De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez (1550–1631)

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia

First published 1610

Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.


Liber Primus

Liber Secundus

Liber Tertius

Liber Quartus

Liber Quintus

Liber Sextus

Liber Septimus

Liber Octavus

Liber Nonus

Prooemium

Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.

Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.

Disputatio LXXXIII: Quid sit Auxilium Efficax praeoperantis gratiae, et in quo eius efficacia formaliter consistat.

Disputatio LXXXIV: Quotuplex sit Auxilium Efficax Praevenientis Gratiae.

Disputatio LXXXV: Utrum Deus, seu auxilium efficax, et liberum arbitrium sint duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim.

Disputatio LXXXVI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae vere efficienter faciat, ut faciamus; an solum suadendo, invitando, et alliciendo, aut aliter, etiam interius moraliter attrahendo.

Disputatio LXXXVII: Utrum auxilium efficax actuale subiaceat nostri arbitrii potestati, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus.

Disputatio LXXXVIII: Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.

Utrum in eo, qui habet habitus infusos ad singulos actus supernaturales, sit necessarium auxilium speciale, non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, ab auxilio habitus infusi realiter distinctum.

I. PRIMA sententia affirmat, sufficere habitum fidei ad actus supernaturales fidei producendos, nec esse necessarium auxilium speciale gratiae excitantis, vel adiuvantis. Et idem dicit haec sententia de aliis actibus supernaturalibus: Ita sentiunt aliqui Theologi, qui de hac re sic loquuntur. Postquam vero habitus est infusus, is cum concursu generali Dei, satis est ad eliciendos actus credendi supernaturales, fini supernaturali accommodatos, quamvis negandum non sit per illustrationes, et auxilia particularia, collata per dona Spiritus sancti, sapientiae, intellectus, consilii, pietatis, et timoris, etc. multum adiuvari habitum fidei, et ceterarum virtutum supernaturalium ad eliciendos suos actus ferventiores, et praestantiores.

Probatur primo haec sententia auctoritate Sancti Thomae, 1. 2. q. 113. ar. 8. in corpore, ubi ait, quod, quando iustificatur impius, ipsa Dei moventis motio est gratiae infusio: et ex hoc infert, quod, naturali ordine, primum in iustificatione impii est gratiae infusio, secundum motus liberi arbitrii in Deum, tertium est motus liberi arbitrii in peccatum, quartum vero est remissio culpae, ad quam tota ista transmutatio ordinatur, sicut ad finem. Et art. 6. eiusdem quaestionis in corpore, ait, quod quatuor enumerantur, quae requiruntur ad iustificationem impii, scilicet gratiae infusio, motus liberi arbitrii in Deum per fidem, et motus liberi arbitrii in peccatum, et remissio culpae: et post pauca: Ex parte igitur motionis divinae accipitur gratiae infusio. Quibus verbis, praeter infusionem gratiae, et habituum supernaturalium, nullum aliud auxilium speciale ab eisdem habitibus realiter distinctum requirit Sanctus Thomas, tamquam necessarium, ut liberum arbitrium actus supernaturales fidei, caritatis, et contritionis eliciat.

Confirmatur: nam in articulo septimo eiusdem quaestionis in corpore, inquit, quod tota iustificatio impii originaliter consistit in gratiae infusione: per eam enim, et liberum arbitrium movetur, et culpa remittitur. Quibus verbis aperte docet, per gratiae infusionem, seu per infusam gratiam, Deum movere liberum arbitrium ad actus supernaturales, quibus ad iustificationem disponitur. Sentit ergo, in eo, qui habet habitus infusos, non esse simpliciter necessarium aliquod auxilium speciale adiuvantis, vel excitantis gratiae: nam ipse habitus habet rationem adiutorii divini, ut colligitur ex illis verbis Concilii Millevitani, can. 3. Quicumque dixerit gratiam Dei, qua iustificamur per Iesum Christum Dominum nostrum ad solam remissionem peccatorum valere, non etiam ad adiutorium, ut non committantur; anathema sit.

II. Secundo. Auxilium speciale excitantis et adiuvantis gratiae ex eo est necessarium, ut actus credendi, sperandi, et diligendi, et alii huiusmodi actus, qui, quantum ad eorum substantiam, possunt produci a libero arbitrio ex solis viribus naturae, fiant supernaturales, et quales oportet ad salutem: sed per habitus infusos, seu per concursum eorumdem habituum supernaturalium sufficienter elevantur praedicti actus, ut sint supernaturales: ad hoc enim infunduntur a Deo huiusmodi habitus potentiis operativis, ut in se ipsis habeant principium formale activum supernaturalis ordinis, huiusmodi actibus proportionatum: ergo in his, qui habent habitus infusos, nullum aliud auxilium speciale, ab eisdem habitibus realiter distinctum, est simpliciter necessarium, ut ipsae potentiae elevatae per habitus, actus supernaturales eliciant.

Tertio. Auxilium speciale excitantis, et adiuvantis gratiae non est simpliciter necessarium in eo, qui habet habitus infusos, ut potentiam constitutam in actu primo physice praedeterminet ad operandum; tum quia talis praedeterminatio, cum tollat indifferentiam ad operandum, et non operandum, in qua essentialiter libertas arbitrii consistit, cum libertate eiusdem arbitrii cohaerere non potest; tum etiam; nam habitibus utimur, cum volumus, ac per consequens, ut quis utatur habitu fidei, vel caritatis sibi a Deo infuso, ut unum, aut alterum actum fidei, et caritatis eliciat, praeter innatam arbitrii libertatem, non erit necessarium aliud speciale auxilium excitantis, vel adiuvantis gratiae; nec etiam est tale auxilium speciale simpliciter necessarium, ut Deus simul cooperetur cum potentia, et habitu supernaturali in supernaturales actus: nam ad id sufficit concursus generalis, quo Deus simul concurrit cum omnibus aliis causis secundis, constitutis in actu primo per formas proportionatas cum suis effectibus: cum non sint multiplicandi tot Dei concursus absque necessitate: ergo superflue ponitur, tamquam necessarium ad operandum actus supernaturales, auxilium speciale excitantis, vel adiuvantis gratiae in eo, qui habet iam potentiam perfectam per supernaturales habitus.

