Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Quod igitur Scripturae et Patres inhabitationem in sanctificatis singulariter tribuere videntur Spiritui Sancto, id explicandum est ex ipsa eius proprietate personali. Cum enim Deus inhabitet tamquam charitas increata, 1° in proprietate amoris procedentis est peculiaris ratio ad hanc inhabitationem, quae tamen propter unitatem naturae communis est toti Trinitati; 2° ex eadem proprietate dicuntur Pater et Filius sicut amare ita inhabitare Spiritu Sancto tamquam termino immanente suae dilectionis, quod non diversam relationem unionis ad extra sed ordinem personarum ad intra designat; 3° licet causa efficiens et exemplaris sanctificationis sit Deus Trinitas secundum attributa absoluta, nihilominus spectatis personis distinctis in charactere personali Spiritus Sancti est exemplar expressius sanctitatis participatae quam in proprietate aliarum personarum, atque per hoc ipsum constituitur ratio in ordine causae efficientis appropriandi Spiritui Sancto effectus gratiae et sanctificationis ».

Quamvis inhabitatio ipsa atque modus unionis sit communis tribus personis, potest tamen in charactere personali unius personae esse specialis ratio exigens talem unionem, quae ratio non sit in charactere personali aliarum personarum, ut paulo ante dictum est.

Sane ad distinctionem characterum personalium tum Scripturae indicant tum Patres frequenter dicunt, Patrem et Filium in nobis habitare Spiritu Sancto, et in Spiritu Sancto nos participes fieri Patris ac Filii, per Spiritum Patri et Filio coniungi.

« Creatura quaevis (sanctificata rationalis) Verbi particeps fit in Spiritu. Omnes similiter per Spiritum participes Dei dicimur... Nunc vero cum Christi et Dei participes dicamur, utique constat, unguentum et sigillum quod in nobis est, non ad rerum factarum sed ad Filii naturam pertinere, qui nos per Spiritum, qui in ipso est, Patri coniungit » Athan. ad Serap. cp. I. n. 23. 24.

Gemina fere apud Basil. de Spiritu Sancto n. 47. Pariter s. Cyrillus: « quomodo creatus est Spiritus, si participes Patris et Filii per ipsum efficimur?... Igitur Deus est in nobis per Deum Spiritum » Cyrill. append. ad dialog. VII. p. 666. Immo s. Basilius etiam locutione negante dicit, Deum (Patrem et Filium) non habitare in nobis nisi per Spiritum. « Video et Dei et Spiritus praesentiam in unum idemque concurrentem, cum ea dicatur universalis in omnibus. At tu (Eunomi) cum in talibus non possis non intelligere aut dicere Spiritum increatum, ais Deum ipsum (Patrem) vocari Spiritum. Verum nec inhabitat per se ipsum in creatura Deus, nec quisquam possit Deum (Patrem) pro Dei Spiritu intelligere, cum clare Apostolum audiat talia de eo, qui in nobis habitat, scribentem: nobis revelavit Deus per Spiritum suum;... nos autem non spiritum mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est » Basil. cont. Eunom. 1. V. T. I, p. 309. Huiusmodi dicta apud Patres frequentia et universim doctrina Scripturae et Patrum de unione Spiritus Sancti cum iustis, quae in th. XLIII-XLVI. est exposita, sine dubio ostendunt aliquid esse proprium ac personale Spiritui Sancto, quod referatur ad unionem et inhabitationem sanctificantem. Ex altera vero parte hoc proprium non potest esse eiusmodi, ut violetur unitas trium personarum in operatione ac relationibus ad extra, quae secundum declarata in th. XLV. intelligi debent. Conciliatio videtur nobis sequens certe vera, licet in tanta mysterii profunditate non possit esse plena.

In Spiritu Sancto ex eius charactere personali, quatenus est amor procedens, intelligimus propriam et personalem rationem, non ut solus Spiritus Sanctus nec modo sibi proprio, sed ut Trinitas uno indistincto modo inhabitet et uniatur sanctis ad diffundendam charitatem et diffusa charitate in cordibus eorum.

