et voluntati Dei, qui per tale auxilium, in talibus circumstantiis tali homini collatum, vult illum ad se convertere: ergo solum extrinseca denominatione erit efficax. Probatur consequentia: nam praescientia, et voluntas Dei sunt quid extrinsecum ad ipsum auxilium: non ergo est efficax per aliquam realem, et intrinsecam virtutem existentem in ipso auxilio efficaci, quae non sit in auxilio sufficiente.

Quinto. Quia tollitur omnino libertas arbitrii, si constituatur auxilium gratiae efficax ex natura sua, sive ex reali, et intrinseca virtute ipsius auxilii: ergo non est constituendum. Antecedens probatur: nam si est efficax ex natura sua, et ab intrinseco: ergo liberum arbitrium non poterit cum illo non operari: ergo per tale auxilium destruitur facultas arbitrii ad operandum, et non operandum: ac per consequens peribit eius libertas, quae in facultate ad utrumlibet consistit.

III. Confirmant suam sententiam omnibus argumentis disput. 23. propositis, quibus probare contendunt, Deum per auxilium efficax non praedeterminare ad modum causae physicae voluntatem creatam ad consensum; sed eam omnino indifferentem, atque indeterminatam relinquere; ut si vult, operetur; si non vult, non operetur. Ex hoc enim principio consequitur, nullum auxilium gratiae esse ex se ipso, et ab intrinseco efficax, sed solum ab effectu: nam auxilium, quod ex se, et ab intrinseco est efficax, habet vim praedeterminandi physice liberum arbitrium ad consensum. Huc etiam tendunt argumenta disp. 18. et 85. proposita, quibus probare nituntur, concursum Dei generalem tam naturalis ordinis, quam supernaturalis non esse influxum immediatum in causam secundam, sed in eius effectum, et consequenter, Deum, et liberum arbitrium esse duas causas partiales piae operationis, sicut duo trahentes navim sunt causae partiales motus navis. Ex hoc enim sequitur per evidentem consequentiam, auxilium gratiae non esse efficax ab intrinseco, vel ex natura sua.

IIII. Haec tamen sententia non videtur posse admitti. Unde contrariam defendunt omnes Thomistae, et alii Doctores, qui sentiunt, efficaciam auxilii praeoperantis gratiae non esse solum efficaciam moralem, sed etiam physicam, atque ad modum causae physicae, nostrum arbitrium ad libere consentiendum praedeterminare. Sed in modo loquendi non omnes conveniunt. Quidam enim dicunt, esse efficax ex se: alii asserunt, esse efficax ex natura sua: alii istum loquendi modum impugnant, eo quod duriuscule sonare videatur; et volunt, quod dicatur efficax antecedenter ad liberam cooperationem arbitrii, et independenter ab illa: alii denique nullum modum loquendi ex praedictis approbant: et credunt, auxilium gratiae esse dicendum efficax, non secundum se, vel ex seipso, aut ex natura sua; sed ut est instrumentum decreti absoluti, et efficacis voluntatis Dei, exclusa scientia media, volentis, quod liberum arbitrium cooperetur Deo moventi, et consentiat.

