Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Constans fides et praedicatio antiquitatis christianae de processione Spiritus Sancti a Patre et Filio tamquam ab uno principio demonstratur ex disserta doctrina et catholico intellectu ss. Patrum tum occidentalium tum orientalium ».

Usque ad medium saeculum IV oppugnatio ex parte haereticorum et propterea etiam defensio, industrior expositio, et instantior praedicatio Ecclesiae catholicae circa mysterium SS. Trinitatis ita habebatur, ut fere restricta videretur ad personam Patris et Filii; de persona autem Spiritus Sancti simplex fides secundum doctrinam Scripturae et traditionis apostolicae in Ecclesia obtineret absque directa controversia, et ideo etiam absque subtilioribus explicationibus.

Quamvis enim haeretici pugnantes contra Verbum Patris necessaria consequentia omnes etiam blasphemi essent contra Spiritum Patris et Filii, directa tamen et expressa oppugnatio ac defensio versabatur circa Verbum, aeternum Patris Filium; persuasum enim erat tam catholicis doctoribus quam haereticis, fide catholica circa Filii distinctionem personalem, generationem ex substantia Patris et consubstantialitatem expugnata (si fieri potuisset), simul subversam esse universim totam doctrinam de SS. Trinitate et speciatim de persona Spiritus Sancti; vicissim vero confirmata fide tradita de Patre et Filio tutam fore fidem in Spiritum Patris et Filii, vel certe ex principiis in priori controversia universali consensione stabilitis facillime contra haereses defendi posse.

In symbolo a Patribus Nicaenis opposito haeresi Arianae post distinctam expositionem doctrinae de Patre et Filio subnectitur simpliciter professio fidei in Spiritum Sanctum: « πιστεύομεν... καὶ εἰς πνεῦμα ἅγιον », absque alia declaratione. Unde s. Basilius de definitione Nicaena ait: « hic cetera quidem plene et accurate definita sunt, partim ad emendanda quae laesa fuerant, partim ad praecavenda quae suboritura praevidebantur; doctrina autem de Spiritu Sancto transeunter posita est (ἐν παρόδῳ κεῖται), nec ullam disquisitionem visa requirere, eo quod tunc nondum haec mota esset quaestio, sed sine insidiis insita esset credentium animis de eo (Spiritu Sancto) sententia (ἀνεπιβούλευτον ἐνυπάρχειν ταῖς πιστευόντων ψυχαῖς τὴν περὶ αὐτοῦ διάνοιαν). Paulatim vero progressu impietatis mala semina, quae primum quidem ab Ario haeresis auctore sparsa, deinceps autem ab iis, qui eius errores improbe susceperant, in perniciem Ecclesiarum enutrita sunt, atque consequentia impietatis (καὶ ἡ ἀκολουθία τῆς ἀσεβείας) in blasphemiam contra Spiritum eruperunt » Bas. ep. 125. (al. 78) n. 3.

Ita etiam Gregorius Naz. profitetur fidem Nicaenam, sed distinctius explicando « quae illic obiter (ἐν παρόδῳ) dicta sunt de Spiritu Sancto, eo quod tunc haec nondum mota esset quaestio » ep. 2. ad Cledon. T. II. p. 94 ¹.

Ceterum recte monet Athanasius, pro simplici fide, quam nondum adversus impugnatores tueri propositum sit, sufficere illam professionem in symbolo apostolico ex ipsis Scripturis transumptam, qua credimus in unum Deum Patrem et Filium et Spiritum Sanctum: « neque etiam Spiritum Sanctum (Nicaeni PP.) a Patre et Filio alienum credi permiserunt, sed imo illum conglorificaverunt cum Patre et Filio in una Sanctae Trinitatis fide, quia una est in Sancta Trinitate deitas » Athanas. ep. ad Iovin. Imperat. n. 4. T. I. p. 782.

I. Iam in hoc stadio simplicis fidei in Spiritum Sanctum personam tertiam conglorificandam cum Patre et Filio, Spiritum Patris et Filii, qui a Patre procedit et a Filio accipit, quoniam omnia quae sunt Patris sunt Filii, qui mittitur a Patre et Filio; mirandum non esset, si distinctior explicatio modi processionis nondum reperiretur, cum adversarius adhuc nullus instaret.

Certe non est expectanda « instantior praedicatio » et velut polemica defensio processionis a Patre et Filio; adeoque circa hoc caput facile admitti potest profectus aliquis catholici intellectus (cf. supra p. 147), « ut quod antea simpliciter credebatur, hoc idem postea diligentius crederetur, quod antea lentius praedicabatur, hoc idem postea instantius praedicaretur, quod antea securius colebatur, hoc idem postea solicitius excoleretur » (Vinc. Lirin. Commonit. n. 32).

Nihilominus saeculo iam III. in doctrina de distinctione personarum divinarum nominatim a Patribus graecis explicite declaratur processio Spiritus Sancti a Patre per Filium, in significatione videlicet αἰτιωτικῇ particularum ἐξ seu παρὰ et διά, sicut etiam operationes ad extra dicuntur esse a Patre per Filium.

Origenes (tom. 2. in Io. n. 6) sicut omnia, inquit, a Deo Patre per Verbum facta dicuntur, ita et Spiritum Sanctum non esse ἀγέννητον sed esse γενόμενον et γεννητόν per Verbum, licet emineat supra ordinem omnium, quae facta sunt; ideo quia non a solo Patre procedit, Spiritum Sanctum non esse Filium; « sed solus unigenitus (genitus ex solo Patre ut Gregorius Thaumaturgus, Basilius, Nyssenus etiam interpretantur nomen unigeniti) a principio est natura Filius, ad quem necessaria relatione refertur Spiritus Sanctus, cum Filius hypostasi Spiritus Sancti subministret, non solum ut sit, sed ut sit sapiens et intellectualis et iustus, et quidquid eum esse intelligere oportet secundum communicationem notionum Christi, quae paulo ante commemoratae sunt » ². Obiicit deinde sibi ipse, doctrinae qua Spiritus Sanctus dicitur per Verbum existentiam habere (τὸ πνεῦμα γεννητὸν ὂν διὰ τοῦ λόγου γεγονέναι), videri repugnare, quod aliquando in Scripturis Spiritus Sanctus praeponitur Christo, et Christus missus dicitur a Spiritu Sancto. Responsio Origenis est eadem, quam supra (p. 435) dedimus, in his locis sermonem esse de Christo secundum humanam suam naturam ³. Origen. Opp. Tom. IV. p. 60-63.

Item Dionysius Alex. discipulus Origenis: « Filius, inquit, non separatur a Patre ... in manibus autem illorum est Spiritus, qui neque a mittente (Patre) neque a ferente (Filio) ⁴ separari potest » (apud Athanas. de sentent. Dionys. n. 17. T. I. p. 255).

Tum Apollinarius: « confitemur unum Deum verum... et unum Filium Deum de Deo vero ... et unum natura et veritate Spiritum Sanctum omnes sanctificantem et deificantem, qui existit ex substantia Dei per Filium (πνεῦμα ὑπάρχον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ θεοῦ δι' υἱοῦ)... omnia vero profitemur creata a Deo per Filium (δι' υἱοῦ) in Spiritu Sancto » (penes Leont. in Spicileg. Rom. Card. Mai T. X. P. II. p. 148. 149).

