Tractatus de Deo Trino secundum personas
Johannes Baptist Franzelin (1816–1886)
First published 1869
Johannes Baptist Franzelin, S.J.'s Tractatus de Deo Trino secundum personas is a Roman-school dogmatic treatment of the Trinity, first published in Rome in 1869 and represented here by the fourth edition of 1895. Its forty-eight theses move from the unity of the divine nature and distinction of persons through the analogical concept of the mystery, the procession of the Holy Spirit, and the missions of the divine persons. Franzelin combines patristic and conciliar authorities with tightly structured scholastic argument, a method that made his treatises influential seminary texts and important background to nineteenth-century Catholic dogmatics. Schola presents the 1895 Latin edition with an English translation.
§ I: Revelata doctrina de unitate naturae et reali distinctione personarum divinarum
Caput I: Doctrina Scripturarum Sacrarum de hac unitate et distinctione
Thesis I: Numerica unitas deitatis in universa revelatione sicut veteris ita novi Testamenti docetur
Thesis II: Complexus doctrinae in Scripturis novi Testamenti de unitate et distinctione
Thesis III: Distinctio personarum et unitas naturae ex specialibus testimoniis novi Testamenti demonstratur
Thesis IV: Ex principiis theologicis textus 1. Io. V. 7. genuinus demonstratur
Thesis V: Demonstratio SS. Trinitatis ex 1. Io. V. 7.
Thesis VI: Doctrina veteris Testamenti de distinctis personis divinis
Thesis VII: Distinctio personarum divinarum exhibita in veteri Testamento descriptionibus Sapientiae genitae
Caput II: Doctrina Traditionis de unitate numerica naturae divinae in personis realiter distinctis
Thesis I: Communis fides christiana saeculo IV. ineunte in distinctas personas unius divinae naturae demonstratur ex historia haeresis Arianae eiusque condemnatione in Concilio Nicaeno
Thesis II: Unitas naturae in distinctis personis tam a Concilio Nicaeno quam a Patribus subsequentibus intellecta est unitas singularitatis
Thesis III: De SS. Trinitate professio catholica eadem ante Conc. Nicaenum demonstratur ex Patribus III et II saeculi
Thesis IV: De difficilioribus concipiendi et loquendi modis, quibus Patres vetusti distinctionem realem divinarum personarum significant
Caput III: De consectariis connexis cum unitate naturae et distinctione personarum
Thesis I: De communitate reali attributorum et omnis operationis ad extra
Thesis II: De ratione qua attributa quaedam et operationes appropriantur uni personae prae alia
Thesis III: De mutua divinarum personarum circuminsessione
Thesis IV: De unitate perfectionis in personis sive singulis sive tribus simul spectatis
Thesis V: De aequalitate et similitudine divinarum personarum
§ II: De analogico nostro conceptu mysterii SS. Trinitatis
Caput I: De superrationali indole mysterii
Thesis I: In revelatione ipsa docetur, Trinitatis esse mysterium proprie dictum excedens vim rationis humanae
Thesis II: De fallacia et periculo tentaminum ad demonstrationem mere rationalem mysterii
Caput II: De non repugnantia mysterii SS. Trinitatis
Thesis I: Supernaturalis eminentia mysterii non impedit, quominus illud supposita revelatione conceptu analogico apprehendi possit
Thesis II: Mysterium SS. Trinitatis quod est supra rationem, non tamen potest convinci esse contra rationem
Caput III: De modo nostro concipiendi mysterium SS. Trinitatis per distinctionem absoluti ac relativi
Thesis I: De identitate reali et distinctione in SS. Trinitate per distinctionem absoluti ac relativi
Thesis II: Relationes divinae sunt reales et ideo substantiales
Thesis III: Declaratio, quomodo divinae personae relationibus constitui intelligantur
Thesis IV: De modo significandi, quem habet nomen persona, et de opinione theologorum asserentium in Deo subsistentiam absolutam
Thesis V: De notionibus spirationis activae et ingeniti
Caput IV: Distinctior consideratio divinarum processionum per intellectum et voluntatem