III. Secunda sententia est aliorum Theologorum, qui sentiunt, ad actus supernaturales, qui ab habitibus infusis eliciuntur, esse quidem simpliciter necessariam gratiam excitantem, illis proportionatam, et concursum simultaneum ordinis gratiae: praeter haec autem nullam aliam adiuvantem gratiam esse simpliciter necessariam ad eliciendum supernaturalem actum; sed ut plurimum utilem, ut facilius, suavius, magisque perseveranter fiat, si Deus velit illam conferre, quia auget vires ad operandum. Addit tamen haec sententia, quod, quamvis nova gratia adiuvans non sit necessaria homini iustificato ad singulos actus supernaturales praestandos: tamen homini existenti in statu naturae lapsae necessaria est, ut in gratia diu perseveret: nam ad perseverandum in gratia necessarium est speciale auxilium, ut Concilia definiunt; seu perseverantiae donum, quod et gratiam excitantem, et adiuvantem includit. Convincuntur hi auctores sequentibus argumentis.

Quarto: nam ex doctrina Sancti Thomae prima secundae, quaestione 109. artic. 1. 2. et 3. plane colligitur, nullam aliam adiuvantem, praeter concursum ordinis gratiae, esse simpliciter necessariam in eo, qui habet habitus infusos, ut actus supernaturales eliciat.

Quinto. Per habitum habet potentia sufficientem virtutem in ratione causae proximae, et per concursum supernaturalem habet illa causa proxima sufficiens adiutorium causae primae in illo ordine: quid ergo aliud esse potest necessarium? Si dicatur fortasse requiri actuale complementum, ut aiunt, quod non datur sufficienter per solum habitum, quia actus secundus est perfectior, et magis actualis, quam primus. Potentia autem cum habitu est solum constituta in actu primo; et ideo nondum habet completam virtutem ad eliciendum actum, donec aliam gratiam actualem, quasi fluentem recipiat, ut perfecte compleatur.

Contra hoc est sextum argumentum. Si haec ratio esset alicuius momenti, non solum in actibus gratiae, sed etiam in actibus naturalibus probaret, potentiam cum habitu non habere sufficientem vim ad connaturalem actum, cum tamen omnes philosophi dicant, non solum sufficientem, sed etiam superabundantem vim habere; et ideo non tantum posse, sed etiam faciliter, et delectabiliter posse suum actum exercere. Deinde idem dicendum esset de qualibet vi activa naturali, quantumvis perfecta, quod falsum esse constat rationibus, disputatione decima octava factis, ad probandum concursum Dei generalem non esse influxum immediatum in causas secundas. Tandem idem dicendum esset de illa qualitate fluente, quam alii fingunt: nam illa qualitas non est actus vitae ab anima elicitus) ut ipsi etiam fatentur, sed est a solo Deo praeinfusa ordine naturae ad eliciendum actum: ergo illa etiam comparatur ad actionem, ut primus actus ad secundum, et in hoc est minus perfecta, quod non constituit formaliter potentiam in ultimo actu, sicut actio ipsa, seu actus secundus. Erit ergo etiam illa incompleta virtus, et indigebit alio complemento: et sic procederetur in infinitum, quia semper illud complementum est tantum actus primus. Si constituatur differentia inter habitum, et illam qualitatem, quod habitus est separabilis ab actu secundo, non vero qualitas illa fluens; contra arguitur.

IIII. Septimo. Nam hoc in primis nihil iuvat, quia inseparabilitas non tollit illam differentiam inter actum primum, et secundum: sicut lumen gloriae habet etiam inseparabilem visionem, et caritas illi coniuncta habet inseparabilem amorem: et nihilominus sunt actus primi, adeo ut etiam in illis auctores oppositae sententiae praerequirant praedictam qualitatem fluentem. Quocirca ex illa differentia solum sequitur, illam qualitatem esse actum primum naturaliter agentem tanta necessitate, ut voluntatem etiam secum rapiat; et consequenter etiam tollat liberum operandi usum.

Octavo. Actus primus, praesertim supernaturalis, simpliciter est perfectior, quam actus secundus, quia non solum dat facilius operari, sed etiam tribuit simpliciter posse; actus vero secundus solum secundum quid, dicitur perfectior, quia est ultimus, et non relinquit ulteriorem potentiam, nihil autem obstat, quominus quod est simpliciter perfectius, efficiat id, quod absolute inferius est, et minus perfectum; quamvis secundum quid, videatur excedere: ergo ruit fundamentum contrariae sententiae, quo, ex eo quod actus secundus est simpliciter perfectior, quam habitus, infert, potentiam elevatam per habitum indigere speciali auxilio adiuvantis gratiae, quo, ad operandum praemoveatur: ergo sine tali auxilio poterit cum solo habitu actus supernaturales elicere.

Confirmant hanc sententiam omnibus argumentis supra adductis, quibus probare contendunt, concursum Dei generalem, et similiter gratiam adiuvantem, qua ratione adiuvans est, non esse influxum Dei immediatum in liberum arbitrium, ut in causam, neque illud ad operandum praemovere, aut praedeterminare; sed solum esse influxum immediatum cum causa secunda in eius effectum.

