Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Ex superioribus consequitur, in verbis Christi affirmantibus Io. XV. 26: « Spiritus veritatis qui a Patre procedit », non solum non excludi sed collata Scripturarum integra doctrina manifestissime includi Filium ut unum cum Patre principium Spiritus Sancti, quod insuper hoc ipso loco expressius indicatur, dum Paraclitum dicitur mittere Filius a Patre ».

I. Si sola per se consideretur locutio, qui a Patre procedit, ea affirmans est et enuntiat processionem Spiritus Sancti a Patre, quam utique omnes Catholici credimus et confitemur; non autem est locutio excludens processionem etiam a Filio, sed imo eam includens.

1°. Si verba « Spiritus a Patre procedit » abstrahendo a tota reliqua doctrina de oeconomia SS. Trinitatis velut materialiter sola per se spectentur, docent Patrem esse principium Spiritus Sancti, non tamen docent, sub qua formali ratione sit principium, utrum spirator sit, quatenus Pater est unum cum Filio, an quatenus a Filio distinguitur. Sic verissime dicitur « Spiritus Patris »; at Spiritus est Patris, non quatenus Pater distinguitur a Filio, sed quatenus unum est cum Filio; adeoque relatio expressa his verbis Spiritus Patris non est propria soli Patri, sed communis Patri et Filio, non autem communis Spiritui Sancto, cui per illam Pater et Filius opponuntur. Unde non minus vere nec alio sensu dicitur Spiritus Filii quam Spiritus Patris (th. XXXII). Quemadmodum igitur ex eo, quod dicitur Spiritus Patris, inepte inferretur esse Patris solius ita, ut non aeque sit Spiritus Filii; eadem ratione absurde arguunt Photiani, Spiritum Sanctum eo quod praedicatur et creditur procedere a Patre, non aeque procedere a Filio.

Immo, ut recte animadverterunt s. Thomas (I. q. 36. a. 2. ad 1.), patriarcha Beccus (de Process. Spiritus Sancti c. 12. ed. Allatii p. 331. sqq.; et in dictis Sanctorum inter Opusc. aur. ed. Arcudii p. 155) et Bessarion (ep. general. ad Graecos ibid. p. 341), etiamsi scriptum esset, quod nullibi est scriptum, Spiritum Sanctum a solo Patre procedere, neque ita intelligi deberet exclusa processio a Filio.

Est enim principium generale saepe a Patribus inculcatum, exceptis relationibus originis sibi invicem oppositis et ideo realiter distinctis, per huiusmodi particulas excludentes non personam divinam unam alteri sed Deum creaturis opponi. « Multa dicuntur inesse soli Patri, tametsi Filius iis omnibus non careat, siquidem scriptum est: solus verax Deus Pater,.... et Paulus alicubi dicit: immortali, invisibili, soli sapienti Deo.... Filius itaque nihilominus erit naturaliter eadem quae Pater, licet aliqua de Patre solo praedicentur; omnia enim quae Patri insunt naturaliter et necessario, ea pariter communicantur Verbo ab illo procedenti » s. Cyrill. Thes. p. 142. (cf. th. III. coroll. 2; et vide principium generale verbis Chrysostomi, quae citavimus p. 243).

2°. Si prae oculis habeatur doctrina revelata de unitate et distinctione quae est inter divinas personas, processio personae tertiae sive a prima sive a secunda necessario includit processionem ab utraque. Quidquid enim inest uni personae, id commune intelligitur omnibus personis divinis propter essentiae unitatem et omnimodam simplicitatem, excepta sola formali ratione relativa, secundum quam una persona est principium alterius: « omnia unum, ubi non obviat relationis oppositio » (supra p. 188). Atqui Pater spiratione non est principium Verbi; seu aliter: Pater sub formali ratione generantis refertur ad Filium ut principium ad procedentem ab ipso, sub formali autem ratione spirantis Spiritum Sanctum seu diligendo producentis amorem non ad Filium sed ad solum Spiritum Sanctum habet relationem principii; hoc ergo ipso Pater ut spirator non a Filio sed a Spiritu Sancto distinguitur. Ergo quando nominatur Pater, a quo procedat Spiritus Sanctus, intelligitur Pater principium Spiritus Sancti non proprietate qua distinguatur a Filio, sed quatenus Pater et Filius unum sunt virtute spiratrice seu dilectione productrice amoris subsistentis; sicut quando Pater dicitur creator, intelligitur creator quatenus virtute creatrice est unum cum Filio et Spiritu Sancto.