Thesis I: Modus processionis Verbi per intellectum, Spiritus Sancti per voluntatem ex Scriptura et Patrum doctrina demonstratur
Thesis II: Supposita revelatione deducitur aliqua analogica intellectio processionum divinarum
Thesis III: De intellectione et dilectione notionali comparata cum attributis absolutis, et de numero processionum in Deo
Thesis IV: De obiectis, quorum intellectione et dilectione sint processiones divinae; et quomodo Pater Verbo sapiens, Pater et Filius Spiritu Sancto amans dici possit
Thesis V: De modo quo processio secundae personae ut generatio, processio vero tertiae personae ut alia distincta manifestatur in revelatione
Thesis VI: De ratione, cur processio tertiae personae non sit generatio
§ III: De processione Spiritus Sancti ex Patre et Filio
Caput I: De immanente processione Spiritus Sancti a Patre Filioque revelata in SS. Scripturis
Thesis I: Processio Spiritus Sancti etiam a Filio demonstratur ex disserta doctrina Scripturarum
Thesis II: Eiusdem veritatis demonstratio ex necessario personarum ordine originis, et ex missione Spiritus a Filio
Thesis III: Explicatio dogmatis affirmantis, quod Spiritus a Patre procedit
Caput II: De eadem processione Spiritus Sancti declarata in traditione
Thesis I: Demonstratio ex disserta doctrina Patrum
Thesis II: De sensu catholico formulae, qua dicitur Spiritus Sanctus procedere a Patre per Filium
« Formulâ apud Patres graecos frequentiori, qua a Patre per Filium Spiritus Sanctus procedere dicitur, 1° idem omnino dogma enuntiatur, ut tum ex verbis in se inspectis tum ex eorum declaratione penes ipsos Patres manifesto constat. 2°. Quod in hoc modo loquendi processio a Patre significatur ut a principio primordiali communicante vim spiratricem etiam Filio, et processio per Filium ut ab habente vim spiratricem generatione communicatam, inde cum dogmate catholico conciliatur dictum s. Maximi et s. Ioannis Damasceni, qui asserentes processionem Spiritus per Filium soli inter omnes ss. Doctores negasse videntur processionem a Filio ».
I. Communi consensu Patres graeci docent, Spiritum Sanctum procedere ex Patre per Filium. Quod quidem etiam schismatici concedere coguntur, sed propositioni a contextibus avulsae sensus alienos substituunt sophisticis ambagibus, quae non nisi ab hominibus evidenti veritati stulte reluctantibus reperiri potuerunt. Summam omnium quae hic dicenda sunt, nemo melius Bessarione complexus est in capite 6. eximiae orationis dogmaticae, quam in Concilio Florentino ad suos Graecos habitam ipsemet postea in linguam latinam vertit (Hard. IX. p. 335. sqq.). Dicemus primum de ipsa formula in se et secundum significationem praepositionum ex et per; tum de expressioribus Patrum declarationibus.
1°. Si locutio per se spectetur, nemine diffitente indicatur Pater ut principium aeternae processionis, Spiritus Sanctus ut terminus procedens: ex Patre procedit Spiritus Sanctus. At ubi inducitur principium vel causa per particulam a vel ex additurque terminus vel effectus, atque adeo enuntiatio directa est causalis; in tali enuntiatione illud quoque quod interponitur in obliquo sub particula διά, per, semper et necessario habet rationem principii vel causae sive formalis sive efficientis. Hoc in primis est declarandum, ex quo deinde intelligetur unitas et distinctio duplicis formulae, de qua agitur.
a) Si subiecta quae reguntur particulis a et per non sint hypostases distinctae, haec posterior indicabit formalem rationem causae vel quae ad rationem formalem reduci queat; e. g. a Deo per omnipotentiam creatur mundus, ab homine per intellectum intelligitur verum, per voluntatem appetitur bonum. Si hypostases distinctae sint et terminus sit effectus, particula per designat causam efficientem, sed in creatis subordinatam causae principaliori; causa enim princeps agit per causam subiugem; e. g. ab operante per instrumentum efficitur opus etc.