« Dilectio quae ex Deo est et Deus est, proprie (i. e. ex proprietate personali) Spiritus Sanctus est, per quem (non utique divisim sed unite cum Patre et Filio) diffunditur in cordibus nostris Dei charitas (substantialis ad inhabitandum, accidentalis ad informandum), per quam nos tota inhabitat Trinitas » Aug. Trin. XV. 18. Videlicet Spiritus Sanctus, ut pridem demonstravimus, est immanens terminus dilectionis communis in Patre et Filio ut amor productus, sicque ratio amoris seu, ut loquitur Augustinus, proprie charitas est character personalis Spiritus Sancti; quoniam vero amor habet velut in radice respectum ad extra, nominatim ad sanctificandam creaturam rationalem, propterea a Patribus dicitur Spiritus Sanctus procedere non solum ut amor subsistens sed ut donum et ut vis sanctificatrix (th. XLVI.).

Hisce positis 1°. recte potest dici, in charactere personali Spiritus Sancti esse specialem rationem ad inhabitationem sanctificantem, quae est inhabitatio Dei, quatenus Deus est charitas. Unde quemadmodum Suarez, Lessius ll. cc. et alii theologi declarant inhabitationem universim, quod si Deus per immensitatem non esset ubique, exigeretur tamen Dei praesentia in sanctis ratione charitatis et amicitiae; possumus similiter hanc exigentiam personalem explicare: si ratione unitatis naturae inhabitatio non esset indivisibilis trium personarum, et si Pater et Filius non inhabitarent, esset tamen specialis ratio ad inhabitationem Spiritus Sancti in ipso eius charactere personali, quo est amor subsistens et ideo donum ac vis sanctificatrix.

2°. Quoniam SS. Trinitas inhabitat iustis ut charitas diligendo, et quoniam Pater et Filius ut una dilectio mutua aeternaliter semper in actu spirant amorem productum qui est Spiritus Sanctus; Pater et Filius inspirando Spiritum Sanctum; et Spiritus Sanctus inspiratus iustis coniungi et inhabitare dici possunt; quod perinde est, ac quando Pater et Filius dicuntur nobis mittere Spiritum Sanctum, nec diversitatem coniunctionis significat sed distinctionem et ordinem internum personarum, quibus coniungimur. Hoc ulterius declarari potest:

3°. Dilectio divina quatenus est in Patre et Filio, producit necessario immanentem terminum amorem qui est Spiritus Sanctus, nec sine hoc potest esse dilectio in actu, ac proinde non potest esse simpliciter. Etenim, ut rem declarat Ruiz disp. 109. sect. 2. n. 6., Spiritus Sancti persona requiritur ad quamlibet operationem transeuntem, quatenus ex sua quidditate personali sic terminat divinum amorem, ut Deus spirator non possit esse complete atque perfecte donator respectu creaturarum, nisi producendo Spiritum Sanctum qui est personaliter donum, immo nec amor ipse possit existere, si careat intrinseco termino qui est Spiritus Sanctus ».

Hoc sensu alibi diximus, Patrem et Filium omnia quae diligunt, diligere Spiritu Sancto (vide th. XXIX.); non quasi Spiritus Sanctus esset formalis amor, quo Pater et Filius diligunt, sed diligunt Spiritu Sancto tamquam termino immanente dilectionis, ut arbor floret floribus (S. Th. I. q. 37. a. 2.) Spiritus Sanctus vero terminus dilectionis et amor procedens non producit diligendo adhuc alium amorem procedentem (th. XXVIII.). Unde Pater et Filius diligunt formaliter suâ essentiâ, et diligunt Spiritu Sancto ut amore terminante actum suae dilectionis, Spiritus Sanctus diligit suâ essentiâ et seipso ut amore subsistente.

