De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Prooemium
Disputatio LXXXI: Quid sit gratia operans, quid cooperans, et quomodo inter se distinguantur.
Disputatio LXXXII: Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.
Utrum gratia cooperans, inquantum cooperans, sit praeveniens, seu praemovens liberum arbitrium ad consensum; an solum pariter, et simultanee cum illo in piam operationem influens.
I. HANC difficultatem breviter attigimus disp. 72. concl. 2. sed nunc operosius discutienda est, et explicanda: quoniam ex eius intelligentia efficacia auxiliorum gratiae, quam iuxta doctrinam SS. Aug. et Thom. defendere nitimur, lucidior apparebit.
Quidam ergo recentiores Theologi sentiunt, gratiam cooperantem, qua ratione cooperans est; non praevenire influxum, seu liberam cooperationem nostri arbitrii, sed pariter, et coinstantanee influere cum illo in operationes credendi, sperandi, diligendi, etc. Probant suam sententiam.
Primo auctoritate S. Bernardi, lib. de gratia, et libero arbitrio, ubi explicans gratiae operantis, et cooperantis naturam, sic ait: Ipsa liberum excitat arbitrium, cum seminat cogitatum: sanat, cum immutat affectum: roborat, ut perducat ad actum: servat, ne sentiat defectum. Sic autem ista cum libero arbitrio operatur, ut tantum illud in primo praeveniat, in ceteris comitetur. Ad hoc utique praeveniens, ut iam sibi deinceps cooperetur: ita tamen, quod a sola gratia coeptum est, pariter ab utroque perficitur: ut mixtim, non singillatim, simul, non vicissim, per singulos profectus operentur. Non partim gratia, partim liberum arbitrium: sed totum singula opere individuo peragunt. Quibus verbis expresse docet, gratiam Dei solum praevenire liberum arbitrium, cum illud excitat: in ceteris enim, inquit, quod gratia comitatur liberum arbitrium, cum videlicet cooperatur illi. Et cum ait, quod a sola gratia coeptum est, pariter ab utroque perficitur; clarissime ostendit, auxilium gratiae cooperantis non esse praeveniens, sed pariter cum voluntate nostra in piam operationem influens: quod etiam docet Chrysostomus, homil. 12. super epistolam ad Hebraeos, cum ait: Non antecedit nostras voluntates, ne laedatur liberum arbitrium: quae verba intelligenda sunt de gratia cooperante: nam de gratia excitante in aliis locis docuerat, praevenire idem arbitrium.
Secundo. Cooperari alteri ad aliquem effectum, est pariter cum illo eumdem effectum producere; cooperans enim, ut patet ex ipsa nominis significatione, dicit respectum ad alterum simul operans: ergo gratia cooperans, inquantum cooperans, nullo modo antecedit liberum influxum, et cooperationem nostri arbitrii, sed est simul, et natura, et tempore cum illa.
Confirmatur. Ille, cui cooperatur alter, aliquid agit, ut Augustinus docet;1 sed ante proprium influxum nostrum liberum arbitrium nihil agit, cum operatio arbitrii absque eius influxu esse non possit, neque intelligi: ergo ante talem influxum Deus non cooperatur libero arbitrio; ac per consequens gratia cooperans non est praeveniens influxum eiusdem arbitrii.
II. Tertio. Cooperatio gratiae ad nostram conversionem, vel quamcumque aliam piam operationem, pendet ex libera cooperatione nostri arbitrii, non secus atque concursus, et influxus habituum virtutum ad nostras operationes, pendet a cooperatione ipsarum potentiarum: id quod causa est, ut habitibus utamur ad nostras operationes, quando pro arbitrio nostro volumus operari; eisque non utamur, quando ab operatione pro eodem arbitrio cessare volumus: ergo gratia cooperans non praecedit, sed comitatur liberum influxum, et cooperationem nostri arbitrii, sicut influxus habitus in operationem concomitatur influxum potentiae. Probatur consequentia: nam quod dependet ab alio, non praecedit illud etiam ordine naturae: quia id, quod est prius, non dependet a posteriori.
Quarto. Gratia cooperans, et liberum arbitrium sunt duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim: sed causae partiales trahentes navim, vel concurrentes ad alium effectum producendum, ita concurrunt simul ad illum effectum, ut neutra alteram praecedat; sed a se invicem in productione illius effectus pendent: ergo gratia cooperans non praecedit, nec praevenit cooperationem nostri arbitrii, sed simul omnino est cum illa.