In translatione ad Deum significatio haec modificatur pro natura subiecti; in divinis enim personis subordinatio non potest esse nisi originis secundum ἀξίωμα principii praecedente a principio. Hinc in universo usu loquendi biblico et ecclesiastico omnia opera ad extra dicuntur esse a Patre per Filium; ubi quamvis una sit natura et unum proinde principium quo operationis atque una indistincta operatio, indicatur tamen distinctio inter personas ita, ut una numero natura et virtus operatrix et operatio a Patre communicetur Filio. Unde particulae a et per unam eandemque causalitatem significant, sed simul adsignificant ἀξίωμα principii in persona, a qua velut a fonte primordiali est operatio, et originem in persona, per quam illa dicitur operari (cf. supra p. 163. 200).
Quamvis igitur seorsim aeque dici possit e. g. omnia creari per Patrem, et omnia creari a Filio; non tamen sine absurditate dici posset omnia creari a Filio per Patrem, quia, ut dixi, in hac coniunctione praeter causalitatem, quae una est Patris et Filii, simul significatur communicatio naturae et virtutis operantis ab una persona in aliam.
Multis de significatione huiusmodi particularum adversus Arianos disserit s. Basilius l. de Spiritu Sancto c. 2-8. «Quod Pater per Filium creat, inter cetera ait, id neque imperfectam exhibet Patris operationem neque infirmam ostendit Filii virtutem; sed declarat unitatem voluntatis (substantialis voluntatis, quae est ipsamet essentia divina), ita ut particula per confessionem habeat causae primordialis» 1 l. de Spiritu Sancto c. 8. n. 21.
Doctrinam eandem s. Basilii in compendium contraxit Chrysostomus hom. V. al. IV. in Ioan. n. 2. 3. Verba explicans: «omnia per ipsum facta sunt», ostendit particulam per non «diminutionem» (ἐλάττωσιν) significari, ut Ariani putabant, sed exprimi «unam dignitatem operationis creatricis Filii cum Patre». Nihilominus, inquit, «si hîc per ipsum dicitur, id ob nullam aliam causam positum est, quam ne quis Filium ingenitum esse suspicetur» 2 l. c. n. 2.
Ita etiam Cyrillus directe loquens de missione Spiritus Sancti declarat eo ipso quod dicitur mittere Pater per Filium, indicari ut unum principium missionis Patrem et Filium, servata tamen distinctione inter Patrem generantem et Filium genitum, ut apud Paulum de Patre dicitur, ex quo omnia; de Filio, per quem omnia; atque idcirco dum seorsum Pater mittere dicitur, intelligi cum Patre etiam Filium, ac vicissim cum Filio Patrem. «Pater in Filio, et Filius est in Patre. Dat igitur Paracletum seu Spiritum Sanctum non seorsum Pater, seorsum vero Filius; sed immo datur sanctis a Patre per Filium; ac propterea dum Pater dicitur dare, dat Filius per quem omnia; dum dicitur dare Filius, dat Pater ex quo omnia» Cyrill. in Io. p. 810. Vide August. Trin. IV. n. 29. supra p. 459. 460.