Expressius adhuc doctrinam exponit alter Origenis discipulus Gregorius Thaumaturgus in symbolo divinitus tradito, cuius supra p. 141 meminimus, quantumvis schismatici genuinum sensum aut tegere aut pervertere connitantur. Primum in symbolo declarantur characteres personales Patris et Filii. « Perfectus perfecti genitor, Pater Filii unigeniti, unus Dominus, solus ex solo, Deus de Deo, figura et imago deitatis ». Si hic est proprius Filii character, quod solus ipse est ex solo Patre, consequitur Spiritum Sanctum non esse ex solo Patre, sed ex Patre per Filium, ut antea Gregorii magister Origenes et postea luculentius Basilius ac Nyssenus magni illi cultores Thaumaturgi et Epiphanius (haeres. 73) argumentati sunt. Re ipsa symboli Gregoriani doctrina de Spiritu Sancto haec est. « Unus Spiritus Sanctus, ex Deo substantiam habens, et qui per Filium apparuit; imago Filii perfecti perfecta.... Trinitas perfecta.... Neque itaque defuit umquam Filius Patri, neque Filio Spiritus Sanctus, sed invertibilis et immutabilis eadem Trinitas semper ». Ita symbolum habemus ex versione saeculo IV. a Rufino adornata (H. E. 1. VII. c. 25). Varians lectio ut nunc graece exstat, non ipsam doctrinam sed eius modum dumtaxat immutat⁵. Illud nempe qui per Filium apparuit, nunc in graeco assumentum habet, quod Lequienio haud immerito a simplicitate antiquae illius aetatis alienum, et Graeculi schismatici obscuritatem aliquam ingerere satagentis ingenium sapere visum est: διὰ Υἱοῦ πεφηνός, ἤγουν τοῖς ἀνθρώποις. Verba πεφηνέναι, ἐκφανέν, ἐκλάμψαν et his gemina a Patribus adhibentur de ipsa aeterna generatione Filii, atque adeo simpliciter dicta de processionibus immanentibus intelligi debent, eoque magis, quod haud raro de Spiritu Sancto praedicantur cum addita determinatione οὐσιώδης, φυσικῶς, ἐκ τῆς οὐσίας (th. XXXIII). Hoc tamen non impedit, quominus eadem verba possint etiam adhiberi et ex epithetis aut contextu intelligi de missione ad extra, quae emissionem internam supponit eamque manifestat. Si igitur cum Rufino et cum Hadriano I (qui versionem Rufini recitat ep. ad Carolum M. Mansi T. XIII. p. 760) legatur: ἓν Πνεῦμα ἅγιον ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, καὶ διὰ Υἱοῦ πεφηνός, Filius sumitur secundum divinam naturam, adeoque nomen Deus supponit pro Patre; tum vero sensus directus clarissimus hic est: Spiritus a Patre, ut principio primordiali, subsistentiam habet ita, ut simul per Filium effulgeat. Si vero additamentum graecum admittitur, alius quidem modus significandi, sed significatio ipsa processionis non minus luculenta erit. In hac quippe lectione primum incisum de processione, alterum directe de missione agit. Iam vero istam apparitionem Spiritus Sancti hominibus praestitam per Filium, vel intelligis per Filium secundum eius divinitatem vel per Filium secundum humanitatem, per eius merita nimirum et interpellationem, sicut ipse dixit: « ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis ». Si primum dicitur, in secundo inciso intelligitur Spiritus apparuisse seu missus esse per Filium, ut Filius est unum cum Patre; aeque enim a Patre mittitur. Unde etiam in primo inciso Spiritus dicitur existentiam habere ex Deo Patre, quatenus unum est cum Filio; eo vel magis, quod missioni a persona processionem ab eadem persona secundum PP. doctrinam supponi, demonstratum est (th. XXXIII). Si vero assumas, in secundo inciso Filium induci secundum humanitatem, tum in inciso priori ipsum nomen Deus ex antecedentibus intelligitur Pater et Filius unus Deus. Haec enim professio immediate antecessit, Filium Deum de Deo esse cum Patre unum Deum, et continuo sequitur: « unus Spiritus ex Deo (sicut antea descriptus erat Deus Pater et Filius) existentiam habet ». Ceterum quomodocumque duo incisa interpreteris, in eis processionem a Filio includi, manifestum est tum ex antecedentibus, quia solus Filius est ex solo Patre, tum multo magis ex consequentibus. Sicut enim generatio Filii a Patre confirmatur, quod est « imago deitatis », Patris nempe imago per communicationem deitatis; ita qua ratione Spiritus effulserit per Filium, declaratur, quod Spiritus est Filii perfecti imago perfecta; ut Gregorii magister Origenes dixerat, omnes notiones seu perfectiones Filii ab ipso Filio habere Spiritum Sanctum. Et quod Patres deinceps, Athanasius, Basilius aliique dixerunt, eum esse ordinem eamque relationem Spiritus Sancti ad Filium, qualis est ordo et relatio Filii ad Patrem; hoc Gregorius expressit, quando ait: sicut Filium Patri, ita Spiritum Filio numquam defuisse. At demonstratio luculentior fidei Ecclesiae circa hoc caput doctrinae petenda est ex aetate subsequente, quando « multa ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum callida inquietudine exagitabantur, ut adversus eos defendi possent, et considerabantur diligentius, et intelligebantur clarius, et instantius praedicabantur », ut loquitur Augustinus Civ. Dei XVI. 2. Quamprimum ampliores illae declarationes et defensiones non quidem processionis per sese, sed processionis ex substantia et in substantia Dei ad vindicandam divinitatem et consubstantialitatem Spiritus Sancti cum Patre et Filio adversus haereticos necessariae fieri coeperunt, videmus penes doctores non minus orientis quam occidentis doctrinam de interno ordine relationum inter personas, de unitate Patris et Filii quatenus sunt principium Spiritus Sancti, de relatione originis Spiritus Sancti ad Patrem et Filium, uno verbo doctrinam de processione Spiritus Sancti a Patre et Filio explicatissimam et sine ambiguitate certam; idque, ut dixi, diu antequam haeresis directe opposita postulasset specialem inquisitionem circa hoc dogma. Ideo universa illa expositio doctrinae tradita absque scopo polemico, eo evidentius exhibet argumentum universalis consensionis et communis fidei. II. De explicita universali et instanti praedicatione dogmatis penes Patres latinos, praesertim ex quo tempore ampliora supersunt monumenta, ex saeculo inquam IV et V atque deinceps abunde constat. 1°. Iam vetustissimus inter scriptores ecclesiasticos qui latine scripserunt, Tertullianus saec. II. et ineunte III. doctrinam hanc exponit. « Omne quod prodit, non ideo tamen est separatum. Secundus autem ubi est, duo sunt. Et tertius ubi est, tres sunt. Tertius enim est Spiritus a Deo et Filio, sicut tertius a radice fructus ex frutice, et tertius a fonte rivus ex flumine, et tertius a sole apex a radio⁶. Nihil tamen a matrice sua alienatur, a qua proprietates suas ducit. Ita Trinitas per consertos et connexos gradus a Patre decurrens et monarchiae nihil obstrepit et oeconomiae statum protegit » contr. Prax. c. 8. « Filium non aliunde deduco sed de substantia Patris... Hoc mihi et in tertium gradum dictum sit, quia Spiritum non aliunde puto quam a Patre per Filium » ibid. c. 4. 2°. Post medium saeculum IV. Hilarius licet in suis libris de Trinitate fere unice spectans consubstantialitatem Filii, de Spiritu Sancto brevissime et non nisi per incidens agat, nihilominus cum divinitate Spiritus Sancti pari modo processionem a Patre et Filio in Scripturis traditam et credendam esse, disserte docet. « De Spiritu autem Sancto nec tacere oportet nec loqui necesse est.... qui Patre et Filio auctoribus confitendus est. » Allatis testimoniis Scripturae, in quibus dicitur Spiritus Dei, Spiritus qui ex Deo est, Spiritus Filii, Spiritus Christi solvit triplicem quaestionem Arianorum. « Cum dicunt, per quem sit, et ob quid sit, vel qualis sit (Spiritus)? si responsio nostra displicebit dicentium: per quem omnia, et ex quo omnia sunt (ex eo esse Spiritum Sanctum i. e. ex Filio per quem omnia, et ex Patre ex quo omnia)⁷, et quia Spiritus est Dei (qualis sit), donum fidelium (ob quid sit in relatione ad extra), displiceant et Apostoli et Prophetae » 1. II. n. 29. « Patrem te nostrum, Filium tuum una tecum adorem, Sanctum Spiritum tuum, qui ex te per unigenitum tuum est, promerear » 1. XII. n. 57. cf. n. 55. Data opera ostendit processionem Spiritus a Patre et Filio, ut inde demonstret consubstantialitatem Patris ac Filii 1. VIII. n. 20. Primum n. 19 inter se comparat illa duo: « qui a Patre procedit » et « quem ego mittam a Patre », ubi « potestatem suam (Filius) in eo, quod mittit, ostendit ». Tum prosequitur, nullatenus liberam esse quaestionem sed a Christo ipso definitam doctrinam de processione Spiritus Sancti a Patre ac Filio. « Neque in hoc nunc calumnior libertati intelligentiae, utrum ex Patre an ex Filio Spiritum Paracletum putent esse, non enim in incerto Dominus reliquit⁸. Nam sub iisdem dictis haec ita locutus est: cum venerit ille Spiritus veritatis... non enim loquetur a semetipso... quoniam de meo accipiet et annuntiabit vobis. Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; propterea dixi: de meo accipiet et annuntiabit vobis (Io. XVI. 12-15). A Filio igitur accipit, qui et ab eo mittitur et a Patre procedit. Et interrogo, utrum id ipsum sit a Filio accipere, quod a Patre procedere. Quod si differre credetur inter accipere a Filio et a Patre procedere; certe id ipsum atque unum esse existimabitur accipere a Filio, quod sit accipere a Patre⁹. Ipse enim Dominus ait: quoniam de meo accipiet et annuntiabit vobis; omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; propterea dixi, de meo accipiet. Hoc quod accipiet, sive potestas est sive virtus sive doctrina est, Filius a se accipiendum esse dixit, et rursum hoc ipsum significat accipiendum esse de Patre. Cum enim ait, omnia quaecumque habet Pater, sua esse et idcirco dixisse se de suo accipiendum esse; docet, etiam a Patre accipienda a se tamen accipi, quia omnia quae Patris sunt, sua sunt. Non habet haec veritas diversitatem, nec differt a quo acceptum sit, quod datum a Patre datum referatur a Filio... Quod unum ambo sunt (Pater et Filius), eiusdem in utroque per generationem nativitatemque divinitatis significatio est, cum id quod accipiet a Patre Spiritus veritatis, id Filius dandum a se esse fateatur¹⁰.