Auxilium gratiae qualiter sit efficax ex se, vel ex natura sua.— Ut autem sententiam meam circa rem ipsam, et circa praedictos modos loquendi in medium proferam, advertere oportet, quod, cum dicitur, auxilium gratiae esse efficax ex se, prout venit a Deo: illa particula, ex se, potest accipi dupliciter: primo; ut praescindit a decreto absoluto, et efficaci Dei volentis, ut homo hic, et nunc convertatur, vel pie operetur: et in hoc sensu nullus Catholicus dixit, auxilium gratiae esse efficax secundum se, vel ex seipso: nam lumine naturae est per se notum, nihil fieri in rerum natura, nisi Deo volente, aut permittente; cum per intellectum, et voluntatem ipse sit causa omnium, quae quomodolibet habent esse, ut disput. 26. ostensum est. Secundo modo potest auxilium gratiae dici efficax ex se, ita ut particula, ex se, vel secundum se, importet independentiam a libera cooperatione nostri arbitrii. Itaque idem est dicere, auxilium gratiae esse efficax secundum se, vel ex seipso, ac si diceretur, esse efficax antecedenter, et independenter a libera cooperatione nostri arbitrii: et in hoc sensu intelligunt praedictam propositionem eius assertores, in quo etiam verissima est, ut patebit infra. Similiter etiam, cum asseritur, auxilium gratiae esse efficax ex natura sua, verbum, ex natura sua, potest accipi dupliciter: primo, ut significat idem, quod naturaliter, ac si diceretur, Deum per auxilium efficax facere, hominem naturaliter operari: et in hoc sensu illa propositio est falsa, neque intenta ab auctoribus Catholicis, cum adversus Lutheranos, et Calvinianos expresse doceant, hominem non naturaliter, sed libere cooperari Deo excitanti, et moventi. Quidam tamen volunt praedictam propositionem defendere, sane intellectam, et pie, quatenus significat naturaliter, sive ex natura sua competere auxilio efficaci, esse medium, quo Deus efficit hominem libere, atque infallibiliter operari; Sicut enim motioni efficaci, qua Deus causas secundas naturales applicat ad operandum naturaliter competit esse medium, quo ipse Deus efficit causas secundas naturales naturaliter operari, et absque usu libertatis; ita non reputant inconveniens concedere, quod ex natura sua, seu naturaliter competat auxilio efficaci divinae gratiae, esse medium, quo Deus efficit, hominem libere cooperari, et consentire vocationi divinae: nam ita intrinsece, et essentialiter auxilium efficax gratiae facit causas liberas libere operari, sicut concursus Dei generalis facit, causas naturales naturaliter operari. Cuius ratio est, quam assignavimus supra: nam concursus Dei facit causas secundas operari, unamquamque iuxta propriam naturam, ut 1. p. q. 19. art. 8. docet S. Thomas. Posset quidem in hoc sensu praedictus modus loquendi tolerari; sed quia valde ambiguus est, nec constat: an illud verbum, ex natura sua, seu naturaliter, in propositione illa determinet verbum, competit, in praeallegato modo loquendi expressum, vel subintellectum, ita ut sensus sit competere naturaliter auxilio efficaci, facere hominem operari, et libere operari: an vero determinet verbum, operari; ac si diceretur, Deum per auxilium efficax facere, hominem naturaliter operari; ne quis ex ignorantia, vel inadvertentia illam propositionem in hoc secundo sensu, qui haereticus est, intelligat, vel accipiat: ideo non est eo utendum, praesertim cum non desint alia verba, quibus clarissime, et propriissime, atque sine ullo periculo offensionis possit efficacia auxilii praeoperantis gratiae explicari, et defendi, ut ex his, quae dicentur infra, constare poterit. Secundo, potest accipi illud verbum, ex natura sua, ut significat idem, quod ex reali, et intrinseca virtute, quam habet a solo Deo antecedenter, ad liberam cooperationem arbitrii, etiam praecognitam per scientiam, quam vocant mediam: et in hoc sensu intelligitur illa propositio a Catholicis, qui eam proferunt, qui sensus catholicus est. Quia vero ille modus loquendi, ut dictum est, aequivocatione non caret; ideo melius erit aliis verbis infra designandis, efficaciam auxilii divinae gratiae explicare.

V. Gratiae efficacis nomen quid significet.— Secundo advertendum est, quod hoc nomen, efficacia, in praesenti disputatione non accipitur pro actuali efficientia, qua auxilium gratiae simul cum voluntate piam operationem efficit, sed pro reali, et intrinseca virtute, quam ipsum auxilium habet a Deo ad permovendum liberum arbitrium, et efficiendum, ut libere cooperetur, et consentiat: in quo sensu loquutus est S. Augustinus de efficacia gratiae, cum dixit: Certum est, nos facere cum facimus: sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati, qui dixit: Faciam, ut in praeceptis meis ambuletis, et iudicia mea custodiatis, et operemini. Ubi per vires efficacissimas virtutem realem, et intrinsecam voluit intelligi, quam a Deo habet auxilium efficax ad efficiendum, ut liberum arbitrium cooperetur Deo, et consentiat: et idem intelligit per adiutorium potentius, et fortius: quo verbo etiam usus est S. Cyril. ad explicandam efficaciam gratiae, ut patet ex verbis illius disp. 71. nu. 10. inductis. Quia vero aliqui ex recentioribus Theologis sumunt etiam efficaciam pro actuali efficientia; ad abundantiam doctrinae opportunum erit de ipsa efficacia in utraque significatione pertractare.