Iam si terminus non sit effectus, sed persona procedens ex substantia h. e. per communicationem naturae; non propterea significatio particularum a Patre per Filium destruitur, sed modificatur pro indole talis processionis. Sicut ergo in operibus efficientiae e. g. in creatione particula per Filium non minus significat causam quam altera a Patre, et causam quidem unam cum adsignificatione distinctionis personarum, quod Pater Filio communicat virtutem creatricem; ita in hac processione ad intra Spiritus Sancti a Patre per Filium particula utraque retinet vim αἰτιατικήν; at sicut particula a Patre iam non efficientem causam sed principium spirationis significat (ut ipsi schismatici sane concedunt), ita et altera per Filium significat idem principium cum adsignificatione distinctionis personarum Patris et Filii, quod virtus et actus spirationis communicatur a Patre in Filium, sicque a Patre per Filium procedit Spiritus Sanctus. Quemadmodum ergo in creatione a Patre per Filium non alia et alia causa sed causa una, personae tamen duae, et simul origo Filii a Patre significantur; pari ratione in processione Spiritus Sancti a Patre per Filium unum exhibetur processionis principium, quia sicut una essentia ita una est vis spiratrix, personae vero ostenduntur duae, quarum est essentia sub formali etiam ratione vis spiratricis, sed ita ut Pater sit principium sine principio (προκαταρκτικὴ αἰτία), Filius sit non principium sine principio sed unum cum Patre principium Spiritus Sancti sicut unus cum Patre Deus et creator, quatenus generatione habet communicata omnia, quae sunt Patris (excepta paternitate), et proinde etiam vim spiratricem. Neque enim Pater et Filius magis spiratione quam deitate vel attributis absolutis inter se distinguuntur, cum distinctio nulla sit alia inter eos quam per formalem rationem paternitatis et filiationis 3
b) Ex dictis apparet, non re significata sed tamen modo rem eamdem significandi differre sententiam, qua dicitur Spiritus Sanctus procedere a Patre per Filium, ab altera qua dicitur procedere a Patre et Filio. In hoc altero modo dicendi directe spectatur declaratio unitatis principii, sed ordo originis inter Patrem et Filium quamvis nominibus ipsis contineatur, non tamen explicite exprimitur quoad ipsam spirationem, quae sit Filio communicata a Patre. In priori autem modo loquendi propositum est directe significare ordinem originis inter duas personas spirantes, quod Pater est fons primordialis (προκαταρκτικὴ αἰτία), a quo sicut essentia ita vis spiratrix est communicata Filio; unitas vero principii non explicite ipsis particulis a Patre per Filium, sed potius in significatione subiecti (Deus Pater et Deus Filius) continetur. Patres igitur occidentales in formula ipsis solemni, qua dicunt processionem ex Patre et Filio, directe enuntiant adversus Arianos unitatem essentiae ac spirationis, et includunt distinctionem personarum adversus Sabellianos; orientales in formula ipsis frequentiori processionis ex Patre per Filium directe enuntiant distinctionem et ordinem personarum spirantium ad exclusionem Sabellianismi et ad repellendam calumniam ab Arianis non semel intentatam confusionis personarum, simulque includunt unitatem principii adversus haeresim Arianam. Confer quae diximus de formula occidentali: «una substantia in tribus personis», comparate cum formula orientalium: «una essentia in tribus hypostasibus» (supra p. 120. nota).
Ceterum vidimus orientales etiam amplecti formulam: ex Patre et Filio; nec deesse Latinos, qui aeque suscipiant alteram ex Patre per Filium; qui immo non minus disserte adstruant processionem principaliter a Patre, eodem sensu quo orientales Patrem dicunt principium primordiale προκαταρκτικὴν αἰτίαν (supra p. 450. 456. seq.). Videlicet licet Filius etiam ad intra sit principium (ἀρχή), non tamen est sine principio (ἄναρχος), et ideo in comparatione cum Patre neque προκαταρκτική; sed ἄναρχος καὶ αἰτία προκαταρκτικὴ solus Pater est, Filius est ἀρχή, Spiritus Sanctus ad intra non est principium personae alterius. Hoc pulcherrime dixit Gregorius Naz. or. 42. al. 32. n. 15. «Principii expers, et principium, et qui est cum principio, unus est Deus.... Nomen principii experti est Pater, principio Filius, ei qui cum principio (nomen) Spiritus Sanctus; natura autem tribus una nempe Deus. Unio vero est Pater, ex quo et ad quem referuntur, qui ordine procedunt» 4 2°. Si contextus ipsi Patrum inspiciantur ac modus, quo docent processionem Spiritus Sancti a Patre per Filium, de eorum sensu ac consensu cum Patribus occidentalibus nullus relinquitur dubitandi locus.