V. Tertia nihilominus sententia est S. Augustini, et S. Thomae, et nobis indubitata, quam defendunt communiter Thomistae, qui asserunt, in eo, qui habet habitus infusos, praeter ipsos habitus, et concursum simultaneum eiusdem ordinis cum gratia, esse simpliciter necessarium, ad singulos actus supernaturales, speciale auxilium gratiae tum excitantis, tum etiam adiuvantis, ab ipsis habitibus realiter distinctum, quo liberum arbitrium per habitus infusos, in actu primo constitutum, in sua virtute activa compleatur, et ad operandum praemoveatur, et determinetur. Unde ad resolutionem huius difficultatis tres conclusiones statuendae sunt, et probandae.

Auxilium speciale excitantis, et adiuvantis gratiae est ad singulos actus supernaturales necessarium.— PRima conclusio. Etiam in eo, qui habet habitus infusos, est simpliciter necessarium ad singulos actus supernaturales, speciale auxilium gratiae excitantis, vel adiuvantis. Itaque numquam producet per solum habitum actum supernaturalem, nisi speciali auxilio excitetur, vel adiuvetur a Deo. Loquimur in praesenti conclusione disiunctive de auxilio speciali gratiae excitantis, vel adiuvantis: nam in sequentibus conclusionibus explicandum erit: Utrum ad singulos actus utrumque auxilium sit necessarium. Conclusio est contra primam sententiam, sed probari potest in omnibus argumentis, quibus disp. 20. ostensum est, concursum generalem, quo Deus concurrit cum libero arbitrio elevato per habitus supernaturales ad actus fidei, spei, et caritatis, esse concursum ordinis supernaturalis, et diversae rationis ab eo, quo cum causis secundis naturalibus ad effectus mere naturales concurrit.

Praeterea probatur ex illo Ioan. 15. Sine me nihil potestis facere, quod Apostolis dictum est, qui sine dubio erant iusti: et Psal. 26. dicitur in persona iustorum: Adiutor meus esto, ne derelinquas me. Ex quibus testimoniis S. Aug. lib. de corrept. et gratia c. 1. concludit, quod etiam cum quis fuerit a peccati damnatione liberatus, adhuc indigeat ad operandum bonum sui Liberatoris auxilio. Nec potest explicari Augustinus de concursu Dei generali: nam loquitur de auxilio Salvatoris, quod nobis confertur per Christum. Hoc autem constat esse auxilium speciale: etenim concursus generalis non est auxilium Redemptoris, sed Creatoris Dei, commune omnibus creaturis etiam irrationalibus, et insensibilibus, quae redemptionis Iesu Christi capaces non sunt: ergo praeter habitum infusum necessarium est ad singulos actus supernaturales actuale auxilium excitantis, vel adiuvantis gratiae. Item etiam Psal. 126. de hominibus iustificatis dicitur: Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat, qui custodit eam; Quae verba S. Ambrosius, et Hilarius de anima iusti interpretantur, quae sine protectione, et auxilio Dei non potest, bonum operando, tentationibus resistere.

Secundo probatur ex Caelestino Papa, epist. ad Episcopos Galliae cap. 8. ubi docet, instinctu Dei iustos bona opera facere, ideo utique quia praeparatur, inquit, voluntas a Domino, et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus suorum ipse tangat corda fidelium. Quotquot enim spiritu Dei aguntur, hi filii Dei sunt: ut nec nostrum deesse sentiamus arbitrium, et in bonis quibusque voluntatis humanae singulis motibus magis illius valere non dubitemus auxilium. Et cap. 10. De fructibus, inquit, mandatorum Dominus loquebatur, ubi non ait: Sine me nihil difficilius potestis facere, sed ait: Sine me nihil potestis facere; et loquitur de auxilio actuali. Sentit ergo, praeter gratiam iustificantem, esse necessarium speciale auxilium ad quodlibet opus bonum, et meritorium, non solum facilius, ut dicebat Pelagius, sed etiam simpliciter efficiendum.

Tertio probatur ex definitione Conciliorum; sed praesertim ex Conc. Arausic. 2. can. 10. ubi dicitur: Adiutorium Dei, etiam renatis, ac sanctis semper est implorandum, ut ad finem bonum pervenire, vel in bono possint opere perdurare. Ubi non solum ad perseverandum usque in finem, sed etiam ad bonum opus perseveranter praestandum, necessarium esse docet gratiae adiutorium, quod clarius declarat in canone 25. Hoc etiam, inquiens, secundum fidem Catholicam credimus, quod accepta per baptismum gratia, omnes baptizati, Christo auxiliante, et cooperante, quae ad salutem pertinent, possint, et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere. Quibus verbis, praeter gratiam habitualem ad opera bona, quibus adimplentur mandata, speciale auxilium docet esse necessarium. Et in Concilio Tridentino sess. 6. de Iustif. cap. 16. docet S. Synodus, quod ipse Christus Iesus, tamquam caput ad membra, et tamquam vitis in palmites, in ipsos iustificatos iugiter virtutem influat, quae virtus bona eorum opera semper antecedit, et comitatur, et subsequitur, et sine qua, nullo pacto Deo grata et meritoria esse possent. Quibus verbis ad quodlibet opus meritorium, praeter iustificantem gratiam, et habitus infusos, auxilium speciale, quod nomine virtutis explicuit, docet esse simpliciter necessarium.