Tertio. Notandum, quod, cum auxilium efficax sit influxus Dei immediatus in liberum arbitrium, ut in causam; et cum libero arbitrio in operationem illius, ut constat ex dictis disp. 18. 22. et 23. duplicem inducit effectum: quorum unus subordinatur alteri, et sequitur ad illum. Primo enim praemovet, et efficit, ut liberum arbitrium cooperetur, et consentiat, ut disp. 86. ostensum est, et hoc illi competit, quatenus est influxus Dei immediatus in liberum arbitrium, ut in causam: Secundo producit simul tempore cum ipso arbitrio moto a Deo piam operationem, qui effectus eidem auxilio efficaci tribuitur, quatenus est influxus cum libero arbitrio in operationem, quae ab utroque dependet.

Quarto. Notandum, quod, ut fatentur auctores oppositae sententiae, dependentia, proprie loquendo, in causis efficientibus importat quamdam subordinationem, et inferioritatem eius, qui dependet ab illo, a quo dependet. Unde, quamvis prima causa operans ad extra, mediis causis secundis, non producat earum effectus sine influxu, et cooperatione causarum secundarum; nihilominus operatio divina in productione talium effectuum, proprie loquendo, non pendet a cooperatione, et influxu causarum secundarum, sed potius e converso ipsa cooperatio, et influxus cuiuslibet causae secundae pendet ab operatione Dei, ut disput. 86. dictum est, et patebit amplius disput. 96. et 97. Tota ergo dependentia attribuenda est causae secundae comparatione primae, a qua in suo esse, et in suo influxu, et cooperatione dependet, et similiter piae operationi, quae a libero arbitrio, ut a causa proxima, et a Deo, ut a prima causa per se efficiente, dependet.

VI. Gratiae efficacia non pendet ex lib. cooperatione arbitrii.— PRima ergo conclusio sit. Si loquamur de efficacia auxilii divinae gratiae in prima, et propria significatione, quatenus videlicet importat realem, et intrinsecam virtutem auxilii, per quod Deus efficit, ut liberum arbitrium cooperetur, et consentiat; dicendum est, eiusmodi efficaciam non pendere ex libera cooperatione arbitrii; sed illam praevenire ordine rationis, et causalitatis. Haec conclusio facile probari potest ex dictis in disputationibus praecedentibus: nam auxilium efficax est influxus Dei immediatus in liberum arbitrium, ut in causam, ut disputatione 18. ostensum: et Deus per idem auxilium applicat, et physice praedeterminat ipsum arbitrium ad cooperandum, et consentiendum, ut ex disputatione 22. et 23. constat; et patebit amplius disputatione 91. ergo eius efficacia non dependet ex influxu, et cooperatione arbitrii.

Secundo. Id, quod est prius, non dependet a posteriori; sed efficacia gratiae est prior cooperatione arbitrii, cum gratia efficax, sive adiuvans, in quantum adiuvans, et cooperans sit praeveniens, ut disputatione 82. ostensum est: influxus autem, et libera cooperatio arbitrii est posterior, cum sit effectus eiusdem efficacis auxilii, ut constat ex dictis disputatione 66. et ex iis, quae dicentur disputatione 96. et 97. ergo efficacia auxilii praevenientis gratiae non pendet ex libera cooperatione arbitrii.

Tertio. Collatio efficacis auxilii est adaequata causa faciens, quod liberum arbitrium cooperetur, ut disp. 102. patebit: ergo efficacia eiusdem auxilii non dependet ex libero influxu, et cooperatione ipsius arbitrii. Probatur consequentia: nam efficacia causae non dependet ab eius effectu, sed potius e converso, effectus dependet ex virtute, et efficacia suae causae: sicut efficacia, quam habet ignis ad calefaciendum non dependet ex calefactione, vel calore producto, sed e contra ipsa calefactio, et calor productus pendet ex virtute intrinseca, et efficacia ignis.

Quarto. Auxilium, quod in sua efficacia pendet ex libero influxu, et cooperatione arbitrii cum illo, solum est efficax ab effectu: sed auxilium gratiae adiuvantis non est solum efficax ab effectu, sed ex reali virtute, quam habet, ut venit a Deo, antecedenter ad eamdem cooperationem arbitrii, ut disputatione 73. ostensum est: ergo auxilium efficax, qua efficax est, non dependet ex libero influxu, et cooperatione arbitrii creati cum illo.