Nam a) non solum simpliciter processionem dicunt a Patre per Filium, sed directe declarant, sibi sermonem esse de immanente et aeterna processione personae Spiritus Sancti, quae sit per Filium, adeoque non solum de missione ad extra. Aiunt enim, Spiritum Sanctum procedere per Filium essentialiter, secundum essentiam, natura, naturaliter. Vide testimonia in locis citatis supra p. 438.
b) Describunt ipsam hanc processionem, quid sit; communicari nimirum naturam a Patre per Filium Spiritui Sancto. «Qualem scimus proprietatem (relationem) esse Filii ad Patrem, eandem Spiritum Sanctum ad Filium habere comperiemus; et quemadmodum Filius dicit: omnia quae Patris sunt, mea sunt (utique per originem immanentem Filii a Patre); ita haec omnia per Filium etiam in Spiritu esse (pari ergo ratione per originem immanentem) reperiemus» 5 Athanas. ep. 3. ad Serap. n. 1. «Naturalis bonitas et essentialis sanctitas et regalis dignitas a Patre per unigenitum in Spiritum permanat» Basil. de Spir. Sancto c. 18. n. 47. «Cum spiritus naturaliter (φυσικῶς) per Filium procedat, ut proprius eius Spiritus, cum omnibus quae perfecte habet, accipere dicitur (in Scripturis), quae sunt Filii» Cyrill. in Io. p. 929. 930.
c) Declarantes processionem Spiritus a Patre per Filium dicunt, secundum ordinem originis inter divinas personas Filium esse medium inter Patrem et Spiritum Sanctum ita, ut solus Filius sit a solo Patre, Spiritus vero non a solo Patre sed a Patre per Filium; atque ideo Filius sit proxime ex Patre, Spiritus per ipsum qui est proxime ex Patre. Unde aiunt, ordinem esse inter personas, ut «sola cogitatione secundum rationem principii Filius praeintelligatur hypostasi Spiritus Sancti» (Nyss. contr. Eunom. I. p. 164); Patrem esse causam (αἴτιον) Spiritus Sancti, «sed per Verbum intermedium» διὰ μέσου δὲ τοῦ Λόγου (s. Maxim. l. quaest. et dubior. q. 34); atque hoc sensu characterem personalem proprium Spiritus Sancti esse, quod «post Filium et cum ipso manifestatur, ac Filius per se ipsum et secum ipso Spiritum manifestat» (Basil. ep. 38. al. 43. n. 4). Sed de hac Patrum doctrina inferius seorsum agemus.
d) Comparationes omnes, quibus ss. Doctores processionem Spiritus ex Patre per Filium frequenter illustrant, exhibent Spiritum Sanctum procedentem aeque ex Filio, ita ut simul ostendant virtutem spiratricem esse in Filio communicatam a Patre. «Pater est sol, Filius radius, Spiritus splendor»; «Pater fons, Filius fluvius, Spiritus rivus»; vel «Pater scaturigo, Filius fons, Spiritus aqua»; «Pater radix, Filius frutex, Spiritus fructus»; «Filius flos, Spiritus odor ex flore» (Cyrill. dialog. VI. p. 593); «Filius mel, Spiritus dulcedo»; «Filius ignis, Spiritus calor»; «Filius aqua, Spiritus refrigeratio»; «Filius os Patris, Spiritus ex ore halitus»; «Filius mens Patris, et Sapientia Patris et veritas Patris veri, Spiritus ex mente et Spiritus Sapientiae et Spiritus veritatis»; «Filius vita, Spiritus virtus (ἐνέργεια) ipsius Filii». Vide citationes passim in superioribus, cf. etiam Emum Hergenroether Animadv. in Photii mystag. § II. n. 6. (Migne PP. GG. CII. p. 422).
Ex omnibus manifestum est, quam inique Marcus Ephesius in Florentino Concilio recusaverit subscribere definitioni, in quam reliqui graeci Episcopi cum latinis consenserunt. «Hoc sacro universali approbante Concilio definimus, ut haec fidei veritas ab omnibus Christianis credatur et suscipiatur, sicque omnes profiteantur, quod Spiritus Sanctus ex Patre et Filio aeternaliter est, et suam essentiam suumque esse subsistens habet ex Patre simul et Filio, et ex utroque aeternaliter. tamquam ab uno principio et unica spiratione procedit; declarantes, quod id, quod ss. Doctores et Patres dicunt, ex Patre per Filium procedere Spiritum Sanctum, ad hanc intelligentiam tendit, ut per hoc significetur, Filium quoque esse secundum Graecos quidem causam (αἰτίαν), secundum Latinos vero principium subsistentiae Spiritus Sancti (ἀρχὴν τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑπάρξεως) sicut et Patrem. Et quoniam omnia quae Patris sunt, Pater ipse unigenito suo gignendo dedit praeter esse Patrem, hoc ipsum quod Spiritus Sanctus procedit ex Filio, ipse Filius a Patre aeternaliter habet, a quo etiam aeternaliter genitus est» Harduin. IX. p. 422. 986.