Quarto probatur: Ut fatetur Augustinus, in pluribus Conciliis antiquis contra Pelagium definitum est, gratiam Dei ad singulos actus dari; hoc est ad singulos actus pios esse simpliciter necessarium speciale Dei auxilium: de hoc enim loquebantur Patres, dum urgebant Pelagium, ut ex supra dictis constat. Unde ipse Pelagius, ut refert Augustinus epist. 106. in Concilio Palaestino, ne damnaretur et ipse, anathematizavit id, quod asseruerat, gratiam Dei, id est actuale auxilium, sive adiutorium gratiae non esse ad singulos actus pios necessarium: et ipse S. Augustinus in epist. 107. Haec est, inquit, illa Pelagianorum mala, male diffamata, meritoque reprobata, et ab ipso etiam Pelagio timente damnari, in Orientalium Episcoporum iudicio damnata sententia, qua dicunt, gratiam Dei non ad singulos actus dari, sed in libero arbitrio esse, vel in lege, atque doctrina. Et post pauca, ex multis locis Scripturae, nostram probat conclusionem, sic concludens: Non est igitur gratia Dei in natura liberi arbitrii, et in lege, atque doctrina, sicut Pelagiana perversitas desipit, sed ad singulos actus illius voluntate datur, ut in Deum credamus, et pie vivamus. Idem probat libro 1. de gratia Christi cont. Pelag. c. 2. et 3. Subscribit S. Prosper in libro responsionum ad capitula Gallorum respons. 8. ubi hanc ipsam doctrinam iudicio ducentorum quatuordecim Sacerdotum sancitam esse docet. Idem prosequitur latissime contra Pelagianos S. Hieronymus, epist. ad Ctesiphontem; Ita inquiens: Dei gratiam ponunt, ut non per singula opera, eius nitamur, et regamur auxilio, etc. et non intelligunt ista dicentes, quod per os eorum intollerabilem blasphemiam diabolus sibilet. Quod etiam ibi probat multis testimoniis scripturae, et lib. 3. dialog. contra Pelagianos, et super epi. ad Galat. cap. 3. in illa verba: Qui ergo tribuit vobis spiritum. Et super c. 2. ad Ephes. explicans illud: Ipsius enim sumus factura. Et super cap. 25. Ieremiae, et super c. 31. in illa verba: Converte me Domine, et convertar. Denique Vincentius Lyrenen. in libro advers. profanas haereseon novitates pag. 22. in impressione Lovan. ait: Quis unquam ante profanum illum Pelagium tantam virtutem liberi praesumpsit arbitrii, ut ad hoc in bonis rebus per actus singulos adiuvandum, necessariam Dei gratiam non putarit? Haec conclusio amplius patebit ex rationibus, quae pro duabus sequentibus conclusionibus adducentur.

VI. Secunda conclusio. Homo iustus, praeter habitus infusos, ad bona opera tam interna, quam externa facienda, indiget nova gratia excitante. Haec conclusio est contra aliquos Theologos, asserentes, quod homo iustus potest, quando vult, iustitiam tam internam, quam externam exercere, idest bona opera facere, ac praecepta divina servare; neque indiget ordinarie nova gratia excitante, sed solum adiuvante. Probatur tamen nostra conclusio ex dictis in praecedenti conclusione.

Gratia excitans, etiam in homine iusto est ad singulos actus meritorios necessaria.— Praeterea probatur. Primo ex Conc. Trid. sess. 6. de iustific. cap. 5. ubi declarat, ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei, per Christum Iesum, praeveniente gratia, sumendum esse, hoc est ab eius vocatione, qua, nullis eorum existentibus meritis, vocantur: ut qui per peccata a Deo aversi erant, per eius excitantem, atque adiuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem, eidem gratiae libere assentiendo, et cooperando, disponantur. Et cap. 6. subdit, homines disponi ad ipsam iustitiam, dum, excitati divina gratia, et adiuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum: ergo, sicut ad actus supernaturales, qui ante iustificationem eliciuntur, necessaria est gratia excitans, iuxta doctrinam Concilii Tridentini; ita etiam erit necessaria eadem gratia ad actus supernaturales, qui post iustificationem eliciuntur. Probatur consequentia: nam, sicut praeparatur voluntas, et movetur a Domino, ut eliciat actus supernaturales fidei, spei, et caritatis, quibus ad iustificationem disponitur; ita etiam praeparatur a Domino, ut consimiles actus post iustificationem producat: Cum ergo huiusmodi praeparatio fiat per auxilium speciale gratiae excitantis, et adiuvantis; relinquitur, eam gratiam necessariam esse, ad actus supernaturales eliciendos, etiam in eo, qui habet habitus infusos. Idem probatur ex Conc. Araus. can. 25. ubi Patres Concilii, hoc, inquiunt, salubriter profitemur, et credimus, quod in omni opere bono nos non incipimus, et postea per Dei misericordiam adiuvamur; sed ipse nobis, nullis praecedentibus meritis, fidem, et amorem sui prius inspirat, ut post cum ipsius adiutorio, quae sibi sunt placita, implere possimus. Ubi praeter auxilium gratiae adiuvantis, quod ad impletionem mandatorum supernaturalium requiritur, nempe ad fidem, et amorem Dei, docet esse necessariam gratiam excitantem, quam per inspirationem divinam significavit Concilium.

Confirmatur. Ut disp. 90. num. 6. patebit, liberum arbitrium etiam in actu primo constitutum indiget, ut operetur motione morali ex parte finis. Sed in actibus supernaturalibus haec motio moralis fit a Deo per gratiam excitantem, sicut motio physica est ab eo per gratiam adiuvantem: ergo in singulis actibus supernaturalibus liberis excitatur voluntas a Deo, ut eiusmodi actus eliciat.