VII. Secunda conclusio. Si efficacia auxilii divinae gratiae accipiatur pro eius efficientia, qua efficit, ut liberum arbitrium influat cum ipsa gratia, et cooperetur; talis efficacia, seu efficientia non dependet ex libero influxu, et cooperatione eiusdem arbitrii. Probatur haec conclusio rationibus factis pro conclusione praecedenti. Praeterea probatur, quia sola gratia efficit in nobis hunc effectum: licet enim homo libere velit, solus tamen Deus est, qui tribuit vires efficacissimas voluntati, et per gratiae auxilium efficit, ut cooperetur, et velit, sicut in disputatione 86. ostensum est, et patebit amplius disput. 100. ergo huiusmodi efficientia gratiae praeintelligitur ante liberam cooperationem arbitrii, ac per consequens non dependet ab illa.

Gratiae actualis efficientia non est sine lib. cooperatione arbitrii non tamen dependet ab illa.— Tertia conclusio. Si efficacia auxilii gratuiti accipiatur pro efficientia actuali, qua nobiscum efficit ipsum velle, seu piam operationem; talis efficacia, seu efficientia non est sine libera cooperatione arbitrii: non tamen dependet ab illa proprie loquendo. Primam partem huius conclusionis indubitanter recipiunt auctores utriusque sententiae, et ratio evidens est: nam alias liberum arbitrium mere passive se haberet, recipiendo piam operationem a sola gratia productam, quod definitioni Concilii Tridentini repugnat. Secundam vero partem auctores primae sententiae non admittunt: sed probatur rationibus factis pro prima conclusione, et ex his, quae in fundamento quarto dicta sunt: nam dependentia in causis efficientibus importat quamdam subordinationem, et inferioritatem eius, qui dependet ab illo, a quo dependet: sed efficacia gratiae, etiam si pro ipsa efficientia gratiae accipiatur, non est inferior ad cooperationem arbitrii, nec subiicitur illi, sed potius ipsa gratia efficax subiicit humanam voluntatem, et eam sibi obsequentem facit, ut disputatione 87. ostensum est: ergo efficacia gratiae, et eius efficientia non dependet a libera cooperatione arbitrii.

VIII. Lib. arbit. non reddit efficacia auxilia divinae gratiae.— Praeterea probatur: quoniam alias esset in potestate nostri arbitrii auxilia gratiae reddere efficacia, cooperando cum illis; vel inefficacia, continendo consensum: quod tamen est impossibile, ut disp. 73. ostensum est, et ostendetur amplius disp. 108. Confirmatur: nam sequeretur ex opposita sententia, quod auxilia efficacia solum haberent a Deo vim, qua possint actualiter efficere: actualem autem efficientiam mendicarent a libero arbitrio actualiter efficiente; si per illius influxum, et cooperationem efficitur efficax auxilium gratiae, quod secundum se non erat efficax, ac per consequens nostrum arbitrium tribueret auxiliis gratiae efficaciam, quam habent.

Solutio:.— Respondent, quod, quando asseritur, consensum nostrum efficacia reddere auxilia gratiae, non ita id intelligendum est, quasi arbitrium nostrum vim aliquam, aut efficacitatem tribuat auxiliis ipsis: nam potius auxilia vim, et propensionem arbitrio tribuunt ad consensum eliciendum, arbitrium ipsum ad id invitando, alliciendo, atque adiuvando. Sed in hoc sensu, inquiunt, id dicimus, quod, cum auxilium esse efficax, non aliud sit, quam momento, et invitatione sua, quam naturae necessitate, quatenus gratia praeveniens est, habet, permovere arbitrium ad consentiendum, seu cooperandum secum ad contritionem, aut actum alium, ad quem praeveniens gratia invitat; permovere autem arbitrium, ut consentiat, seu cooperetur cum gratia praeveniente ad contritionem, ab innata arbitrii libertate pendeat, qua talem consensum, et cooperationem elicere vult, aut non vult; utique quod auxilium gratiae praevenientis efficax sit, hoc est, effectum illum habeat, ad quem arbitrium invitat; ab ipso arbitrio libere consentiente, et cooperante secum pendet, tamquam a parte causae, quae secum producere debet talem effectum, comparatione cuius, si producatur, dicitur auxilium efficax; si vero non producatur, quia arbitrium non vult consentire, et cooperari, dicitur inefficax. Ex quo inferunt, quod, arbitrium prius natura motum, et excitatum per auxilium gratiae praevenientis, consentire libere, et cooperari cum eodem auxilio, non sit efficacitatem illi tribuere, sed adhibere conditionem, sine qua tale auxilium non habebit rationem efficacis per comparationem ad talem effectum; neque rationem gratiae coadiuvantis arbitrium ad contritionem per novum eiusdem auxilii influxum in contritionem, quo eam cum arbitrio cooperetur; eo quod desit libera cooperatio arbitrii secum concurrentis ad eamdem contritionem. Itaque iuxta hanc solutionem, quamvis tota supernaturalis efficacia, et efficientia sit ab auxilio gratiae; nihilominus talis efficacia, vel efficientia pendet ex libera cooperatione arbitrii, ut a conditione, sine qua non haberet rationem efficacis per comparationem ad talem effectum.