Quinto. Qui cooperatur, aliquid cooperatur, sed auxilium divinae gratiae in illo priori signo rationis, vel instanti naturae, antequam liberum arbitrium influat in consensum, nihil cooperatur: quia non cooperatur ipsum consensum, alias ante cooperationem arbitrii intelligeretur consensus ipse productus a sola gratia, et ita liberum arbitrium mere passive se haberet in cooperatione eiusdem consensus; quod est contra definitionem Concilii Tridentini;2 nec cooperatur in illo priori aliquid aliud, quia non est signabile, quid sit illud: ergo ante liberum influxum nostri arbitrii non intelligitur gratia cooperans; ac per consequens, talis gratia non praecedit etiam ordine naturae eumdem influxum, vel cooperationem arbitrii. Si dicatur, quod gratia cooperans, eatenus est praeveniens ordine naturae liberam cooperationem nostri arbitrii, quatenus Deus per illam facit, ut faciamus, et operatur, ut operemur; quod quidem antecedenter ad influxum eiusdem arbitrii facit Deus in nobis; et ex hac parte gratia cooperans est praeveniens, quamvis comparatione ipsius piae operationis simul concurrat cum libero arbitrio; contra hoc est.
III. Sextum argumentum. Gratia Dei, quatenus facit, ut faciamus, non est gratia cooperans, sed gratia operans physice, ut disput. praecedenti dictum est: nam comparatione huius effectus voluntas nostra non se movet, sed solum movetur a Deo: ergo gratia cooperans, formaliter loquendo, inquantum cooperans, non est praeveniens, sed concomitans liberum influxum nostri arbitrii.
In contrarium est. Quia nos cooperamur gratiae Dei subsequendo: ergo gratia Dei cooperatur nobis antecedendo, ac per consequens gratia cooperans praevenit ordine naturae cooperationem nostri arbitrii. Antecedens est expressum Gelasii Papae I. in epist. 5. ad universos Episcopos per Picenum;3 ubi explicans illud 1. ad Cor. 15. Non autem ego, sed gratia Dei mecum, ait: Quis autem audeat dicere Christianus, aliquid habere boni sine gratia? quando Magister gentium clamat, cuncta breviter in se dona concludens: Gratia Dei sum id, quod sum, et gratia eius in me vacua non fuit: ut ostenderet, quia donum gratiae non ipse praecesserit, sed fuerit subsequutus, atque monstraret, cooperatorem se esse gratiae subsequendo? Sed plus omnibus, inquit, illis laboravi. Ac rursus veritus, ne de se praesumere videretur, adiunxit: Non ego, sed gratia Dei mecum. Non dixit: Ego, et gratia Dei mecum, sed praeposuit gratiam praecedentem se, atque subiunxit. Quid autem haberi possit sine gratia, cum sit fides ipsa per gratiam? Consequentia vero probatur, quia verificari non potest, quod liberum arbitrium cooperetur gratiae, subsequendo, nisi gratia cooperetur eidem arbitrio, influxum illius ordine causalitatis antecedendo.
IV. Pro explicatione huius difficultatis notandum est, quod in praesenti non loquimur de antecedentia, seu prioritate secundum ordinem temporis. Certum est enim apud omnes Theologos, gratiam cooperantem esse in eodem instanti temporis cum influxu, seu cooperatione arbitrii creati. Nec etiam loquimur de prioritate secundum dignitatem: nam omnes fatentur, cooperationem Dei excellentiorem esse, et magis principalem causam piae operationis, quam cooperatio liberi arbitrii: id quod etiam Semipelagiani, praesertim Faustus, ingenue fatebantur, ut disput. 2. num. 8. visum est. Loquimur ergo de antecedentia, vel prioritate secundum ordinem rationis, et causalitatis. Et controversia est: An gratia cooperans, formaliter loquendo, praeveniat ordine rationis, et causalitatis cooperationem nostri arbitrii, ita videlicet, ut ista causalis sit vera: Quia Deus cooperatur, liberum arbitrium cooperatur; haec autem sit falsa: Quia liberum arbitrium cooperatur, Deus cooperatur: de qua quidem causali agendum erit ex professo disput. 98. et 99.
V. Secundo supponendum est ex dictis disputatione praecedenti, gratiam cooperantem distingui realiter ab excitante; hoc enim est unum ex potissimis fundamentis nostrae sententiae. Recolenda sunt etiam, quae circa concursum generalem, et modum, quo Deus concurrit cum causis secundis ad suas operationes, dicta sunt disput. 18. 22. 23. et quae circa dependentiam cooperationis liberae eiusdem arbitrii a Deo, praesertim in actibus supernaturalibus scripsimus, disput. 36. et quae de eadem re dicemus disp. 85. et 86. disputatione 96. et seq. usque ad disputationem 100. Ex iis enim, quae in praeallegatis disputationibus dicta sunt, et dicentur, resolutio praesentis difficultatis facile colligi poterit.