Secundo probatur auctoritate Augustini, cuius videtur expressa haec nostra conclusio: nam lib. 2. de pecc. merit. et remiss. cap. 18. ait: Quod a Deo nos avertimus, nostrum est: et haec est voluntas mala: quod vero ad Deum nos convertimus, nisi ipso excitante, et adiuvante non possumus; et haec est voluntas bona: ubi indifferenter loquitur de conversione ad Deum per actum bonum, sive ante infusionem, sive post infusionem habitus fiat, et hanc docet fieri non posse, nisi Deo excitante. Sentit ergo, praeter habitus infusos, ad singulos actus supernaturales dari gratiam excitantem. Idem docet libro de spiritu, et littera, cap. 34. in haec verba: Visorum suasionibus agit Deus, ut velimus, et ut credamus, sive extrinsecus per Evangelicas exhortationes, ubi et mandata legis aliquid agunt, si ad hoc admonent infirmitatis suae, ut ad gratiam iustificantem credendo confugiat; sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate, quid ei veniat in mentem; sed consentire, vel dissentire propriae voluntatis est. Et lib. 83. quaestionum. q. 68. ait generaliter de omnibus actibus bonis: Nec velle quisquam potest, nisi admonitus, et vocatus. Denique in q. 2. ad Simpl. Quis, inquit, potest credere, nisi aliqua vocatione, hoc est aliqua rerum testificatione tangatur? quis habet in potestate, tali viso attingi mentem suam, quo eius voluntas moveatur ad fidem? Idem docet S. Prosper, lib. 2. de vocat. gent. cap. 26. Gratia, inquiens, Dei principaliter praeminet, suadendo exhortationibus, movendo exemplis, terrendo periculis, incitando miraculis, dando intellectum, inspirando consilium, corque ipsum illuminando, et fidei affectionibus imbuendo. Sed etiam voluntas hominis subiungitur ei, atque coniungitur, quae ad hoc praedictis est excitata praesidiis, ut divino in se cooperetur operi.

Tertio probatur ratione. Voluntas numquam operatur aliquod opus bonum, nisi per intellectum fuerit illi propositum: eo quod nihil est volitum, quin praecognitum, ut Augustinus dicit. Sed illa propositio, qua per intellectum proponitur voluntati bonum supernaturale, ut prosequendum, et amandum, tamquam sibi conveniens, pertinet ad gratiam excitantem, cum per illam suadeatur voluntas, alliciatur, et invitetur, ut prosequatur illud bonum: ergo quantumvis sit homo iustus, et habeat habitus infusos, adhuc indiget gratia excitante ad singulos actus supernaturales.

Confirmatur. In homine iusto illustratio intellectus, qua proponitur voluntati bonum supernaturale, ut prosequendum, et amandum, etiam si per quamdam recordationem, vel memoriam praecedentis excitationis divinae fiat, non procedit ex solis viribus naturae, alias primum initium boni operis in nobis esset ex nobis: ergo procedit ex auxilio gratiae excitantis: ergo praeter habitus infusos est simpliciter necessarium speciale auxilium excitantis gratiae ad singulos actus supernaturales. Respondent ad haec argumenta, ipsum habitum gratiae, et caritatis, et alios habitus infusos in homine iusto habere rationem gratiae excitantis, eo quod inclinant liberum arbitrium ad supernaturales actus: unde sicut potest homo, nondum iustificatus, ex semine bonae inspirationis producere fructum conversionis, et operum poenitentiae; multo magis ex semine gratiae, gratum facientis, producere poterit fructum iustitiae, et bonorum operum absque ulla nova gratia excitante.

Confutatio.— Sed contra hanc solutionem est argumentum: nam quamvis gratia, et alii habitus infusi inclinent liberum hominis arbitrium habitualiter ad supernaturales actus eliciendos; non tamen illud inclinant actualiter, nisi per gratiam excitantem, et adiuvantem actualiter moveatur ad easdem operationes eliciendas: ergo solus habitus infusus non supplet vices specialis auxilii excitantis gratiae.

VII. Auxilium speciale gratiae adiuvantis, etiam in homine iusto est ad singulos actus necessarium.— Tertia conclusio. In homine iusto praeter gratiam excitantem, et concursum supernaturalem simultaneum, quo Deus una cum libero arbitrio, et habitibus infusis actus supernaturales producit, requiritur necessario ad singulos actus speciale auxilium gratiae adiuvantis. Conclusio est contra auctores secundae sententiae; est tamen expressa S. Aug. lib. de nat. et grat. cap. 26. ubi ait: Sicut oculus corporis etiam plenissime sanus, nisi candore lucis adiutus, non potest cernere: sic homo etiam perfectissime iustificatus, nisi aeterna luce iustitiae divinitus adiuvetur, recte non potest vivere. Sanat ergo Deus, non solum ut deleat, quod peccavimus, sed ut praestet etiam, ne peccemus. Et lib. de gratia, et libero arbitrio cap. 6. idipsum confirmat multis testimoniis Scripturae, sed praesertim ex illo Canticorum 8. Quae est ista, quae ascendit dealbata, incumbens super dilectum suum? Alba facta, inquiens, bene ambulat: sed si super eum, a quo dealbata est, perseveranter incumbat; propter quod, et ipse Iesus, super quem incumbit dealbata, dixit discipulis suis: Sine me nihil potestis facere. Eadem est sententia S. Thom. 1. 2. q. 109. art. 1. in corpore, ubi ait, quod quantumcumque natura aliqua corporalis, vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo. Et idem docet ar. 9. Nec potest explicari S. Thomas de sola gratia excitante: nam per illam Deus non movet physice liberum arbitrium ad pias operationes, sed solum moraliter: et multo minus potest exponi de solo concursu simultaneo, ut supra ostensum est; sed necessario debet intelligi de gratia adiuvante, per quam liberum arbitrium praemovetur, et praedeterminatur ad operandum. Eamdem sententiam docet S. Thomas locis superius allegatis. Et probari potest in primis, argumentis factis pro conclusione praecedenti.