IX. Confutatio.— In hac tamen solutione multa involvuntur, quae superius satis sunt impugnata, et in sequentibus etiam impugnabuntur. In primis namque falsum est id, quod asserit, quod auxilium esse efficax nihil aliud sit, quam effectum illum habere, ad quem arbitrium allicit, et invitat. Iam quippe ostensum est supra, auxilium praeoperantis gratiae potissime esse, et dici efficax a reali, et intrinseca virtute, per quam Deus efficit ad modum causae physicae, ut liberum arbitrium cooperetur, illud ad talem cooperationem praedeterminando. Falsum est etiam id, quod asserunt, nempe efficacitatem auxilii pendere, ut a conditione, sine qua non, ex libera cooperatione arbitrii. Nam conditio, sine qua non, antecedit, saltem in signo rationis, effectum illum, qui ab ea dependet, sed libera cooperatio arbitrii non antecedit, etiam in signo rationis, efficaciam gratiae, sed potius e converso efficacia gratiae ordine naturae, et causalitatis praecedit liberam cooperationem arbitrii; cum auxilium efficax, quatenus efficax, et adiuvans, sit praeveniens, ut disput. 82. et 86. ostensum est: ergo impossibile est, quod efficacia gratiae pendeat, etiam ut a conditione, sine qua non, ex libera cooperatione arbitrii. Confirmatur primo: nam si cooperatio arbitrii est conditio, sine qua gratia actualis non esset efficax: ergo talis cooperatio, seu influxus arbitrii praecedit ordine naturae efficacitatem gratiae, sicut applicatio ignis praecedit actionem, qua ignis comburit lignum: ergo cooperatio, seu consensus arbitrii non eget efficacitate gratiae, siquidem praeintelligitur ante illam. Ex quo rursus sequitur, quod gratia efficax, in quantum efficax, sit subsequens ad influxum, et cooperationem arbitrii, quod tamen non potest admitti.

X. Praedestinatio non dependet ex lib. cooperatione arbitrii.— Confirmatur secundo. Nam alias sequeretur, divinam praedestinationem, qua per haec, et illa auxilia homines ad vitam aeternam efficaciter ordinantur, pendere ex libera cooperatione arbitrii illorum, ut a conditione, sine qua non haberet rationem praedestinationis, comparatione talium hominum; sed retineret solum rationem communis providentiae supernaturalis: consequens autem est expresse contra doctrinam S. Augustini, ut disp. 37. ostensum est: ergo. Sequela probatur: nam praedestinatio includit auxilia efficacia, eo quod praedestinatio, ut ex Augustino diximus supra, est praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur: ergo si efficacia eorumdem auxiliorum pendet, ut a conditione, sine qua non, ex libera cooperatione arbitrii cum illis; sequitur, divinam praedestinationem ab eadem cooperatione libera pendere, tamquam a conditione, sine qua non.

XI. Homo qualiter dicatur constitutus in manu consilii sui.— AD primum argumentum respondetur, quod homo non ex eo dicitur constitutus in manu consilii sui, quia possit reddere efficax auxilium, quod alias esset inefficax; sed quia habet electionem sui actus, et potest operari, et non operari. Licet enim ex suppositione, quod movetur efficaciter a Deo ad consensum, non possit in sensu composito non consentire, ut probatum est disput. 25. absolute tamen, et in sensu diviso semper potest dissentire, si velit, de quo latius erit agendum disput. 92. 93. et 94. Videantur circa eamdem auctoritatem, quae disput. 21. nu. 11. et disput. 23. nu. 44. dicta sunt.