II. In verbis ipsis: « quem ego mittam vobis a Patre, spiritum veritatis, qui a Patre procedit, » exhibetur Filius ut unum cum Patre, quatenus Pater est principium Spiritus Sancti procedentis ab ipso. Demonstratur id primo ex dictis in thesi superiori, ubi ostendimus, missionem personae divinae unius ab altera esse manifestationem processionis personae missae a mittente, et processionem ad intra esse necessarium fundamentum missionis ad extra. Tum vero verba proposita speciatim expendantur.

1°. In priori inciso: « ego mittam vobis a Patre », exprimitur missio Spiritus Sancti ad extra, huiusque missionis principium enuntiatur Pater et Filius, Filius in recto, Pater in obliquo: ego mittam a Patre; sicut alibi ponitur in recto Pater, in obliquo Filius: « quem mittet Pater in nomine meo » Io. XIV. 26. Item alibi exprimitur solus Pater, alibi solus Filius mittens: « Pater alium Paraclitum dabit vobis » ib. XIV. 16; « si abiero, mittam eum ad vos » ib. XVI. 7. In his igitur locis cum Patre intelligitur Filius, cum Filio Pater principium missionis, Pater ut communicans Filio, Filius ut communicatam habens a Patre virtutem et actum missionis. Hinc propositiones: Pater mittit, Filius mittit, Pater mittit in nomine Filii, Filius mittit a Patre, contrahuntur in propositionem complexam: « Deus dedit Spiritum suum Sanctum in nobis » I. Thess. IV. 8; 2. Cor. I. 22; V. 5; sicut vidimus appellationes Spiritus Patris, Spiritus Filii simul comprehendi per alteram Spiritus Dei.

Igitur Filius mittit a Patre Spiritum Sanctum una virtute, una missione communi Filio cum Patre, atque ideo Pater et Filius sunt unum principium missionis. Iam vero cur haec sit missio a Patre, definitiva declaratio et necessarium fundamentum datur in secundo inciso: qui a Patre procedit. Non ergo esset nec posset esse missio personae divinae a Patre, nisi ea a Patre procederet. Atqui una et eadem est missio Spiritus Sancti a Filio. Ergo etiam fundamentum necessarium, sine quo missio esse non posset, unum est in Filio mittente sicut in Patre, virtus scilicet et actus quo spirant spiritum mittendum et missum una missione utrique communi.

Ubi dicitur: « Pater dabit vobis Paraclitum », intelligitur Pater ut simul communicans Filio actum missionis, quod ipsi Photiani sine haeresi Ariana negare non possunt. Haec communicatio missionis explicite exprimitur in primo nostro inciso: « ego mittam a Patre ». Ergo dum in secundo inciso: « qui a Patre procedit », declaratur fundamentum missionis, Pater necessario intelligitur ut communicans Filio idem ipsum fundamentum missionis, quam Filius in primo inciso dicitur habere a Patre, h. e. Spiritus Sanctus procedit a Patre ut communicante Filio sicut missionem ita virtutem et actum spirationis. Adeoque Spiritus a Patre procedit formaliter ut ab habente Filium, eoque ipso ut communicante Filio actum spirationis ¹. « Non dixit, quem mittet Pater a me, quemadmodum dixit, quem ego mittam a Patre; videlicet ostendens, quod totius divinitatis, vel si melius dicitur, deitatis principium Pater est. Qui ergo a Patre procedit et Filio, ad eum refertur (ut ad principium primordiale), a quo natus est Filius » Aug. Trinit. IV. n. 29.