Praeterea probatur ex definitione illa Conc. Arausic. can. 9. Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Ubi universaliter loquitur, de omnibus operibus bonis, etiam hominis iam iustificati: et ad huiusmodi opera necessarium esse docet speciale auxilium gratiae adiuvantis, quo non solum nobiscum simul operetur opus bonum, sed etiam in nobis, efficiendo videlicet per idem auxilium, ut nos libere cooperemur Deo, ut ex supradictis constat, ubi in hoc eodem sensu expendimus verba Concilii. Alias enim dixisset: Quoties bona agimus, Deus nobiscum operatur; neque oportuisset addere illud verbum, Deus in nobis, atque nobiscum. Confirmatur ex Innocent. 1. in rescripto ad Concilium Carthaginense, ubi ait: Omnes Sancti sine adiutorio Dei, nihil se agere posse testantur. Et in rescripto ad Concilium Millevitanum: Necesse est, inquit, ut restituta nobis pristini status libertate per gratiam, eam gratiam quaeramus, quippe qui neque alias diaboli tentationes, et machinas, nisi gratia adiuvante, possumus evitare. Et Caelestinus primus, epist. ad omnes Episcopos Galliae cap. 8. et 9. decernit, gratiam ad singulos actus esse necessariam, et refert Zosimum Papam asserentem in epi. ad totius Orbis Episcopos, quod in bonis quibusque voluntatis humanae singulis motibus magis illius valere non dubitemus auxilium, quodque omnis sancta cogitatio, omnisque motus bonae voluntatis, ex Deo sit, quia per illum aliquid boni possumus, sine quo nihil possumus. Et loquitur de speciali auxilio gratiae adiuvantis, per quod agit Deus in nobis, ut, quod vult, et velimus, et agamus, ut dicit idem Caelestin. cap. 12. eiusdem epistolae. Propter haec testimonia M. Medina 1. 2. q. 109. ar. 9. conc. 3. hanc nostram sententiam adeo veram, et certam existimat, ut contrarium docere, putet esse improbabile.

Secundo, Solus Deus est, qui etiam in hominibus iustificatis primo inchoat physice, seu vere efficienter quodcumque opus bonum, ut supra ostensum est; sed haec inchoatio fit a Deo per speciale auxilium gratiae adiuvantis, quatenus videlicet per tale auxilium praemovet liberum arbitrium, et efficit, ut secum cooperetur: ergo praeter habitus infusos, necessarium est ad singulos actus in hominibus iustis speciale auxilium gratiae adiuvantis, non solum simultaneum, sed etiam praevium ad cooperationem arbitrii, et eam ordine causalitatis praeveniens.

Tertio. Ab eo, quod est ad utrumlibet, non sequitur aliqua actio, nisi ab aliquo alio determinetur ad unum, ut 2. physic. tex. 48. dicit Commentator, sed liberum hominis arbitrium, etiam habitu supernaturali perfectum, se habet ad utrumlibet, scilicet ad operandum, et non operandum: cum habitus non determinet potentiam, quantum ad exercitium actus, sed solum quantum ad specificationem: ergo numquam prorumpet in actum particularem, nisi determinetur a Deo ad producendum hic, et nunc talem actum supernaturalem: sed haec determinatio fit a Deo per auxilium speciale gratiae adiuvantis, ut supra ostensum est: ergo ad quemlibet actum supernaturalem indigent etiam iusti speciali auxilio gratiae adiuvantis.

Quarto. Concursus generalis tam ordinis naturae, quam ordinis gratiae, quo Deus concurrit cum causis secundis constitutis in actu primo, per formas suis effectibus proportionatas, est influxus immediatus in causas secundas, eas complens, et perficiens, ut actualiter operentur, ut disput. 18. 19. et 23. ostensum est: ergo speciale auxilium gratiae adiuvantis, necessarium ad singulos actus supernaturales, non consistit in solo concursu simultaneo, quo Deus una cum libero arbitrio elevato per habitum influit in actum supernaturalem; sed etiam in motione praevia, qua Deus efficit, ut liberum arbitrium secum concurrat: ergo ad singulos actus supernaturales praeter habitus infusos indigent homines iusti speciali auxilio gratiae adiuvantis.

VIII. AD primum argumentum respondetur, Sanctum Thomam expresse docere nostram sententiam multis in locis, sed praesertim prima secundae, quaestione 109, artic. 9. ubi dicit, quod etiam ille, qui iam consequutus est gratiam, ultra habituale donum, per quod natura humana corrupta sanatur, et elevatur ad operanda opera meritoria vitae aeternae, indiget auxilio gratiae, secundum alium modum, ut scilicet a Deo moveatur ad recte agendum. Per quod auxilium intelligit S. Thomas speciale auxilium adiuvantis gratiae, non solum simultaneum, sed etiam praevium. Neque in locis inductis docet contrarium, quoniam infusionis gratiae nomine comprehendit tum gratiam habitualem, per quam formaliter fit homo iustus, tum etiam auxilium speciale, seu actuale, quo liberum arbitrium movetur, ut actus, quibus ad iustificationem disponitur, eliciat; quod quidem auxilium inseparabiliter comitatur in adultis primam infusionem gratiae habitualis. Unde cum in articulo 6. citato ait, quod ex parte motionis divinae accipitur gratiae infusio (quibus verbis significare videtur, Deum per infusionem gratiae movere liberum arbitrium in ipsa iustificatione ad supernaturales actus) non intelligit, quod per solam gratiam habitualem id efficiat, sed etiam per speciale auxilium actuale: per gratiam quidem radicaliter, sive habitualiter; per auxilium autem speciale actualiter, et formaliter. Et per haec patet ad confirmationem, et similiter ad Concilium Millevitanum; intelligitur enim de adiutorio habituali, non excludendo motionem actualem: nam gratia iustificans non solum remittit peccata; sed tribuit vires mediis aliis habitibus, seu virtutibus infusis, quibus homo possit deinceps non peccare, sed in bono perseverare, si velit: sed ultra hoc adiutorium habituale, esse necessarium speciale auxilium actuale, quo in exercitio bene operetur, aut perseveret, Summi Pontifices, et Concilia supra adducta docent.