VI. Gratia cooperans est praeveniens concursum lib. arb.— PRima ergo conclusio sit. Gratia cooperans, quatenus ab excitante distinguitur, est praeveniens liberam cooperationem arbitrii creati. Conclusio est contra auctores primae sententiae: eam tamen docet expresse Magister Medina, prima secundae, quaestione 111, articulo 2. §. haec doctrina, ubi ait: Gratia operans, sive praeveniens duplex est. Una, quae praevenit peccatorem, ut resurgat: altera, qua peccator praevenienti Deo assentiens, iam resurgit. Utraque voluntatem praevenit Deus, sed priorem subministrando, solus operatur saepenumero, dum immittit in corda nostra bonum cogitatum, et excitat nos. In altera voluntas nostra, Deum praevenientem subsequens, ei per velle, seu assensum cooperatur, dum excitata, et mota a Deo, incipit bene operari. Quibus verbis aperte docet, gratiam adiuvantem, seu cooperantem esse praevenientem, et cooperationem nostri arbitrii subsequi ordine causalitatis ad eamdem gratiam. Quod circa medium commenti magis explicat dicens: Itaque velle poenitere, velle resipiscere, velle accipere remissionem peccatorum, non est a sola voluntate, sed illud nobiscum operatur Deus, dum immutando malevolam voluntatem, eam facit benevolam, et suae voluntati consentientem. Unde voluntatem quidem nostram Deus immutat gratia sua operante, et sic operatur in nobis velle; sed tamen quia voluntas invita mutari nequit, Deo cooperatur, dum ei consentit. Ecce ait, gratiam, qua Deus operatur in nobis velle, (quam distinguit ab excitante) esse praevenientem. Eamdem sententiam defendunt omnes assertores, et propugnatores efficacis gratiae, physice praedeterminantis liberum arbitrium ad consensum, et est certa, ac valde conformis sacris litteris, decretis Summorum Pontificum, et Conciliorum, ac dictis Sanctorum Patrum, praesertim Augustini, et Thomae. Probatur ex illo ad Philipp. 2. Deus est enim, qui operatur in nobis et velle, et perficere. Et Isaiae 26. Omnia opera nostra operatus es in nobis, Domine. Dicens enim operatur in nobis, quamdam antecessionem significat, qua Deus per gratiam cooperantem eadem opera efficit nobiscum. Unde Sanctus Prosper in epist. ad Augustinum,4 propter huiusmodi antecessionem, et prioritatem secundum ordinem causalitatis, eamdem gratiam praeoperantem appellat. Idem probari potest aliis locis Scripturae, et definitionibus Conciliorum, quibus disputatione 86. manifestum fiet, Deum per auxilium efficax praeoperantis gratiae facere active proprie, sive ad modum causae physicae, ut liberum arbitrium suum adhibeat influxum, et cooperationem in consensum. Praeterea idem confirmat auctoritas Gelasii Papae, argumento in contrarium inducta.
Secundo probatur auctoritate Sancti Thomae, prima secundae, quaestione 111. articulo 2. in corpore, ubi ait: In illo effectu, in quo mens nostra et movet, et movetur, operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae, et secundum hoc dicitur gratia cooperans. Quibus verbis aperte docet, mentem nostram, seu liberum arbitrium, comparatione effectus, qui gratiae cooperanti attribuitur, et moveri a Deo, et movere se ipsum: ergo gratia cooperans, inquantum cooperans, et movet liberum arbitrium, et simul cum illo moto a Deo piam operationem producit: sed omne movens, inquantum movens praecedit saltem ordine naturae motum mobilis: ergo gratia cooperans praecedit ordine5 naturae cooperationem liberi arbitrii creati, qua seipsum movet, et libere consentit Deo moventi.
Confirmatur ex definitione illa Conc. Trid. sess. 6. de iustif. can. 4. Si quis dixerit, liberum hominis arbitrium, a Deo motum, et excitatum nihil cooperari, assentiendo Deo excitanti, atque vocanti, etc. anathema sit. Ecce ait, liberum hominis arbitrium cooperari; motum tamen a Deo: quod utique non solum fit per gratiam excitantem, sed etiam per adiuvantem, et cooperantem, quam in cap. 5. eiusdem sess. praevenientem esse non obscure docuerat, ut superius declaratum est.