Non permittenda itaque ad impiae intelligentiae libertatem haeretica perversitas est » Hilar. 1. c. 3°. Simili ratione ex verbis Christi « de meo accipiet », Patres alii docent et inculcant communicationem naturae sicut a Patre ita a Filio in Spiritum Sanctum, Marius Victorinus (synchronus Hilario) contr. Arian. 1. I. Bibl. Max. T. IV. p. 257; Ambros. de Spir. Sancto 1. II. c. 12. n. 134; Leo M. in Pentecoste serm. I. c. 3; II. c. 5. « Si non discedo, Paracletus non veniet ad vos. Duo ergo et isti, ex alio alius, ex Filio Spiritus Sanctus, sicut ex Deo Filius; conrationaliter et Spiritus Sanctus ex Patre. Quod omnia tria unum, Pater non silens silentium, sed vox in silentio (h. e. Pater non sterilis sed fecundus Verbi), Filius iam vox, Paracletus vox vocis: cum venerit Spiritus veritatis, praeibit vobis in omni veritate; non autem verum dicit a semet, Christus enim veritas; sed quaecumque audiet, loquetur... Quoniam ex meo accipiet... Dicit ergo: ex meo accipiet, quod una motio hoc est actio agens (vita divina) Christus est et Spiritus Sanctus; et primum est vivere, et ab ipso quod est vivere, intelligere; vivere quidem Christus, intelligere Spiritus¹¹; ergo Spiritus a Christo accipit, ipse Christus a Patre, et idcirco et Spiritus a Patre. Omnia igitur unum sed a Patre » Marius Victorin. 1. c. 4°. Quoniam s. Augustino propositum fuit universam doctrinam de SS. Trinitate secundum fidem catholicam distinctius explicare, eo solum differt ab antecessoribus suis, quod ipse instantius et industrius adductis argumentis ex verbis Scripturae et rationibus ex interna oeconomia mysterii proponit et illustrat traditam fidem et catholicum intellectum de processione Spiritus Sancti a Patre et Filio. Opus non esset hic testimonia citare s. Doctoris, cum satis multa iam superius descripta sint, et alioquin eius doctrina in hoc capite sit notissima. Non enim solum singularibus forte textibus docet processionem a Patre et Filio; sed relatio Patris et Filii, quatenus sunt unum principium Spiritus Sancti, generatio Filii per communicationem sicut essentiae ita vis spiratricis unius numero, unitas dilectionis in Patre et Filio ad productionem amoris subsistentis ut termini immanentis, haec inquam apud Augustinum constituunt essentiale elementum in ipsa notione Trinitatis, sine quibus origo, distinctio, consubstantialitas personarum divinarum rite intelligi nequeat; et ab ipso repetuntur in omnibus locis, ubi catholicum conceptum mysterii per sese exponit. Sicut autem Patres alii ita et Augustinus quandoque specialem pertractat controversiam contra Arianos Pneumatomachos, qui negantes tres esse divinas personas consubstantiales, quoad personam tertiam solebant suam haeresim exprimere ita, ut quamvis Filium concederent esse ex Patre, negarent tamen ex Patre procedere Spiritum Sanctum, quem a Filio creatum esse aiebant. In hac itaque speciali controversia Augustinus, sicut alii Patres et sicut ipsum Concilium II., ad vindicandam divinitatem Spiritus Sancti in directa oppositione contra istam haeresim insistit huic articulo fidei catholicae, quod non minus quam Filius etiam Spiritus Sanctus procedit a Patre. Iam vero appellando ad hanc doctrinam Augustini et aliorum Doctorum de processione a Patre tamquam a principio, fonte et radice SS. Trinitatis (ἀρχή, προκαταρκτικὴ αἰτία, κορυφή, πηγή, ῥίζα τῆς θεότητος), quae sane omnibus Catholicis communis est et sine qua processio a Filio sensu catholico intelligi non posset, Macarius Bulgakow suis Russis praefracte audet scribere, Patres illos omnes negasse et nominatim Augustinum et Fulgentium directe reiecisse doctrinam catholicam¹², qua credendus est Spiritus Sanctus procedere a Patre et Filio. Ut sub conspectum ponatur, quam inaudita impudentia hic homo, inter suos Episcopus et eruditionis theologicae fama celebratus, ignorantiae suorum sectatorum illudat, compendio aliquo colligamus doctrinam Augustini licet ex superioribus iam satis perspectam. a) Spiritus Sanctus, quatenus nomen est proprium tertiae personae, nomen est relativum significans spiratum ab ea persona divina, cuius dicitur Spiritus. In divina revelatione Scripturarum continetur, Spiritum esse sicut Patris ita et Filii; adeoque credatur oportet, Spiritum Sanctum procedere a Patre et Filio. Haec doctrina ab Augustino inculcatur multis in locis, quorum aliqua ex ep. 238. ad Pascentium, ex 1. IV. n. 29. de Trin. descripsimus th. XXXII. n. II. Repetit eadem de Trin. 1. V. c. 11. n. 12; 1. XV. c. 26. n. 45; Serm. 214. (qui est tertius de redditione symboli) n. 10; in Io. Tract. 99. n. 6-8. In ultimo hoc loco, ut solet in sermonibus ad populum, velut dialogum instituit cum suis auditoribus. « Hic aliquis forsan quaerat utrum et a Filio procedat Spiritus Sanctus? Filius enim solius Patris est Filius, et Pater solius Filii est Pater; Spiritus autem Sanctus non est unius eorum Spiritus sed amborum. » Probat hoc ex Scripturis Matth. X. 20; Gal. IV. 6; Rom. VIII. 11. « Et multa alia sunt testimonia, quibus hoc evidenter ostenditur, et Patris et Filii esse Spiritum, qui in Trinitate dicitur Spiritus Sanctus..... Cur ergo non credamus, quod etiam de Filio procedat Spiritus Sanctus, cum Filii quoque ipse sit Spiritus, » Tract. 99. in Io. 1. c. Hoc ipsum sine illa forma dialogica exprimit Trin. 1. IV. n. 29, quem locum mox describam. b) Spiritus Sanctus hypostatice seu ut s. Doctor loqui solet, proprie est ac dicitur communis bonitas, sanctitas, charitas Patris et Filii, vel etiam « Patris Filiique communitas, » atque hoc eodem suo charactere personali donum est h. e. aeternaliter donabilis a Patre et Filio. Haec autem omnia multis in locis Augustinus disserte explicat, nec nisi ex processione a Patre et Filio intelligi possunt. Serm. 71. n. 18. 29; Civ. Dei XI. c. 24; de Trin. V. n. 12; VI. n. 7. 11; XV. n. 27. 29. 31. 37. 50. « Spiritus Sanctus secundum Scripturas sanctas nec Patris solius est nec Filii solius, sed amborum, et ideo communem, qua invicem se diligunt Pater et Filius, nobis insinuat charitatem (ut per unam communem Patris et Filii dilectionem producta charitas subsistens)...... Non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum nisi Filius, nec Donum Dei nisi Spiritus Sanctus...... Sic ergo eum (Pater Filium) genuit, ut etiam de illo Donum commune procederet, et Spiritus Sanctus Spiritus esset amborum..... Si ergo proprie aliquid horum trium charitas nuncupanda est, quid aptius quam ut hoc sit Spiritus Sanctus?» Trin. XV. n. 27. 29. Confer reliqua loca citata. c) Ad aliquem huius processionis intellectum ex fide quaerendum, eam illustrat ex actibus spiritus creati, qui supposita fide nobis exhibent quamdam imaginem SS. Trinitatis. Sicut enim ex memoria et intelligentia (ex mente informata iam scientia habituali et ex verbo mentis) tamquam ex parente et prole procedit dilectio, ita aliquatenus intelligitur ex Patre et Verbo procedere amor substantialis, Spiritus Sanctus. Lege de Trin. 1. XV. n. 41. 43. 47. 50. « Amor hominis de scientia (de mente et de cogitatione iam formata) procedens¹³, et memoriam intelligentiamque coniungens, tamquam parenti prolique communis, unde nec parens intelligitur esse nec proles, habet in hac imagine aliquam, licet valde imparem, similitudinem Spiritus Sancti » n. 43. Vide citata in th. XXVI. XXXI. d) Diligentissime Augustinus declarat unitatem Patris et Filii in spiratione tertiae personae, quod nempe sicut divina essentia omnisque perfectio ita etiam vis spiratrix et (quod in Deo idem est) ipsa spiratio in Patre sit incommunicata, in Filio autem eadem numero una vis spiratrix et spiratio a Patre communicata per generationem. Ideo Pater fons est Trinitatis, a Patre « principaliter procedit Spiritus Sanctus » h. e. tamquam a principio primordiali, quod Augustinus saepius etiam appellat auctoritatem vel rationem auctoris i. e. primordialis originis in Patre. Haec doctrina Augustino communis cum ceteris Patribus, sine qua processio tertiae personae a prima et secunda ut ab uno principio consistere non posset, sane ad fidem catholicam pertinet, cum nihil tandem aliud contineat, quam quod Filius persona secunda generatur a prima persona Patre in unitate essentiae et vis spirantis personam tertiam Spiritum Sanctum, seu ut Augustinus loquitur, quod « Filius a quo habet ut sit Deus, est enim de Deo Deus, ab illo habet utique, ut etiam de illo procedat Spiritus Sanctus. » Iam vero hoc caput doctrinae catholicae quod Pater est fons Trinitatis, et quod non solum Filius sed et Spiritus Sanctus procedit a Patre, Macariana perfidia a ceteris connexis capitibus avellit suppressisque contextibus proclamat, Augustinum aliosque Patres processionem Spiritus Sancti a Filio « directe reiicere. » Audiamus s. Doctorem Ecclesiae. Quaestionem Maximi Ariani, cur Spiritus Sanctus non sit Filius, si iuxta doctrinam catholicam est ex substantia Patris, Augustinus dissolvit hac una ratione, quod Spiritus procedit non a solo Patre sed etiam a Filio, ac propterea eius processio non est per generationem; hoc tamen ipsum Filius habet a Patre. « De Patre est Filius, de Patre est Spiritus Sanctus, sed ille genitus, iste procedens; ideo ille est Filius Patris de quo est genitus, iste autem Spiritus utriusque, quoniam de utroque procedit. Sed ideo, cum de illo Filius loqueretur, ait, de Patre procedit, quoniam Pater processionis eius est auctor, qui talem Filium genuit, et gignendo ei dedit, ut etiam de ipso procederet Spiritus Sanctus. Nam nisi procederet et de ipso, non diceret discipulis: accipite Spiritum Sanctum, eumque insufflando daret, ut a se quoque procedere significans aperte ostenderet flando, quod spirando dabat occulte¹⁴. Quia ergo si nasceretur, non tantum de Patre nec tantum de Filio, sed de ambobus utique nasceretur, sine dubio Filius diceretur amborum; ac per hoc, quia Filius amborum nullo modo est, non oportuit nasci eum de ambobus¹⁵. Quid autem inter nasci et procedere intersit, de illa excellentissima natura loquens explicare quis potest?...... Satis sit ergo nobis, quia non est a se ipso Filius, sed ab illo de quo natus est; non est a se ipso Spiritus Sanctus, sed ab illo de quo procedit; et quia ab utroque procedit, sicut iam ostendimus, unde et Spiritus Patris dictus est (citat Rom. VIII. 11) et Spiritus Filii (Rom. VIII. 9)¹⁶; non enim duo sunt Spiritus Sancti, tamquam singuli singulorum, sed unus potius Patris et Filii » contr. Maximin. 1. II. c. 14. n. 1. Quis crederet, unquam ausum esse quempiam Photianum appellare ad hunc locum? Nihilominus Macarius bis hoc ipsum citat testimonium, ex quo demonstret Augustinum directe reiecisse doctrinam catholicam de processione Spiritus Sancti a Filio. Verum describit primam tantum periodum usque ad illa: iste procedens; tum interiectis punctulis reliqua supprimens concludit suam citationem verbis postremis: non est a se ipso Spiritus Sanctus, sed ab illo, de quo procedit, in quibus sollicite adnotat, dici in singulari ab illo, non autem pluraliter ab illis¹⁷; sequentia vero iterum expungit. Deum bonum! hic homo multis in locis audet occidentales doctores fraudis accusare in citandis testimoniis!! Eadem prorsus doctrina ut in loco citato repetitur 1. IV. n. 29. de Trin., Patrem esse principium non Filii dumtaxat sed etiam Spiritus Sancti atque hoc sensu totius deitatis; quamvis enim Spiritus una et eadem processione procedat etiam a Filio sicut a Patre, manet tamen Pater « principium totius deitatis, » quia vis spiratrix Filio non est a se, sed communicata a Patre eadem quae in ipso Patre est a se et originaliter. « Sicut natum esse, est Filio a Patre esse; ita mitti, est Filio cognosci quod ab illo sit. Et sicut Spiritui Sancto donum Dei esse, est a Patre procedere, ita mitti, est cognosci quia ab illo procedat¹⁸. Nec possumus dicere, quod Spiritus Sanctus et a Filio non procedat; neque enim frustra idem Spiritus Patris et Filii Spiritus dicitur. Nec video, quid aliud significare voluerit cum sufflans in faciem discipulorum ait: accipite Spiritum Sanctum. Neque enim flatus ille corporeus...... substantia Spiritus Sancti fuit, sed demonstratio per congruam significationem, non tantum a Patre, sed et a Filio procedere Spiritum Sanctum.... Quod ergo ait Dominus, quem ego mittam vobis a Patre, ostendit Spiritum Patris et Filii; qui etiam cum dixisset, quem mittet Pater, addidit, in nomine meo. Non tamen dixit, quem mittet Pater a me, quemadmodum dixit, quem ego mittam vobis a Patre; videlicet ostendens, quod totius divinitatis vel, si melius dicitur, deitatis principium Pater est¹⁹. Qui ergo a Patre procedit et Filio, ad eum refertur a quo natus est Filius » Aug. 1. c. Plenissime dogma catholicum de Spiritu Sancto s. Doctor describit postremis capitibus (c. 17-27) libri XV. de Trin., in quibus absurdae exceptiones, quas Macarius testimoniis dissertissimis opponere solet, ne a Photiano quidem confingi possunt, sermonem apud Patres esse vel de consubstantialitate dumtaxat vel de processione temporali, h. e. de missione Spiritus Sancti, non vero de processione aeterna eiusdem Spiritus a Filio sicut a Patre. Quod deinde homo candidissimus consuevit de omnibus fere testimoniis suspicari, ea esse a Latinis corrupta et interpolata, potius dicat, Patres et nominatim Augustinum numquam in orbe terrarum exstitisse; neque enim magis insulsum nec populis minus credibile hoc erit quam illud. Interim audiamus Augustinum.