Iam si loquimur de inhabitatione Dei unius et trini in sanctis per modum dilectionis, patet eodem sensu Patrem et Filium inhabitare seipsis, ut sunt charitas absoluta, et inhabitare Spiritu Sancto ut termino producto suae dilectionis, qui per unam utriusque dilectionem procedit ut amor subsistens, atque ideo ut donum et vis sanctificatrix. Spiritus Sanctus vero non vicissim dici potest sanctos inhabitare Patre et Filio, sed inhabitat se ipso tum ut charitas absoluta (quatenus unum est cum Patre et Filio) tum ut amor procedens. Unitur igitur anima sanctificata Deo uni ut charitati absolutae; et quoniam Deus amator est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, unitur personis amantibus tum omnibus tum singulis, Patri et Filio ut amando spirantibus amorem subsistentem, Spiritui Sancto ut amori spirato. Hoc autem significat, personas etiam in unione, de qua loquimur, manere inter se distinctas, atque notionales characteres spiratoris per dilectionem et amoris spirati non confundi; at non ideo solus Spiritus unitur animae sanctificatae modo aliquo, quo ei Pater et Filius non uniatur.

4°. Denique si participationem divinae naturae formalem et analogicam seu supernaturalem assimilationem ad divinam naturam consideremus, quae est necessaria dispositio et fundamentum realis relationis ad Deum inhabitantem (th. XLIV.), atque ideo dicitur esse veluti vinculum uniens Deum amantem et amatum cum anima amata et amante; in hac participatione duo distinguenda sunt, videlicet ut Deus est effector sanctificationis et gratiae, atque ut est exemplar, cui per gratiam infusam assimilamur. Haec enim duo includit participatio formalis, ut participatus sit exemplar et causa efficiens, in participante sit origo et assimilatio. Efficientia omnis est Dei quatenus unus est naturâ, non ergo vel proprie vel singulariter vel magis aut alio modo effectus donorum gratiae est a Spiritu Sancto prae Patre et Filio, quia Deus ad extra operatur sub formali ratione absoluti non vero quatenus est Pater generans, Filius genitus et Spiritus Sanctus procedens (th. XII.). At exemplar cui creatura supernaturaliter assimilatur, Deus est tum sub ratione naturae absolutae tum sub ratione distinctarum hypostaseon et characterum personalium. Unde per charitatem diffusam in cordibus nostris assimilatur Deo tum quatenus est charitas absoluta atque ita Deus unus et trinus, tum quatenus (iuxta expressionem Augustini) est charitas proprie, h. e. amor procedens et ideo ex proprio charactere personali sanctitas (th. XXVI. n. II.). Quare si personae distinctae considerentur, Spiritus Sanctus est exemplar, cuius characteri personali sanctificati per gratiam expressius assimilantur quam characteri Patris et Verbi.

« Deus sanctorum animabus immittit suae proprietatis illam per Spiritum participationem » τῆς ἰδίας ὑποστάσεως τὴν διὰ Πνεύματος μέθεξιν Cyrill. Dialog. VII. p. 644. Haec vero ipsa ratio exemplaris et assimilationis praebet fundamentum, ut etiam in ordine causae efficientis omnes effectus gratiae Spiritui Sancto approprientur (th. XIII.).

« Ea quae a Deo in nobis sunt, reducuntur in Deum sicut causam efficientem et exemplarem; in causam quidem efficientem, in quantum virtute operativa divina aliquid in nobis efficitur; in causam vero exemplarem, secundum quod id quod in nobis a Deo est, aliquo modo Deum imitatur. Cum ergo eadem virtus sit Patris et Filii et Spiritus Sancti sicut et eadem essentia, oportet quod id quod Deus in nobis efficit, sit sicut a causa efficiente simul a Patre et Filio et Spiritu Sancto. Verbum tamen sapientiae quo Deum cognoscimus, nobis a Deo immissum est proprie repraesentativum Filii, et similiter amor quo Deum diligimus, est proprium repraesentativum Spiritus Sancti. Et sic charitas quae in nobis est, licet sit effectus Patris et Filii et Spiritus Sancti, tamen quadam speciali ratione dicitur esse in nobis per Spiritum Sanctum » S. Th. contr. gent. IV. c. 21. Cf. s. Bonavent. I. dist. 17. P. I. q. 1.; Compend. theol. verit. c. 9.