IX. Auxilium speciale gratiae non est solum necessarium, ut actus sit supernaturalis.— Ad secundum respondetur, auxilium speciale non esse solum necessarium, ut actus credendi, sperandi, et diligendi Deum sit supernaturalis; sed etiam, ut simpliciter sit, et in exercitio producatur a libero arbitrio, ut ex supra dictis colligitur. Nec admittendum est, eosdem actus posse, quantum ad substantiam, produci ex solis viribus naturae, ut ex dictis disput. 65. constat. Et quamvis per habitus infusos liberum arbitrium sufficienter elevetur in actu primo ad supernaturales actus eliciendos; nihilominus, ut in exercitio eliciat de facto eiusmodi actus, necessarium est speciale auxilium excitantis, et adiuvantis gratiae, propter rationes superius assignatas.

Ad tertium respondetur, speciale auxilium gratiae adiuvantis esse necessarium, tum ut potentiam per habitum supernaturalem constitutam in actu primo, praedeterminet ad operandum; nec ex hoc sequitur, destrui libertatem arbitrii, ut disp. 18. et 23. ostensum est, et inferius clarius patebit: tum etiam, ut Deus simul cum potentia elevata per habitum efficiat operationem supernaturalem: nam quando causa secunda est supernaturalis, etiam concursus Dei generalis debet esse supernaturalis, ut disp. 20. ostensum est.

Ad quartum pro secunda sententia respondetur, quod, iuxta doctrinam S. Thomae, concursus supernaturalis, qui ex parte Dei requiritur ad supernaturales actus, non est solum simultaneus, seu pariter cum libero arbitrio influens in eosdem actus, sed etiam praevius, et immediatus in ipsum arbitrium, ut ex supradictis disp. 18. et 23. constat.

X. Ad quintum respondetur, potentiam habere quidem per habitum supernaturalem efficientem virtutem sufficientem, qua vere possit actus supernaturales elicere, si velit, sed non tribuitur illi per solum habitum, ut actu velit; alias quamdiu haberet habitum, semper actualiter operaretur. Ut ergo actu operetur per habitum, necessario requiritur speciale auxilium gratiae adiuvantis, quo ad operandum moveatur, et praedeterminetur, ut supra dictum est: nam concursus simultaneus non praedeterminat liberum arbitrium ad operandum, et secum concurrendum, sed praesupponit ipsum ex sua innata libertate velle uti habitu supernaturali, et operari cum illo.

Ad sextum respondetur, illam non esse solam, aut potissimam rationem, propter quam necessarium esse dicimus, etiam in hominibus iustis, speciale auxilium gratiae adiuvantis ad singulos actus supernaturales: sunt enim aliae urgentiores rationes ex locis Scripturae, Summorum Pontificum, et Conciliorum depromptae, quibus efficacius id probavimus. Fatemur tamen, illam rationem magnam etiam vim habere. Et ad eius impugnationem dicendum, potentiam cum habitu habere quidem vim sufficientem, et superabundantem, qua possit operari, si velit, non tamen habet virtutem efficacem, qua actualiter operetur; unde ad id necessarium est, quod per concursum Dei actualem supernaturalis ordinis moveatur, et ad operandum praedeterminetur, ut latius ostensum est supra. Et idem dicendum proportionabiliter de quacumque virtute activa naturali permanente quantumvis perfecta, ut ex S. Thoma 1. 2. q. 109. ar. 2. et 9. colligi potest, et ex iis, quae disputatione 18. et 23. dicta sunt.

Ad confirmationem respondetur, illud auxilium speciale, seu motionem per modum transeuntis non indigere alia motione Dei, per quam ad operandum moveatur, vel praedeterminetur, sicut indigent potentiae perfectae, aut elevatae per habitus. Et rationem discriminis assignat S. Thomas: nam licet per gratiam, et alios habitus infusos sanetur homo, quantum ad mentem, et perficiatur in actu primo ad operandum; adhuc remanet in eo corruptio, et infectio, quantum ad carnem, per quam servit legi peccati, ut dicitur ad Rom. 7. Remanet etiam quaedam ignorantiae obscuritas in intellectu, secundum quam, ut etiam dicitur Rom. 8. Quid oremus, sicut oportet, nescimus; ac per consequens per solam gratiam habitualem non adhaeret immobiliter bono, neque ad illud actu prosequendum, et amandum praedeterminatur: et ideo adhuc indiget speciali auxilio adiuvantis gratiae, quo indeclinabiliter, et insuperabiliter ad bonum operandum moveatur. Haec autem ratio non procedit de eo, qui habet speciale auxilium adiuvantis gratiae, vel donum perseverantiae. Unde non sequitur, quod adhuc indigeat alio auxilio, vel quod detur processus in infinitum. Et cum arguitur: nam etiam illud speciale auxilium gratiae adiuvantis, seu motio fluens comparatur ad actum supernaturalem, sicut actus primus ad secundum; respondetur, quod illud auxilium, seu motio praevia, nec est formaliter actus primus, neque actus secundus, sed complementum actus primi, et medium quoddam inter eumdem actum primum, et secundum, ut disp. 18. et 19. dictum est.