«Qui potest intelligere sine tempore generationem Filii de Patre, intelligat sine tempore processionem Spiritus Sancti de utroque. Et qui potest intelligere in eo quod ait Filius, sicut habet Pater vitam in semet ipso, sic dedit Filio vitam habere in semet ipso (Io. V. 26)...... ita eum sine tempore genuisse, ut vita quam Pater Filio gignendo dedit, coaeterna sit vitae Patris qui dedit; intelligat sicut habet Pater in semet ipso ut de illo procedat Spiritus Sanctus, sic dedisse Filio ut de illo procedat idem Spiritus Sanctus, et utrumque sine tempore; atque ita dictum Spiritum Sanctum de Patre procedere, ut intelligatur quod etiam procedit de Filio, de Patre esse Filio. Si enim quidquid habet, de Patre habet Filius; de Patre habet utique, ut et de illo procedat Spiritus Sanctus...... Quomodo ergo non absurdissime Filius diceretur amborum, cum sicut Filio praestat essentiam sine initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae, de Patre generatio, ita Spiritui Sancto praestat essentiam sine ullo initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae, de utroque processio?.... Pater enim solus non est de alio...... Filius autem de Patre natus est, et Spiritus Sanctus de Patre principaliter, et ipso sine ullo temporis intervallo dante, communiter de utroque procedit..... Non igitur ab utroque est genitus, sed procedit ab utroque amborum Spiritus» Aug. Trin. XV. n. 47. Transcribit deinde n. 48. ipsemet Augustinus plura ex suo tractatu XCIX. in Io., seu, ut ait, «quod in sermone quodam ad aures populi christiani per Scripturarum sanctarum testimonia docui de utroque procedere Spiritum Sanctum; sed fidelibus, non infidelibus loquens», ex quo tractatu superius th. XXXIV. et alibi plura citavimus.

e) In his quae descripsimus, iam lucidissime declaratum habemus, qua ratione Pater communicans et Filius communicatam habens spirationem unam, eo ipso sint unum principium Spiritus Sancti. Nihilominus id Augustinus adhuc disserte totidem verbis docet. Inquisitio et quaedam velut haesitatio apparet apud s. Doctorem non de re sed de nomine principii. Dicitur enim principium ratione creationis; ita tres personae sunt unum principium creaturae. Si deinde appellatur principium in Trinitate etiam ratione generationis, Pater est principium Filii. Sed cum Spiritus Sanctus nec creatus sit nec genitus, quaeritur utrum nomen principii recte etiam dicatur ratione huius processionis, quae non est per generationem sed per spirationem, quam Augustinus dationem appellat, quatenus Spiritus Sanctus procedit ut donum seu (quod alibi explicat) ut charitas. «Ab aeternitate procedit, sed quia sic procedebat ut esset donabile, iam donum erat, et antequam esset cui daretur... Nam sempiterne Spiritus donum, temporaliter autem donatum». Iam si Pater ratione huius processionis seu sempiternae dationis dicitur principium Spiritus Sancti, eo ipso principium hoc unum est Pater et Filius. «Unum principium ad creaturam dicitur Deus, non duo vel tria principia. Ad se autem invicem in Trinitate, si gignens ad id quod gignit, principium est, Pater ad Filium principium est, quia gignit eum. Utrum autem et ad Spiritum Sanctum principium sit Pater, quoniam dictum est, de Patre procedit (Io. XV. 26), non parva quaestio est. Quia si ita est, non iam principium ei tantum rei erit quam gignit aut facit, sed etiam ei quam dat. Ubi et illud elucescit, ut potest, quod solet multos movere, cur non Filius sit etiam Spiritus Sanctus, cum et ipse a Patre exeat, sicut in Evangelio legitur. Exiit enim non quomodo natus, sed quomodo datus; et ideo non dicitur Filius, quia neque natus est sicut unigenitus, neque factus ut per Dei gratiam in adoptionem nasceretur, sicuti nos.... Si ergo et quod datur, principium habet eum a quo datur, quia non aliunde accepit illud quod ab ipso procedit²⁰, fatendum est Patrem et Filium principium esse Spiritus Sancti, non duo principia; sed sicut Pater et Filius unus Deus, et ad creaturam relative unus creator et unus Dominus, sic relative ad Spiritum Sanctum unum principium; ad creaturam vero Pater et Filius et Spiritus Sanctus unum principium, sicut unus creator et unus Dominus» Aug. Trin. V. n. 14. 17. cf. contra sermon. Arianor. n. 19.