II. Ex usu illo frequentiori Patrum graecorum distinguendi ordinem personarum Patris et Filii in ipsa doctrina de processione Spiritus Sancti, et ex studio explicite semper declarandi Patrem ut fontem primordialem Trinitatis (κορυφή, ῥίζα, πηγὴ τῆς θεότητος, ἄναρχος ἀρχή, προκαταρκτικὴ αἰτία) factum est, ut inde a saeculo VII. aliqui Graeci putaverint, ex modo loquendi Patrum significationem nominis causa seu principium αἰτία, et particulae ἐξ, saltem ubi agitur de processionibus internis, iam determinatam esse ad Patrem solum designandum, qui est principium primordiale προκαταρκτικὴ αἰτία 6. Quo posito sane nec Filius αἰτία seu principium primordiale Spiritus Sancti, nec Spiritus Sanctus ex Filio, sed tantummodo iuxta formulam, in sensu quo diximus determinatam, ex Patre per Filium procedere, ab eis dici poterat. Modus hic intelligendi locutiones veterum Patrum sane nimis exclusivus, per se quidem errorem dogmaticum nullum adhuc continet, poterat tamen praebere et reipsa deinde praebuit schismaticis occasionem errandi, seu potius pigmento aliquo obducendi errorem in ipso dogmate. Duo sunt scriptores graeci, unus VII., alter VIII. saeculi, qui ea qua dictum est significatione nomen αἰτία et particulam ἐξ acceperunt.
In Conc. Florentino a Graecis productum est fragmentum ex epistola s. Maximi ad Marinum presbyterum Cypri (Hard. IX. p. 306.; Opp. s. Maximi T. II. p. 68. sqq.; ex interpretatione Anastasii Bibliothecarii apud Galland. XIII. p. 38. cf. eiusdem Anastasii ep. ad Ioan. diacon. ib. p. 31; Lequien. Damascen. dissert. I. n. 10) 7. Refert ibi Maximus, Constantinopolitanos monotheletas reprehendisse tantummodo duo in litteris synodicis Romani Pontificis, a quo condemnati erant, unum «circa divinam incarnationem, quod scripserit, Dominum, ut est homo, esse absque peccato primi parentis» (ἄνευ τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας) 8; alterum vero, quod ad rem nostram pertinet, accusabant, «quoniam dixit, Spiritum Sanctum procedere etiam ex Filio» ἐκπορεύεσθαι δὲ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον 9.
In hominibus qui sententiam clarissimam, quo docetur Christum esse absque corruptione peccati, poterant detorquere ad sensum alienum, non est mirum, quod etiam huic alteri de processione ex Filio repererint calumniam, quae cuiusmodi fuerit, ex responsione Romanorum intelligitur, ut a Maximo refertur.
In primis quoad modum loquendi respondebant, tum Patres latinos tum s. Cyrillum dixisse Spiritum Sanctum procedere ex Filio. Quoad rem ipsam vero aiebant, se non ignorare Patrem esse αἰτίαν, videlicet principium sine principio tum Filii per generationem tum Spiritus Sancti per emissionem (ut vertit Anastasius ἐκπόρευσιν activam). Sed quando dicitur Spiritus Sanctus procedere etiam ex Filio, intelligi processionem ex Patre per Filium, ut scilicet spiratio activa a Patre sit in Filio communicata, sicque omnia quae sunt Patris, sint etiam Filii, et Filius sit vere Patri consubstantialis, quae consubstantialitas destrueretur, si Filio negaretur actus spirationis communicatus a Patre. «Et primo quidem consonantia latinorum Patrum testimonia protulerunt (Romani), praeterea etiam Cyrilli Alex. ex eius sacra lucubratione, quam scripsit in s. Joannem Evangelistam; ex quibus ostenderunt, se Filium non facere causam (αἰτίαν) Spiritus Sancti; unam enim Filii ac Spiritus Sancti causam Patrem noverunt, alterius quidem per generationem, alterius vero per processionem (κατὰ τὴν ἐκπόρευσιν); sed ut per eum (per Filium) prodire significarent, atque hac ratione essentiae unitatem et omnimodam aequalitatem demonstrarent» 10 s. Max. l. c.