XI. Ad septimum respondetur, ex differentia assignata inter habitum, et speciale auxilium gratiae adiuvantis non sequi, idem auxilium naturaliter agere tanta necessitate, ut voluntatem secum rapiat; nec enim per gratiam movetur voluntas motu raptus, ut Lutherus dixit: sed tantum sequitur, habitum non efficere, ut voluntas libere, et infallibiliter secum cooperetur; quod tamen efficit Deus per speciale auxilium adiuvantis gratiae, quia movet voluntatem conformiter ad propriam naturam, ut supra dictum est. Unde auxilium speciale non solum non destruit, sed mirum in modum perficit arbitrii libertatem: nam tribuit illi actualem usum eiusdem libertatis, ut ex praemissis patet.

XII. Actus est simpliciter nobilior potentia, vel habitu.— Ad octavum respondetur; actum secundum, simpliciter loquendo, esse magis perfectum, quam sit habitus, quamvis secundum quid habitus sit praestantior. Ita docet S. Thom. 1. 2. q. 71. ar. 3. in corp. et in solut. ad 1. et ad 3. et 1. p. q. 25. art. 1. ad 2. Riccardus in 4. dist. 49. art. 1. q. 4. Sotus eadem dist. q. 1. ar. 2. circa primam conclusionem. Et Aegydius quodl. 4. q. 19. favet Caietanus 1. p. q. 27. ar. 1. circa finem, ubi ait, quod actus est praestantior habitu in ratione actualitatis. Et ratio est: nam actus secundus magis participat de actualitate, et consequenter agens per illum magis assimilatur Deo, quam per habitum, qui potentialitatem quamdam, et imperfectionem includit. Et praeterea: nam habitus ordinatur ad actum, tamquam ad finem, propter quem est necessarius ipse habitus. Unde beatitudo, secundum communem sententiam Theologorum consistit essentialiter in actu, et non in habitu, ut patet 1. 2. q. 3. art. 2. et in 4. sent. dist. 49. ergo operatio, cum sit ultimus actus, est simpliciter perfectior, quam habitus. Beatitudo enim formalis, cum sit ultimus actus hominis, debet consistere in eo, quod est perfectius, et magis actuale. Neque obstat, quod habitus est causa efficiens actus; ex hoc enim non sequitur, quod sit simpliciter perfectior actu, sed solum secundum quid: nam habitus non est causa principalis ipsius actus, sed instrumentalis: causa autem instrumentalis, non oportet, quod sit simpliciter perfectior suo effectu, praesertim, quando effectus est finis, ad quem ipsa causa ordinatur. Quia ergo actus secundus, est simpliciter perfectior, quam habitus, oportet, quod potentia elevata per habitum moveatur a Deo per auxilium speciale, seu actuale adiuvantis gratiae, ut actum sibi proportionatum eliciat.

Ad confirmationem iam disputatione 18. satisfactum esse existimo: ibi enim ad omnia argumenta, quibus probatur, concursum Dei generalem non esse influxum immediatum in causam secundam, abunde satis, ut arbitror, responsum est.

Disputatio LXXXIX: Utrum liberum arbitrium creatum sit prima causa, vel prima radix suae determinationis.

Disputatio XC: Utrum auxilium gratiae, in ratione efficacis auxilii, dependeat ex libero influxu arbitrii creati cum illo; an vero sit efficax secundum se, et ut venit a Deo antecedenter ad liberam cooperationem eiusdem arbitrii.

Disputatio XCI: Utrum Deus per auxilium efficax praeoperantis gratiae ad modum causae physicae, idest vere efficienter, praedeterminet liberum arbitrium ad consensum.

Disputatio XCII: Utrum liberum arbitrium motum a Deo auxilio efficaci possit in sensu composito eidem auxilio dissentire, et non converti.

Disputatio XCIII: Utrum Liberum Arbitrium creatum possit resistere auxilio efficaci, proprie loquendo de resistentia.

Disputatio XCIV: Quomodo explicandus sit, et intelligendus sensus compositus, et divisus, cum asseritur, liberum hominis arbitrium a Deo motum auxilio efficaci, non posse in sensu composito dissentire, aut non converti, sed solum in sensu diviso.

Disputatio XCV: Utrum, postquam Deus misericorditer excitavit Arbitrium creatum, expectet liberum eius consensum, ut purgari, aut iustificari velit.

Disputatio XCVI: Utrum Liberum Arb. ex se ipso aliquid operetur, quando consentit Deo excitanti, et vocanti.

Disputatio XCVII: Utrum bonus usus, seu cooperatio Liberi Arbitrii, quo Deo excitanti, et vocanti consentit, procedat a sola, et innata eius libertate.

Disputatio XCVIII: Utrum, supposita gratia excitante, consensus, vel cooperatio liberi arbitrii sit primo inchoanda a voluntate creata; an vero a voluntate divina, sive ab auxilio efficaci praeoperantis gratiae.

Disputatio XCIX: Utrum ista causalis sit vera: Quia homo praeventus gratia excitante, vult converti, ideo adiuvatur a Deo, et convertitur: an e contra, ideo convertatur, quia a Deo adiuvatur.

Disputatio C: Utrum collatio efficacis auxilii sit adaequata causa, quod liberum arbitrium convertatur.

Disputatio CI: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo non adiuvatur a Deo, ideo non convertitur.

Disputatio CII: Utrum haec causalis sit vera: Quia homo excitatus a Deo, non vult uti gratia sufficienti; ideo non adiuvatur a Deo, nec convertitur.

Liber Decimus

Liber Undecimus

Liber Duodecimus

↑ Top of work