5°. S. Fulgentius eandem doctrinam secundum omnia capita, quae ex Augustino adnotavimus, clarissime tradit ac propugnat. Verum hic totum in pauca conferemus, ita tamen ut satis appareat, qua fide Macarius affirmaverit, Fulgentium directe reicere processionem Spiritus Sancti a Patre et Filio²¹. Ex multis testimoniis seligemus tria, in quibus s. Doctor Ruspensis proponit seriem quamdam articulorum fidei, l. de Fide ad Petr.; l. de Trin. ad Felicem c. 2; l. X. contr. Fabian. fragm. 36. In libro ad Petrum exponit «quadraginta capitula ad regulam verae fidei firmissime pertinentia, ut si quis non solum omnibus sed etiam singulis voluerit contraire, haereticus et fidei christianae inimicus, atque ex hoc omnibus Catholicis anathematizandus appareat» ibi n. 85. Iam inter haec fidei capitula undecimum hoc ipsum est. Firmissime tene et nullatenus dubites, eundem Spiritum Sanctum qui Patris et Filii unus Spiritus est, de Patre et Filio procedere. Dicit enim Filius, cum venerit Spiritus veritatis, qui a Patre procedit, ubi suum Spiritum esse docuit, quia ipse est veritas. De Filio quoque procedere Spiritum Sanctum, prophetica atque apostolica nobis doctrina commendat» l. c. n. 52. In libro contra Fabianum continetur explicatio singulorum articulorum fidei, ut propositi sunt credendi «in christianae fidei symbolo (apostolico), in cuius brevitate totius credulitatis christianae summa consistit; ubi tamen necessarius est rectus credentis animus, ne quod audit ad salutis effectum, ipse sibi velit ad mortis retorquere supplicium». Iam in articulo: credo in Spiritum Sanctum, quid fideles catholici credant et profiteantur, Fulgentius ita Ariano declarat: «Confitemur nos credere in Spiritum Sanctum, qui est unus Spiritus Patris et Filii, de Patre Filioque procedens, in Patre Filioque naturaliter manens (processio immanens), de Patre ac Filio habens divinitatis originem (habens originem in sua divina hypostasi per communicationem divinae naturae), cum Patre ac Filio unius deitatis habens naturaliter veritatem» l. c. p. 655. Felici notario catholico declarat, «quomodo de sancta Trinitate, quae Deus est, credere debeat, vel qualiter possit fidem catholicam atque orthodoxam contra haereticorum errores defendere». Ad hunc scopum non sane aliud exponit, quam quod a catholicis necessario credendum est». Accipe fidem, inquit, in qua olim renatus es credens in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti». Haec iam fides a Fulgentio enarrata verbis simillimis, ut in symbolo Athanasiano habentur, sicut consubstantialitatem Spiritus Sancti cum Patre et Filio, ita non minus complectitur eiusdem a Patre Filioque processionem, cuius professionem inter paucas periodos quater repetit et inculcat. «Pater a nullo est genitus, Filius a Patre est genitus, Spiritus Sanctus a Patre Filioque procedens est... Non est diversa Patris et Filii et Spiritus Sancti essentia; quod si esset, nec veraciter Filius a Patre gigneretur, nec Spiritus Sanctus a Patre Filioque procederet. Sed quia verus est Filius, id est de essentia Patris genitus, verus est et Spiritus Sanctus a Patre Filioque procedens. Quodsi Filius aut Spiritus Sanctus alterius generis (naturae) sunt quam Pater, nec Filius veraciter Patris est, quem extraneum facit differens essentia; similiter nec Spiritus Sanctus a Patre Filioque procederet, quod dementis est dicere, quia sancta Scriptura et Filium a Patre genitum, et Spiritum Sanctum a Patre procedentem fideli manifestat narratione»²² l. c. p. 330.

Vide alia non minus lucida apud eundem Fulgentium contra Fabian. fragm. XVIII. p. 602; XXV. p. 610; XXVII. p. 611. 612; XXIX. p. 626; XXXV. p. 652; ep. 14. ad Ferrand. diacon. n. 9. 28; de Incarn. ad Scarilam n. 3. 4. 6°. Hormisdas Pontifex post extinctum schisma Acacianum Iustino imperatori exposuit fidem universalem de mysterio Trinitatis et Incarnationis. In doctrina de Trinitate haec sunt credenda. «Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus Sanctus, Trinitas indivisa. Et tamen notum est, quia proprium est Patris, ut generaret Filium, proprium Filii Dei ut ex Patre Patri nasceretur aequalis, proprium Spiritus Sancti ut de Patre et Filio procederet sub una substantia deitatis. Proprium quoque Filii Dei, ut iuxta id quod scriptum est, in novissimis diebus Verbum caro fieret et habitaret in nobis»²³ Hormisd. ep. 79. ad Iustin. Augustum.

7°. Episcopi Africae in professione fidei ad Hunericum regem, de qua diximus supra p. 49, itidem declarant: «ingenitum Patrem et de Patre genitum Filium et de Patre et Filio²⁴ cedentem Spiritum Sanctum unius credimus esse substantiae vel essentiae» Victor Vitens. de persec. Vandal. l. III. n. I. ed. Ruinart. p. 43. 8°. Anno 447 celebratum est Concilium Toletanum (II) iubente Pontifice Leone M. contra Priscillianistas, quorum unum inter ceteros errores a Turribio Episcopo Asturicensi sibi delatos sic designat Pontifex: «Patris et Filii et Spiritus Sancti unam atque eandem asserunt esse personam, tamquam idem Deus (scilicet idem hypostasi) nunc Pater nunc Filius nunc Spiritus Sanctus nominetur; nec (ut fide catholica credendum est) alius sit qui genuit, alius qui genitus est, alius qui de utroque processit» s. Leo ep. 15. c. 1. Porro in eo Concilio edita est «regula fidei catholicae contra omnes haereses et quam maxime contra Priscillianos, quam Episcopi Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitani et Baetici fecerunt, et cum praecepto Papae Urbis Romae Leonis ad Balconium Episcopum Galliciae transmiserunt». In hoc symbolo disserte est professio: «credimus in unum Deum Patrem et Filium et Spiritum Sanctum.... Patrem non esse ipsum Filium, sed habere Filium qui Pater non sit.... Spiritum quoque Paracletum esse, qui nec Pater sit ipse nec Filius, sed a Patre Filioque procedens. Est ergo ingenitus Pater, genitus Filius, non genitus Paracletus sed a Patre Filioque procedens»²⁵ Hard. I. p. 993. In Concilio deinde Toletano III. Episcoporum Hispaniae et Galliae Narbonensis sub Reccaredo rege anno 589 est professio fidei contra haeresim Arianam proposita a rege, in qua dicitur: «Spiritus aeque Sanctus confitendus a nobis et praedicandus est a Patre et a Filio procedere, et cum Patre et Filio unius esse substantiae». In symbolo ipso Constantinopolitano, quod cum formula Nicaena et definitione Chalcedonensi rex sua manu subscriptum dedit, inserta est declaratio fidei «in Spiritum Sanctum... ex Patre et Filio procedentem». Laetis acclamationibus suscepta est regis professio ab universo Concilio, eademque cum 23 anathematismis repetita et subscripta ab Episcopis, Clericis et senioribus gentis Gothorum ab Ariana haeresi conversis. In anath. III. edicitur: «si quis Spiritum Sanctum non credit, aut non crediderit a Patre et Filio procedere, eumque non dixerit coaeternum esse Patri et Filio et coaequalem, anathema sit». Insuper postulante rege statuit Concilium, «ut omnes Hispaniarum et Galliciae Ecclesiae hanc regulam servent, ut omni sacrificii tempore ante communicationem corporis Christi vel sanguinis iuxta orientalium partium morem unanimiter clara voce sanctissimum fidei recenseant symbolum» (utique iuxta formulam ibi recitatam) Hard. III. p. 469. sqq.