VII. Tertio probatur. Quodcumque opus meritorium filiorum Dei est effectus gratiae cooperantis, ut 1. 2. q. 114. in prooemio docet S. Thomas, cum ait: Deinde considerandum est de merito, quod est effectus gratiae cooperantis: sed in quocumque opere meritorio voluntas nostra non solum se movet physice, sed etiam movetur a Deo, ut patet ex illo Roman. 8. Qui spiritu Dei aguntur, his sunt filii Dei. Ex quibus verbis colligit Sanctus Augustinus locis disputatione 18. num. 16. allegatis, quod filii Dei aguntur, ut agant, non ut ipsi nihil agant: ergo prius est, quod filii Dei agantur, seu moveantur a Deo, quam quod ipsi aliquid agant. Aguntur autem physice per gratiam adiuvantem, seu cooperantem: nam per gratiam excitantem solum moventur moraliter ad liberum consensum, ut supra dictum est, et inferius patebit amplius: ergo gratia adiuvans, seu cooperans praevenit ordine naturae, et causalitatis liberam cooperationem arbitrii.
Quarto. Gratia cooperans, seu ipse Deus per gratiam cooperantem influens, et liberum arbitrium, non sunt duae causae partiales piae operationis, sed totales; quarum una, scilicet liberum arbitrium, intrinsece subordinatur alteri, et ab ea, tamquam a superiori, et priori causa efficiente, non solum in esse, sed etiam in sua cooperatione dependet, ut disp. 85. 96. et 97. manifestum fiet: ergo gratia cooperans praecedit ordine rationis, et causalitatis cooperationem arbitrii. Probatur consequentia: nam ubi est realis dependentia unius ab alio, est ordo prioris, et posterioris secundum ordinem naturae.
VIII. Respondent, quod sicut unum relativum pendet ab alio correlativo,6 non tamen est prius, aut posterius illo, sed simul natura, ut Aristot. docet in praedicamento relationis, et a se invicem pendet, ita ut posito uno relativo, ponatur aliud in rerum natura, et eo ablato, necesse sit alterum auferri: ita proportionabiliter, quamvis cooperatio liberi arbitrii subordinetur cooperationi divinae; neutra tamen est prior altera, sed a se invicem pendent, et simul natura ponuntur in re, vel auferuntur. Facile tamen impugnatur haec solutio:7 nam unum correlativum non subordinatur alteri, tamquam causae per se efficienti, sed tamquam termino, in ordine, ad quem essentialiter definitur; et propterea non potest intelligi unum relativum sine altero, ac per consequens sunt simul natura. Ceterum cooperatio nostri arbitrii dependet a Deo cooperante, tamquam a priori causa per se efficiente, ut supra dictum est, et inferius patebit. Unde necesse est, quod divina cooperatio ordine naturae, et causalitatis creati arbitrii cooperationem praecedat.
Quinto probatur: nam Faustus Regiensis, ut disp. 2. nu. 5. et 8. visum est, asseruit, gratiam, et liberum arbitrium pariter sociari in his, quae pertinent ad salutem, eamque esse comitem, non praeviam humanorum meritorum, qui tamen primas partes soli gratiae in opere nostrae salutis tribuebat, et loquebatur de gratia adiuvante, sive cooperante: nam, ut patet ex dictis in disputatione 2. nu. 6. et 7. ille non negavit, sed expresse concessit a gratia excitante humanas praeveniri voluntates in operationibus piis, quae fidem sequuntur, quamvis asseruerit, fidem esse in nobis ex nobis: et tamen Sancti, qui contra illum scripserunt, contendunt gratiam adiuvantem, seu cooperantem, nedum esse comitem, sed etiam praeviam humanorum meritorum: ergo.
IX. Secunda conclusio. Gratia cooperans, inquantum cooperans, praecedit ordine rationis, et causalitatis cooperationem arbitrii creati cum illa. Haec conclusio sequitur ex praecedenti: nam gratia cooperans, quatenus ab excitante distinguitur, est praeveniens, ut ostensum est; sed inquantum cooperans, est realiter distincta a gratia excitante; ut ex praemissis patet: ergo inquantum cooperans, est praeveniens influxum creati arbitrii. Haec conclusio amplius patebit ex solutione ultimi argumenti.