Ad secundum respondetur, quod auxilium gratiae esse efficax, non est solum piam operationem efficere, sed liberum arbitrium ad cooperandum, et consentiendum physice praedeterminare, efficiendo, ut actu concurrat cum ipsa gratia, et hoc efficit prius in signo rationis, quam liberum arbitrium cooperetur, ut dictum est. Secundo respondetur, quod etiam sumendo efficaciam pro actuali efficientia auxilii, adhuc non dependet a libera cooperatione arbitrii, quia licet sit in eodem instanti temporis cum illa; eam tamen ordine rationis, et causalitatis praecedit, non quidem efficiendo consensum sine libera cooperatione arbitrii, sed applicando ipsum arbitrium, ut libere cooperetur, et influat in consensum.

Ad tertium argumentum patet solutio per ea, quae superius dicta sunt.

XII. Auxilium efficax, ut subest decreto Dei volentis hominem convertere, addit novam virtutem super auxilium sufficiens.— Ad quartum respondetur, quod auxilium gratiae est quidem efficax, ut subest decreto absoluto, et efficaci Dei volentis, antecedenter ad omnem praescientiam futurae cooperationis arbitrii nostri, hominem, cuius cor movet, ad se convertere. Et licet illud decretum, ut importat formaliter actum divinae voluntatis, sit quid extrinsecum auxilio efficaci; ut tamen importat effectum illius decreti, non est extrinsecum eidem auxilio: nam, ut ex praemissis disput. 19. 31. 32. et 73. constat, ponit in illo virtutem quamdam intentionalem Dei, sicut est virtus artis in instrumento artificis, dum ab eo movetur: quae quidem virtus deficere non potest, aut per humanam voluntatem impediri, ne effectus, quem Deus, per illud auxilium efficere intendit, subsequatur, nedum quantum ad substantiam, sed etiam quantum ad modum libertatis, voluntati creatae congruentem.

Ad quintum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, quod, ut disp. 25. ostensum est, et dicetur latius disput. 92. et 93. ille, qui movetur a Deo auxilio efficaci, potest quidem, absolute loquendo, et in sensu diviso dissentire, et non operari, quamvis secundum quid, et in sensu composito dissentire non possit, aut non operari. Ad libertatem autem nostri liberi arbitrii sufficit, quod absolute loquendo, et in sensu diviso possit non operari, nec requiritur, quod in sensu composito possit non operari, de quo plura dicenda erunt disp. 115. 116. et 121.

Ad confirmationem iam in disputationibus ibidem allegatis sufficienter, ut arbitror, satisfactum est.

Disputatio XCI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae ad modum causae physicae, idest vere efficienter, praedeterminet liberum arbitrium ad consensum.

Disputatio XCII: Utrum liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci possit in sensu composito eidem auxilio dissentire, et non converti.

Disputatio XCIII: Utrum Liberum Arbitrium creatum possit resistere auxilio efficaci, proprie loquendo de resistentia.

Disputatio XCIV: Quomodo explicandus sit, et intelligendus sensus compositus, et divisus, cum asseritur, liberum hominis arbitrium a Deo motum auxilio efficaci, non posse in sensu composito dissentire, aut non converti, sed solum in sensu diviso.

Disputatio XCV: Utrum, postquam Deus misericorditer excitavit Arbitrium creatum, expectet liberum eius consensum, ut purgari, aut iustificari velit.

Disputatio XCVI: Utrum Liberum Arb. ex se ipso aliquid operetur, quando consentit Deo excitanti, et vocanti.

Disputatio XCVII: Utrum bonus usus, seu cooperatio Liberi Arbitrii, quo Deo excitanti, et vocanti consentit, procedat a sola, et innata eius libertate.

Disputatio XCVIII: Utrum, supposita gratia excitante, consensus, vel cooperatio liberi arbitrii sit primo inchoanda a voluntate creata; an vero a voluntate divina, sive ab auxilio efficaci praeoperantis gratiae.

Disputatio XCIX: Utrum ista causalis sit vera: Quia homo praeventus gratia excitante, vult converti, ideo adiuvatur a Deo, et convertitur: an e contra, ideo convertatur, quia a Deo adiuvatur.

Disputatio C: Utrum collatio efficacis auxilii sit adaequata causa, quod liberum arbitrium convertatur.

Disputatio CI: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo non adiuvatur a Deo, ideo non convertitur.

Disputatio CII: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo excitatus a Deo, non vult uti gratia sufficienti; ideo non adiuvatur a Deo, nec convertitur.

Liber Decimus

Liber Undecimus

Liber Duodecimus

↑ Top of work