Huc referenda est etiam professio disserta Concilii Hedefeldensis omnium Episcoporum Angliae sub Theodoro Cantuariensi (natione Graeco) anno 680 (Mansi XI. p. 176); tum symbolum Athanasianum, quod saeculo iam VII. publico in usu fuisse constat ex canonibus Augustodunensibus editis sub s. Leodegario anno 676 vel 677²⁶, et saeculo VI. ineunte iam exstitisse certis argumentis probarunt eruditi²⁷. Quisquis igitur sit auctor huius symboli, certe diu ante ortam controversiam publica erat Cleri et populi catholici professio fidei, qua dicitur «Spiritus Sanctus a Patre et Filio non factus nec creatus nec genitus sed procedens». Patres alios latinos Gregorium M., Eucherium, Vigilium Tapsensem, Gennadium, Avitum Viennensem, Paschasium diaconum (nisi is sit Faustus Regiensis) aliosque vide apud Petav. l. VII. c. 8. n. 5. sq.; Lequien dissert. Damasc. I. n. 4. 10. et apud ceteros. Consensus certe talis est in disserta professione doctrinae, ut is iuxta principia de traditione catholica quae alibi demonstravimus, non aliunde quam ex revelatione scripta vel tradita et ex legitima explicatione revelationis derivari potuerit. Adeoque etiam secundum eadem principia vel ex solo consensu Patrum occidentalium certum haberi debet, fieri non potuisse ut ecclesiae et Patres orientis consensu communi sequerentur doctrinam oppositam (cf. supra p. 147. 148). Quodsi orientalium doctrina non esset explicita, et modus loquendi ambiguus atque obscurior, hoc unum consequeretur, quod illorum sententiam ex disserta, clara et communi doctrina occidentalium explicare sicque ad intellectum catholicum redigere oporteret. Quae principia si negent schismatici, ipsis orientalibus ss. doctoribus maximis contradicunt, viam sibi occludunt conciliandi inter se Patres orientales nominatim etiam in doctrina de consubstantiali Trinitate, et quod omnium perniciosissimum est, totam oeconomiam traditionis catholicae subvertunt. Cf. Bessarion. opusc. aur. p. 213; et quae confessi sunt Episcopi Graecorum in Concilio Florent. Hard. IX. p. 390. III. At Patrum graecorum doctrina de processione Spiritus Sancti non minus disserta est et constans quam occidentalium, quod quidem iam ex testimoniis superius obiter adductis constare posset, est tamen seorsim demonstrandum. Hic vero nos continebimus in iis tantummodo testimoniis, quibus totidem verbis docent processionem ex Patre et Filio, processionem ex Filio sicut ex Patre, acturi postea de aliis principiis et explicationibus eorumdem Patrum, quibus hoc ipsum dogma non solum enuntiant sed etiam declarant distinctius et illustrant. 1°. S. Athanasius adversus Arianos, qui negantes consubstantialitatem Filii nondum directe disputabant de natura Spiritus Sancti, demonstrat divinitatem Verbi ex ipsa revelata processione Spiritus Sancti a Verbo. «Filius non fit Spiritus particeps, ut sit in Patre; neque ipse Spiritum accipit, sed eum potius omnibus impertit. Neque Spiritus coniungit Verbum Deo Patri, sed immo Spiritus accipit a Verbo.... Aliter Filius est in Patre, aliter nos ut in illo simus, consequimur. Nisi forte, ut semper, etiam nunc audeant dicere, Filium participatione Spiritus et recte factis assecutum esse, ut sit in Patre. Atqui hoc vel in cogitationem admittere nimis impium est. Ipse enim, sicut dictum est, dat Spiritui (al. dat Spiritum), et quaecumque habet Spiritus, a Verbo habet... Nos vult Spiritum accipere, ut per Spiritum Verbi quod est in Patre, videamur et nos unum fieri per Spiritum in Verbo, et per ipsum (Verbum) in Patre.... Censebimur unum fieri in Patre et Filio per habitantem in nobis Spiritum, qui est in Verbo, quod (Verbum) est in Patre»²⁸ Athan. contr. Arian. serm. III. n. 24. 25. Demonstrat itaque Athanasius divinitatem Verbi ex eo, quod secundum Scripturas non Spiritus Sanctus τὸ Πνεῦμα τὸ ὂν ἐν τῷ Πατρί sanctificat Verbum illudque Deo Patri coniungit ea participatione divinitatis, ex qua Ariani Filium concedebant Deum appellari; sed quod ipse Spiritus Sanctus, quem adversarii Deum esse nondum saltem explicite negare audebant, omnia quae habet, adeoque ipsam suam divinam naturam habet a Verbo, quae est ipsa definitio processionis per communicationem naturae. Unde non Verbum accipit a Spiritu Sancto, ut sit Deus sensu illo Ariano, sed Spiritus Sanctus Deus est de Deo Verbo, atque hoc sensu Spiritus est in Verbo ut in suo principio, et Verbum in Patre itidem ut in suo principio per communicationem naturae, quod Athanasius alibi dicit, «eandem esse proprietatem Spiritus Sancti ad Filium, quae est proprietas Filii ad Patrem». Ordine quodammodo inverso in epistolis ad Serapionem argumentatur Athanasius contra illos Semiarianos, quos ipse tropicos appellat. Isti enim concedebant Filium esse Deum verum; sed Spiritum Sanctum aiebant esse creaturam Filii, non vero per communicationem divinae naturae, ac propterea non a Patre procedere. Unde contra eos s. Doctor ostendit, Spiritum procedere a Filio per communicationem omnium perfectionum quae sunt Filii, adeoque si Filius verus Deus est, etiam Spiritum Sanctum esse Deum verum; atque idcirco sicut a Filio ita etiam a Patre procedere; quoniam omnia quae sunt Filii, sunt Patris. Quamvis Serapion postulasset doctrinam dumtaxat de Spiritu Sancto, nihilominus Athanasius totam epistolam secundam impendit demonstrandae divinitati Filii. Huius rei rationem reddit initio epistolae tertiae. Quia nimirum Spiritus omnia habet a Filio, sicut Filius omnia habet a Patre, idcirco divinitas Filii est fundamentum, ex quo demonstratur divinitas Spiritus Sancti. Quantumvis enim ostendas ex Scripturis Spiritum esse Spiritum Filii, nisi constiterit Filium esse Deum, neque constabit Spiritum Filii esse Deum. Contra vero si Filius est verus Deus, quod quidem adversarii non negabant, eo ipso Spiritus eius demonstratur verus Deus, quia a Filio accipit omnia quae sunt Filii. «Quoniam Dominus ait: Paracletus non loquetur a semet ipso, sed quaecumque audiet loquetur, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis; quoniam item cum insuffasset, ex se ipso dedit eum (ἐμφυσήσας ἐξ αὐτοῦ τοῦτο) discipulis, atque ita effudit eum Pater, sicut scriptum est, super omnem carnem; idcirco iure ac merito ante a me de Filio Dei actum scriptumque est, ut ex cognitione Filii (a quo nempe Spiritus audit et accipit, et ex quo datur) valeamus et Spiritus Sancti rectam assequi notitiam. Qualem enim cognovimus proprietatem esse Filii ad Patrem, eandem Spiritum ad Filium habere reperiemus. Et quemadmodum Filius dicit: omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; ita haec omnia per Filium etiam in Spiritu esse deprehendemus. Ac sicut Pater ostendit Filium his verbis: hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; ita Spiritus est Filii: misit enim, ait Apostolus, Spiritum Filii sui»²⁹. Sequuntur deinde testimonia, in quibus sicut Filii ita etiam Patris Spiritus appellatur. «Sane ergo si Filius ob suam proprietatem ad Patrem et quia eius substantiae est proprium genimen, non est creatura, sed Patri consubstantialis; sic nec Spiritus Sanctus creatura fuerit ob suam proprietatem ad Filium, et quia ex ipso datur omnibus, et quae habet, Filii sunt»³⁰ ep. 3. n. I. Rursum paulo inferius alio modo processio declaratur. «Unguentum et signaculum Spiritus Sanctus est et dicitur.... Hoc unguentum spiramen est Filii... Porro quatenus est signaculum, exprimit Filium, ita ut, quod signatur, Christi formam habeat... Quodsi Spiritus bonus odor et forma Filii est, constat Spiritum non esse creaturam, quandoquidem etiam Filius cum in forma Patris sit, non est creatura » ³¹ ib. n. 3. Alio loco: « Filius insufflavit Spiritum in faciem Apostolorum, dicens: accipite Spiritum Sanctum; ut discamus, ex plenitudine divinitatis esse Spiritum, qui discipulis datur; in Christo enim, inquit Apostolus, inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter.» In Scripturis Spiritus Sanctus dicitur aqua multis in locis. « Propterea ait David: quoniam apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen. Noverat enim, apud Patrem Filium esse fontem Spiritus Sancti » ³² I. de Incarn. contr. Arian. n. 9.

2°. S. Epiphanius in Ancorato, quem librum potissimum scripsit ad declarandam fidem catholicam de Spiritu Sancto, saepe hoc dogma proponit. « Pater ingenitus... Filius genitus... Spiritus Sanctus aeternus, non genitus, non creatus, non frater, non patruus, non avus, non nepos, sed ex eadem essentia Patris ac Filii Spiritus Sanctus; spiritus enim est Deus... Non nomine Filii nec nomine Patris appellatus, ut nomina quae uni tantum competunt, non sint communia, excepto nomine Deus (quod est commune tribus); enimvero in Patre nomen Deus, in Filio nomen Deus; in Spiritu Sancto nomen Dei et Deus ³³, est enim Spiritus Dei et Spiritus Patris et Spiritus Filii, non secundum aliquam compositionem, ut in nobis est anima et corpus (quasi Spiritus Patris et Spiritus Filii diceretur velut anima Patris et Filii), sed est in medio Patris et Filii, ex Patre et Filio, tertius appellatione ³⁴ (ut distincta hypostasis); euntes enim, inquit, docete .... in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti » Ancorat. n. 7. 8.

Eadem doctrina dissertissime repetitur ibidem n. 70. 71. 72., quem locum iterum Epiphanius ipsemet exscripsit in Haeres. LXXIV. n. 7. 8. « Si lux est Deus et Pater, lux de luce est Filius... Sapientia totus est Deus; igitur Filius Sapientia ex Sapientia... Spiritus vero ab ambobus, Spiritus ex spiritu; spiritus enim est Deus... At dicet aliquis: igitur duos statuimus Filios, et quomodo unigenitus est? Immo vero tu quis es, qui contradicas Deo? Si enim (Pater) Filium vocat, qui ex ipso est, Spiritum Sanctum autem qui ex ambobus, quae quidem fide tantummodo intellecta a sanctis, lucida, illuminantia, lucidam vim habent, et in fide luminis consonantiam servant cum ipso Patre (cum fidei doctrina de Patre). Audi, quisquis es, quod Pater vere est Filii Pater, totus lux; et Filius vere Patris lumen de lumine;... et Spiritus Sanctus est Spiritus veritatis lumen tertium (hypostasi) a Patre et Filio » ³⁵ Haeres. LXXIV. l. c.

Praeterea idem s. Doctor verba Scripturae « de meo accipiet » Io. XVI. 14. 15. expresse explicat de processione Spiritus Sancti ex Filio. « Christus ex Patre creditur Deus de Deo, et Spiritus ex Christo seu ab utroque, sicut ait Christus ipse: qui a Patre procedit, et hic de meo accipiet » Ancor. n. 67. 72.; Haeres. LXXIV. n. 10. « Semper Spiritus cum Patre et Filio... a Patre procedens et quod Filii accipiens, non alienus a Patre et Filio, sed ex eadem essentia et ex eadem deitate, ex Patre et Filio, cum Patre et Filio subsistens semper Spiritus Sanctus » Haeres. LXII. n. 4. Eodem modo interpretatur appellationes Spiritus Christi, Spiritus Filii Ancor. n. 8. 72.

Epiphanius itaque sine ullo dubio habuit inter dogmata « a Sanctis per fidem intellecta » processionem Spiritus Sancti a Patre et Filio: τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ Anc. 8.; ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ib. 7.; παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ib. 7.; ἀπὸ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ib. 72.; παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ Haer. 74. n. 10.; παρ' ἀμφοτέρων ib. n. 7.; ἐκ τοῦ Χριστοῦ ἢ παρ' ἀμφοτέρων Anc. 67. etc. Hanc fidem reperit in professione Ecclesiarum orientalium, ut insuper constat ex symbolo, quod ab Epiphanio relatum describemus inferius loco opportuniori.

3°. S. Cyrillus frequenter modis loquendi ac argumentis multiplicibus eandem doctrinam tradit. Nunc tamen solum ipsa verba disserta quaerimus. Postquam dixit, Spiritum esse veritatis h. e. Spiritum Filii, qui est veritas, et Filium dare Spiritum Sanctum ut suum proprium Spiritum, subiungit declarationem. « Numquid ergo non summo iure putabit aliquis, imo recte credet, Filium utpote cui naturalia bona Dei Patris essentialiter sunt communia, habere Spiritum Sanctum eodem modo, quo Pater habere intelligitur; non extrinsecus accitum, stultum enim et furiosum est ita sentire; sed sicut unusquisque nostrum suum proprium spiritum in se continet et ex intimis visceribus foras profundit? Propterea enim Christus corporaliter insufflavit, significans, quemadmodum ex ore humano corporaliter spiritus procedit, sic ex divina essentia deitati convenienter profundi Spiritum, qui ex ipso (Christo Filio) est » ³⁶ in lo. p. 810.