S. Bern. auctoritas circa gratiam cooperantem expenditur.— AD primum ergo argumentum respondetur. Sensum S. Bernardi esse, quod in sola excitatione praeveniat gratia cooperationem arbitrii, secundum ordinem temporis: nam, regulariter loquendo, gratia excitans tempore antecedit liberum consensum arbitrii. Cum autem subdit, quod in ceteris comitatur; loquitur de concomitantia secundum instans temporis, non autem secundum instans naturae; nam in eodem contextu non obscure fatetur, cooperationem gratiae ordine naturae, et causalitatis praecedere cooperationem arbitrii: nam statim subdit: Non partim gratia, partim liberum arbitrium; sed totum singula opere individuo peragunt. Totum quidem hoc, et totum ex illa: sed ut totum in illo, sic totum ex illa. Ac si diceret; quamvis gratia, et liberum arbitrium pariter, et simul tempore piam operationem producant; ordine tamen naturae, et causalitatis gratiae cooperatio praecedit. Id quod illa verba a S. Bernardo bis repetita designant: nempe totum ex illa: quibus designat, cooperationem arbitrii ex cooperatione gratiae pendere; ac per consequens gratiam, eiusdem arbitrii cooperationem ordine causalitatis praecedere. Iuxta hanc doctrinam intelligenda est auctoritas Chrysostomi in eodem argumento inducta, de qua plura dicta sunt disp. 22. nu. 22. et 23.
X. Ad secundum argumentum respondetur, quod cooperari alteri ad aliquem effectum, est simul tempore cum illo eumdem effectum producere; non tamen est necesse, quod simul natura, seu causalitatis ordine uterque concurrat.
Ad confirmationem respondetur, quod, ut gratia libero cooperetur arbitrio, sufficit, ut in eodem instanti temporis, in quo gratia cooperatur, cooperetur etiam ipsum arbitrium, libere influendo in consensum; quamvis secundum instans naturae cooperatio gratiae praecedat, non quidem eliciendo piam operationem sine nobis, sed faciendo, quod nos libere, et infallibiliter consentiamus.
Habitus, et auxilii actualis differentia.— Ad tertium argumentum respondetur, quod, quamvis cooperatio gratiae non sit, nisi in eodem instanti temporis adsit libera cooperatio arbitrii: non tamen dependet ab illa, sicut Sol non dependet ex radio, quamvis numquam sit sine illo. Nec est eadem ratio de cooperatione, et influxu habituum, et influxu gratiae cooperantis: nam habitus non praedeterminat potentiam, quantum ad exercitium actus, cum actualis usus illius subiaceat potestati arbitrii: utimur enim habitibus, cum volumus. Ceterum gratia cooperans non subiacet, quantum ad usum, potestati nostrae voluntatis, sed potius eam sibi subiicit, et obsequentem facit, ut disp. 87. perspicuum fiet. Unde cooperatio gratiae praecedit ordine naturae cooperationem nostri arbitrii: influxus autem habitus in opera pietatis non praecedit ordine naturae, sed comitatur influxum potentiae, eadem opera producentis.
Ad quartum negatur antecedens, de quo ex professo in disp. 85. agendum erit.
XI. Ad quintum respondendum erit latius disput. 98. Nunc breviter dicimus, quod instans naturae non est instans, in quo, sed instans, a quo. Unde non oportet, quod pro aliquo instanti assignetur aliquid productum a sola gratia cooperante, et non a libero arbitrio; sed sufficit, quod intelligatur dependentia, quam influxus arbitrii habet a cooperatione gratiae. Unde non sequitur, quod liberum arbitrium mere passive se habeat, recipiendo consensum a sola gratia productum.
Secundo respondetur, quod, quamvis consensus liberi arbitrii non procedat effective a sola gratia, sed a gratia, et libero arbitrio; primum tamen initium eiusdem consensus a sola gratia adiuvante procedit: ipsa enim est, quae supposita gratia excitante, primo incohat nostrum consensum, movendo, et applicando liberum arbitrium ad operandum, ut in eadem disputatione 98. patebit.
Gratiae operantis, et cooperantis effectus.— Ad sextum respondetur, quod effectus proprius gratiae operantis est movere tantum: nam, ut ex S. Thoma dictum est, gratia dicitur operans, comparatione illius effectus, in quo mens nostra est mota, et non movens; solus autem Deus movens; effectus autem gratiae cooperantis est ille, in quo mens nostra et movet, et movetur. Nec ex hoc sequitur, quod gratia dicatur operans, et cooperans comparatione eiusdem effectus; alius enim effectus gratiae est movere tantum voluntatem; alius vero, eamdem voluntatem movendo, piam operationem simul tempore cum illa producere. Primus quidem effectus gratiae operanti, secundus autem gratiae cooperanti attribuitur: unde non solum gratia operans, sed etiam gratia cooperans, inquantum cooperans, est praeveniens.