2°. Suppositis iis quae in thesi antecedenti diximus de significatione relativa nominis Spiritus Christi, Spiritus Filii, possumus ostendere, eo modo quo hic connectitur Spiritus Sancti missio a Filio cum processione a Patre, alibi ordine inverso coniungi missionem a Patre cum processione a Filio. « Misit Deus (Pater) Spiritum Filii sui in corda vestra » Gal. IV. 6. Evidenter penes Paulum in subiecto Deus Pater includitur Filius; una enim est utriusque donatio seu missio activa; pariter in praedicato Spiritum Filii sui includitur relatio Spiritus ad Patrem; sicut enim Filii ita Patris est Spiritus. Plenus ergo sensus verborum Apostoli est: Deus Pater et ideo Filius cum Patre misit Spiritum Filii sui eoque ipso Spiritum Patris. Unde etiam in verbis Christi penes Ioannem priori quidem inciso disserte exprimitur Filius cum Patre unum missionis principium, seu exprimitur missio per Filium a Patre; in altero autem inciso explicite enuntiatur relatio Spiritus ad Patrem (qui a Patre procedit), et includitur relatio ad Filium; sicut apud Paulum vicissim explicite enuntiatur relatio ad Filium (misit Spiritum Filii sui), et includitur relatio ad Patrem ².

Quoad consignificationem, ut ita loquar, Filii cum Patre conferri potest cum nostro loco aliud dictum Christi licet in re diversa. « Ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum ». Hic in appellatione solus Deus verus non excluditur sed includitur Filius ut solus Deus verus (cf. supra th. III. coroll. 2), nihilominus tamen ad maiorem claritatem adhuc coniungitur in eodem ordine Filius cum Patre ³.

Eodem modo etiam in verbis, de quibus agimus: « Spiritus a Patre procedit », iam includitur Filius cum Patre ut principium Spiritus, idque adhuc expressius significatur iungendo Filium cum Patre in eadem relatione ad Spiritum Sanctum: « ego mittam vobis a Patre ».

Quando itaque dicitur: revelatio affirmativa, quod Spiritus procedit a Patre, aequivalet exclusivae, quod a nullo alio procedit; distinctione opus est: affirmatio illa est exclusio omnium, qui non sunt unum cum Patre, concedo; est alterius divinae personae exclusio a ratione principii Spiritus Sancti, subdistinguo: est exclusio personae, quae per spirationem procedit h. e. Spiritus Sancti, concedo; est exclusio personae praeintellectae, quae spiratione non distinguitur a Patre, h. e. Filii, nego. Hoc nisi ita esset, et si valeret illa obiectio schismaticorum, dicendae essent aliae personae divinae excludi, quoties Pater singillatim appellatur Deus, aut quodvis attributum divinum de eo praedicatur; sicque tandem tota haec sapientia schismatica revocatur ad principium Arianum ⁴.

Cur Filius processionem Spiritus Sancti explicite referat ad Patrem, quamvis ratio principii sit Filio communis cum Patre, causa est eadem, propter quam sua omnia ad Patrem referre solet; ut scilicet Pater intelligatur principium sine principio (αἰτία προκαταρκτική), originalis fons Trinitatis, a quo etiam Filius sicut essentiam cum omnibus perfectionibus ita et vim spiratricem (seu essentiam sub formali ratione vis spiratricis et dilectionis producentis amorem) habet generatione communicatam.

« Si ergo de Patre et de Filio procedit Spiritus Sanctus, cur Filius dixit, de Patre procedit? Cur putas, nisi quemadmodum ad Patrem solet referre, et quod ipsius est? Unde illud est, quod ait: mea doctrina non est mea, sed eius qui me misit. Si igitur intelligitur hic eius doctrina, quam tamen dixit non suam sed Patris; quanto magis illic intelligendus est et de ipso procedere Spiritus Sanctus, ubi sic ait de Patre procedere, ut non diceret: de me non procedit? A quo autem habet Filius ut sit Deus, est enim de Deo Deus, ab illo habet utique ut etiam de illo procedat Spiritus Sanctus; ac per hoc Spiritus Sanctus ut etiam de Filio procedat, sicut procedit de Patre, ab ipso habet Patre » Aug. in Ioan. tract. 99. n. 8.

Rationem ipsam adhuc dissertius explicat alio loco. « Non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum Dei nisi Filius, nec donum Dei nisi Spiritus Sanctus, nec de quo genitum est Verbum et de quo procedit principaliter Spiritus Sanctus, nisi Pater. Ideo autem addidi principaliter, quia et de Filio Spiritus Sanctus procedere reperitur; sed hoc quoque illi Pater dedit, non iam existenti et nondum habenti; sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo dedit. Si ergo eum genuit, ut etiam de illo donum commune procederet, et Spiritus Sanctus Spiritus esset amborum » Aug. Trin. l. XV. c. 17. n. 29. Vide etiam ibid. c. 26. n. 47; contra Maximin. l. II. c. 5.