Eadem fere, si fieri potest, adhuc clarius repetit in Thesauro. Quem Spiritum beatus Moyses insufflâsse Deum homini affirmat, eundem Christus renovans in nobis, post resurrectionem a mortuis insufflavit discipulis suis... Cum igitur Spiritus Sanctus in nobis inhabitans conformes nos Deo reddat, procedat vero is ex Patre et Filio, manifestum est divinae essentiae eum esse, essentialiter in ipsa (sibi communicata) et ex ipsa (quatenus est in Patre et Filio ut principium quo) procedentem ³⁷, sicut halitus ex humano ore prodiens, etsi humile et non dignum tanta re hoc sit exemplum; Deus enim omnia excedit » Thesaur. p. 345.

« Spiritum veritatis hoc est suum appellat (Filius) Paracletum; non enim Spiritus Sanctus alienus intelligitur ab essentia unigeniti, sed ex ea naturaliter procedit, non aliud quam ille existens quoad naturae identitatem, quamvis intelligatur esse in propria subsistentia.... Non loquetur a semet ipso... siquidem Spiritus et veluti mens mea est... Et futura annuntiabit vobis; ac si diceret: hoc vobis erit signum, Spiritum omnino ex mea substantia esse, et veluti mentem meam » ³⁸ in lo. pr. 925. 926.

« Indefectibilem per omnia infert (Ioannes) aequalitatem Filii cum Spiritu, qui est eius proprius Spiritus et ab ipso secundum naturam profunditur » (τὸ ἴδιον αὐτοῦ καὶ ἐκ τοῦ κατὰ φύσιν προχεόμενον Πνεῦμα cf. supra p. 427. 438) in lo. p. 126. ³⁹.

« Sic dicimus Spiritum accipere ex Patre et Filio, quae ipsorum sunt (λαμβάνειν τὸ Πνεῦμα ἔκ τε τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὰ αὐτῶν), non quasi aliquando non habuisset scientiam et virtutem quae illis inest, et tum demum inciperet habere, quando cogitatur accipere; semper enim sapiens et potens est Spiritus, imo vero ipsa sapientia et potentia, non ex aliqua participatione sed natura sua.» Sequitur dein familiaris Cyrillo comparatio processionis Spiritus Sancti a Patre et Filio cum processione fragrantiae ex aromatibus (cf. supra p. 367.) in lo. p. 931.

Habes hic sicut apud Athanasium non modo assertionem dogmatis sed etiam lucidam declarationem, quid sit processio; communicatio videlicet omnium quae sunt Dei, i. e. essentiae cum perfectionibus absolutis ex Patre et Filio in Spiritum Sanctum.

« Si Filius per Spiritum habitat in nobis... quomodo non sicut ipse et ab ipso Spiritus eius (οἷος αὐτός τε καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ), omnem eius habens virtutem? » Dial. VI. de Trin. T. V. P. I. p. 598. « Quatenus (Christus) Deus est et ex Deo et Patre, Spiritus est eius proprius, et in ipso, et ex ipso (ἴδιον αὐτοῦ τε, καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι), sicut nempe id intelligitur etiam de Deo et Patre. Quatenus vero homo factus est et similis nobis, impertitum dicitur habere Spiritum » in Ioel. T. III. p. 228.

Postquam sensus, quo Cyrillus in anathematismo IX. dixerat Spiritum Sanctum proprium Filii, a Theodoreto fuerat in calumniam vocatus, s. Doctor in ipso Concilio Ephesino verba illa anathematismi declaravit ita: « unigenitum Dei Verbum homo factum mansit tamen Deus, et est omnia quae et Pater, sola excepta paternitate, Spiritum Sanctum habens proprium, qui ex ipso est et ei essentialiter inest » (quia nempe processio est immanens: ἴδιον ἔχων τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ οὐσιωδῶς ἐνυπάρχον αὐτῷ Πνεῦμα ἅγιον) Mansi T. V. p. 16. Eadem explicatio iam continebatur clarissime in ipsa epistola cum anathematismis ad Nestorium. « Etsi Spiritus (ibi dicitur n. 10) sit in propria hypostasi, et in se ipso consideratur, quatenus Spiritus est et non Filius; attamen non est ab eo (Filio) alienus. Spiritus enim veritatis nominatur, Christus autem est veritas; et ab ipso (Christo Filio) sicut utique etiam ex Deo Patre profunditur ⁴⁰... Cum illius qui est virtus et sapientia Patris, hoc est Filii sit Spiritus, ipse quoque (Spiritus) in se est sapientia et virtus » Mansi T. IV. p. 1079. Nimirum ab eo qui est virtus et sapientia Patris per generationem, hoc est a Filio sicut a Patre ita profunditur Spiritus Sanctus, ut ipse quoque sit eadem virtus et sapientia, atque adeo una sit virtus et sapientia a Patre in Filium, a Patre et Filio in Spiritum Sanctum communicata. Quae omnia sicut non missionem sed generationem Filii, ita non missionem Spiritus Sancti, quemadmodum Macarius cum ceteris Photianis comminiscitur, sed eius immanentem processionem evidenter enuntiant.

Cum vero explicationes anathematismorum dederit Cyrillus postulantibus Patribus, et iidem auditis declarationibus fuerint ab ipso Concilio ⁴¹ ac deinceps a Conc. IV. V. VI. oecumenicis et Lateranensi sub Martino I. et ab omnibus Patribus approbati et habiti velut symbolum ipsius Concilii Ephesini (vid. Tract. de Incarn. th. XX.), non nisi impudenter negari potest, magnum pondus auctoritatis accessisse doctrinae alioquin communi de processione Spiritus Sancti etiam ex Filio; quamvis Concilium utique non huius sed alterius dogmatis de unitate hypostatica Verbi incarnati definitionem directe intenderit.

4°. Celebre est testimonium s. Basilii, ex quo tum in Concilio Florentino tum alias semper a Graecis catholicis adversus schismaticos clara veterum Patrum graecorum doctrina demonstrata est. Initio libri III. contra Eunom. Basilius adfert dictum haeretici: « a Sanctis cum didicerimus Spiritum Sanctum dignitate et ordine (ἀξιώματι καὶ τάξει) tertium, natura etiam tertium esse credimus ». In confutatione Basilius, ut quidem a catholicis Graecis legitur, haec habet. « Quae enim necessitas, ut, si dignitate et ordine tertius est Spiritus, tertius etiam natura sit? Dignitate (ἀξιώματι) enim secundum eum esse a Filio, ut qui ab ipso esse habet, et ab ipso accipit et annuntiat nobis, atque omnino ab illa causa (a Filio) pendet, tradit doctrina pietatis ⁴²; tertiam vero naturam dicere neque ex ss. Scripturis edocti sumus, neque id ex praedictis (quod ordine et dignitate originis tertius est) consequenter colligi potest. Quemadmodum enim Filius ordine quidem secundus est a Patre, quoniam ab ipso est; et dignitate, quia principium eius est et causa, eo quod ipsius est Pater, et quia per ipsum aditus est et accessus ad Deum ac Patrem; natura vero neutiquam secundus est, quoniam deitas in utroque una est: ita nimirum etsi Spiritus Sanctus ordine ac dignitate secundus a Filio est, non tamen recte inde demonstratur, quasi consequens foret, alienae illum esse naturae » Basil. l. III. contr. Eunom. n. 1.

Recentiores codd. et editiones omittunt verba, quae subsignavimus, « ut qui ab ipso esse habet ..... ab illa causa pendet ». Lectio ista recentior habet: « Dignitate enim secundum eum esse a Filio, tradit fortasse (τάχα) doctrina pietatis ». Inferius quoque ubi dicitur: « etsi Spiritus Sanctus ordine ac dignitate secundus a Filio est », addunt restringentem particulam: « ut id etiam omnino concedamus » (ἵνα καὶ ὅλως συγχωρήσωμεν). Lectionem, ut eam descripsimus, genuinam esse et consequenter alteram corruptam, tum argumentis internis tum auctoritate codicum demonstrarunt Patriarcha Beccus l. de Spiritu Sancto n. 1. 2. 3. (Graec. Orthodox. T. I. p. 226. sq.); c. 2. ib. p. 252.; Bessarion de Process. Spiritus Sancti (opusc. aurea p. 169. sqq.); Allatius de Consens. l. III. c. 1. p. 891.; Petav. VII. c. 3. n. 14. sqq.; Maranus Praefat. in III. T. Opp. S. Basilii § 3. ⁴³.

Bessarion narrat, in Conc. Florentino, cuius ipse magna pars fuerat, productos fuisse sex codices, quorum tres erant Archiepiscopi Mitylenensis, unus Latinorum (Constantinopoli advectus a Card. Cusano), unus imperatoris Graecorum, ultimus Patriarchae. In quinque prioribus lectio exstabat integra, ut eam defendebant Catholici, in ultimo solum et quidem recentius scripto erat lectio altera, quae praeplacebat Marco Ephesio. Tum vero pergit Bessarion, « peracta sacrosancta synodo post reditum nostrum Constantinopolim cum sacrorum illorum monasteriorum fere omnes codices examinare statuissem, quoscumque recentiores et post magnam illam controversiam (post schisma confirmatum) scriptos reperi, hi omnes habebant sententiam intercisam; qui vero manus antiquioris essent et mutua pugna vetustiores, hi omnes, non pauciores corruptis, sani et integri manent ». In monasterio Christi Salvatoris reperit « aliquid lacrymis et admiratione dignum ». In codice vetustissimo « homo animo quidem audax sed manu adhuc audacior adversus membranam ferro utens veritatem abraserat ⁴⁴, minus tamen res illi processit; cum enim locus vacuus sit ipsaeque syllabae dimidiae adhuc appareant, et audaciam illius arguunt et veritatem ipsam nihilominus clare exprimunt ». In codice altero locus atramento obliteratus erat, sed postmodum Demetrii Cydonii manu restitutus.

5°. Alter locus Gregorii Nysseni ab omnibus apologetis graecis adferri solitus (ex serm. III. in orat. dominic.) is est, quem descripsi supra p. 420. Graeci catholici Beccus, Bessarion ac ceteri ita legunt: « cum commune sit Filio et Spiritui Sancto non esse ingenitum, ne qua confusio in hac re cogitetur, rursum oportet ostendere inconfusam differentiam in eorum proprietatibus, ut tum commune servetur (quod non sunt ἀγέννητοι) tum proprium non confundatur (quod aliter Filius aliter Spiritus Sanctus procedit ex principio). Nam unigenitus Filius ex Patre a s. Scriptura nominatur, et in hoc doctrina fidei sistit eius proprietatem; Spiritus Sanctus vero ex Patre dicitur et ex Filio esse testimonio confirmatur (καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προμαρτυρεῖται). Etenim si quis, inquit, Spiritum Christi non habet, hic non est eius. Igitur Spiritus dum ex Deo est, etiam Christi Spiritus est; at Filius qui ex Deo est, non iam est aut dicitur Spiritus Sancti; neque haec consecutio relativa mutua est » (apud Beccum inter opusc. aur. p. 141). In nostris editionibus Opp. Nysseni (T. I. p. 739. ed. Paris. 1615) totus locus excidit; nunc habemus lacunam suppletam a Card. Mai (SS. VV. T. VII. p. 6.) Lectio in codicibus etiam iis, quos Maius in lucem protraxit, varia est. Recentiores libri excisa particula 'Εκ τοῦ Υἱοῦ habent: τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προμαρτυρεῖται, quam lectionem etiam Petavius praeferendam esse censuit (l. VII. c. 3. n. 13). At vero lectio καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προμαρτυρεῖται extat in codice Vaticano, qui iudice Maio duobus saeculis antecedit aetatem Photii; in alio codice saeculi XI. particulam 'Εκ quae primitus fuerat scripta, observavit litura deletam (Card. Mai Nova Bibl. VV. PP. T. IV, p. 40. sqq.). Graeci catholici, ut dixi, Beccus, Calecas, Bessarion, Graecis scribens Hieronymus Donatus etc. non modo constanter legunt ἐκ τοῦ Υἱοῦ, sed Bessarion (opusc. aur. p. 245) etiam testatur, particulam 'Εκ in vetustioribus Codd. haberi et solum in recentioribus deesse. Insuper exstat instrumentum coram Patriarcha Becco aliisque novem Episcopis, et adstantibus principibus authentice confectum, quo Referendarius Ecclesiae Constantinopolitanae fassus est, se ex Cod. magni oeconomi Xiphilini particulam 'Εκ τοῦ Υἱοῦ ferro abrasisse. Non consideravit ille, ut ibi subditur, « etiam alios libros ad hoc ipsum examinatos fuisse, et illos quoque habere plenam lectionem particulae 'Εκ corruptionemque effugisse » (apud Allatium de Consens. l. III. c. I. p. 893. sqq.). De utroque loco Basilii et Gregorii vide etiam cl. Hugonen Laemmer in Bibl. Scriptor. Graec. orthodox. T. I. p. 27. sq. 38. sq.

Verum utrovis modo sive hoc Gregorii sive superius descriptum Basilii testimonium legatur, etiam permissa lectione recentiore et minus explicita, nihilominus tum ex his ipsis tum ex locis aliis Basilii et Gregorii evidenter demonstratur sententia eorum, Spiritum Sanctum hoc ipso intelligi procedentem ex Filio sicut ex Patre, quod ordine atque adeo origine tertius est, et quod relative h. e. ratione originis est Spiritus Filii. Hinc etiam in Conc. Florentino sess. XX. et XXI. (Hard. T. IX. p. 226. sqq.) quantumvis in citato testimonio Basilii Ioannes theologus Latinorum adversus Marcum Ephesium insisteret demonstrandae genuinitati lectionis a se prolatae ex codice Cardinalis Cusani, aeque tamen ex aliis locis et ex ipsa lectione ab Ephesio propugnata ostendit sententiam minime ambiguam Basilii de processione Spiritus Sancti ex Filio. Vide quae citavimus supra p. 424. 429. 431.

6°. Paucis memorabimus doctrinam orientalium, qui non graece sed syriace vel arabice scripserunt. Renaudotius memorat codicem syriacum antiquissimum Florentinum ⁴⁵ continentem canones synodi Seleuciensis in Mesopotamia sub Isaac Seleuciensi et eius fratre s. Marutha celebratae a 40 episcopis circa annum 410. In eius canone 2. continetur professio fidei, qua inter reliqua dicitur « confitemur in Spiritum vivum et Sanctum, Paracletum vivum de Patre et Filio » Mansi III. p. 1168; Renaudot. Liturg. orient. T. II. p. 272. 274.; Asseman. Bibl. Orient. T. III. P. II. n. 235. Nunc habemus textum ipsum syriacum ⁴⁶ a cl. Lamy Professore Lovaniensi ex codice Parisiensi descriptum (Revue catholique de Louvain 1860. Mars p. 168).

Assemanius l. c. adfert etiam verba ex Officio Chaldaeorum, ubi ad Matutinum Dominicae Annuntiationis legitur protestatio fidei in unum Deum, qui est « Pater aeternus qui Patrem non habet, ex illo Filius qui Filium non habet, et Spiritus Sanctus qui ab illis procedit » ⁴⁷. Ex Iacobitis Patriarcha Dionysius III. medio saeculo X. adeoque tempore quod lapsum est inter Photium et Cerularium, in epistola synodica ad Mennam Patriarcham Coptorum disserte profitetur processionem Spiritus Sancti a Patre et Filio: « Pater a nullo habet existentiam sed existit ingenitus, et Filius est genitus a Patre ab aeterno, et Spiritus Sanctus procedit ex Patre et Filio » ⁴⁸ Assem. B. O. T. II. p. 131. 132. Plura ex catechesi quoque Monophysitarum aliisque documentis leguntur apud Abrahamum Ecchellensem. (Concil. Mansi T. II. p. 1704. seq.). Testimonia pro fide Armenorum apud Gabrielem Avedichian Congreg. Mechitar. (Dissertazione sopra la processione dello Spirito Santo dal Padre e dal Figliuolo. Venezia 1824).

Sententiam orientalium communionum, quae licet aliis erroribus ab Ecclesia catholica divulsae ad schisma tamen Photianum non pertinent, egregie et ex principiis verae theologiae sub Pontifice Paulo V. exposuit Archimandrita chaldaeus Adam. Verissime nimirum aiebat, assumpto dogmate consubstantialitatis quod Pater et Filius unum sunt, in ipsa professione processionis Spiritus Sancti ex Patre contineri et intelligi implicitam professionem processionis ex Filio. Hanc ergo dum negant Photiani, eo ipso pervertunt veram rationem consubstantialitatis, et incidunt in speciem quamdam Semiarianismi. Consensum itaque orientalium cum Ecclesia Romana in hoc dogmate et dissensum a Photiana haeresi Chaldaeus ille testabatur luculentissime. « De Spiritu Sancto, qui a Patre procedit, ut fatentur orientales, et Patres Ecclesiae magnae Romae qui profitentur, quod ex Patre et Filio procedit, utraque pars veritatem agnoscit. Et unum testimonium verum veris fidelibus sufficit, illa nempe vox quae ex ore dilectissimi Iesu prolata est: ego et Pater unum sumus... Et si sunt unum et non duo (essentia), quae divisio est inter illam vocem quam confitemur, nimirum quod Spiritus Sanctus a Patre procedit, ab ea quod ex Patre et Filio procedat? Ecce unum sunt et non duo, et nulla divisio est inter illos.... De Spiritu autem Sancto dixit: ille de meo accipiet et renuntiabit vobis; omne quod habet Pater meus, meum est. Et si ita non est divisio inter personas incomprehensibiles deitatis absconditae.... quis unquam discrimen ponet inter illam vocem, Spiritus ex Patre procedit, ab illa, Spiritus ex Patre et Filio procedit? Si orientales dicunt, quod ex Patre procedit, quia sciunt, quod nihil possidet Pater praeter id quod habet Filius, neque Filius praeter Patrem, quemadmodum didicerunt ex Filio vivo, qui dixit Patri: omne quod habeo, tuum est; et quod habes, meum est. Et Patres Ecclesiae magnae (Romanae) volunt ostendere, quod Filius non est abiectior Patre ulla in re.... dicunt igitur, quod ex Patre et Filio procedit Spiritus salutaris, et vera est illorum professio sine dubio » Asseman. Bibl. Or. T. III. P. II. p. 234.

Concludemus hanc expositionem doctrinae Patrum verbis magni Bessarionis in sua oratione dogmatica (Hard. XI. p. 368), « Memineris itaque, necessario Patres putandos esse sibi invicem consentire, nec aliter nos dicere aut censere posse, si Christiani esse et fidei principia salvare velimus. Latini enim Patres clarissime et dissertissime docent Spiritum Sanctum procedere ex Filio, et Filium sicut Patrem esse eius principium. Deinde orientales quoque non secus ac occidentales hoc ipsum dicere demonstravimus, cum alii Spiritum ex Patre per Filium procedere (de quo mox dicturi sumus), alii ex Patre et Filio atque ex ambobus esse aiunt, sicque aperte docent esse etiam ex Filio. Ita vero docentes latinis Patribus consentiunt et eadem omnes dicunt, utpote loquentes in uno et eodem Spiritu ».