Vere itaque dici potest, quod Anastasius Bibliothecarius (ep. ad Ioan. diacon. Galland XIII. p. 31) ait de s. Maximo: «et nos et Graecos edocet, secundum quiddam procedere et secundum quiddam non procedere Spiritum Sanctum ex Filio», non procedere scilicet ex Filio tamquam ex persona prima per virtutem spiratricem non communicatam, procedere vero per Filium, qui est persona secunda, et ideo, virtute spiratrice communicata a Patre, unum cum Patre principium Spiritus Sancti 11 Ceterum s. Maximus, ubi suam sententiam directe exponit, disserte docet, Spiritum Sanctum ita esse naturaliter Spiritum Filii, sicut est naturaliter Spiritus Patris, atque adeo eandem esse relationem Spiritus Sancti ad Filium, quae est ad Patrem, «quia essentialiter ex Patre per Filium genitum ineffabiliter procedit» 12 Quaest. 63. in Script. Opp. T. p. 238. Eadem verbis iisdem repetit in solutione 53. dubiorum ad Achridae (Bulgariae) regem; sed ibi post verba, «essentialiter ex Patre per Filium genitum ineffabiliter procedit», ad strictiorem adhuc declarationem processionis internae, haec adiungit: «non potest ergo sectio aut divisio concipi ullo modo, quasi aut Pater sine Filio (quia aeternaliter generatur) aut Filius sine Spiritu (quia aeternaliter procedit) intelligatur (οὐκ ἔστιν οὖν ἢ τὸν Πατέρα χωρὶς τοῦ Υἱοῦ ἐννοηθῆναι, ἢ τὸν Υἱὸν χωρὶς τοῦ Πνεύματος); sed est ineffabilis quaedam et incomprehensibilis in his tum unitas tum distinctio» ibid. p. 671. Non minus clare in loco paulo superius citato rem explicat per comparationem. Querit, cur non possit dici Pater et Christus Sancti Spiritus, cum tamen dicatur sicut Spiritus Dei, ita Spiritus Christi. Responsio haec est. «Mens quemadmodum rationis (verbi in mente expressi) ita etiam fons est spiritus (vocis), sed per intermediam rationem; et sicut non possumus dicere rationem (verbum internum) esse vocis (originem habere ex voce), ita neque Filium possumus dicere esse Sancti Spiritus» (quia nempe Spiritus habet originem ex Filio). Dicimus Spiritum Filii; sed non vicissim, quia Filius non procedit ex Spiritu» 13 (quaest. et dubior. q. 34. ibid. p. 313). Confer doctrinam Augustini descriptam supra p. 408.
Ex iisdem principiis iam etiam intelligitur sensus s. Joannis Damasceni, qui alter est auctor saec. VIII. negans processionem dici ex Filio, sed constanter simul affirmans, esse ex Patre per Filium. Ait quippe Damascenus Fid. Orthod. l. I. c. 8: «Patrem ex aliquo esse non dicimus, sed ipsum Filii Patrem appellamus; Filium item nec causam 14 nec Patrem dicimus, verum potius eum ex Patre esse ac Patris Filium. Denique Spiritum Sanctum et ex Patre esse et Patris Spiritum dicimus; ex Filio vero Spiritum non dicimus, Filii tamen Spiritum appellamus; si quis enim Spiritum Christi non habet, ait divinus Apostolus, hic non est eius; et per Filium apparuisse nobisque communicari profitemur 15. Insufflavit enim, inquit, et dixit discipulis suis: accipite Spiritum Sanctum. Perinde ut in sole quidem est et radius et splendor; ipse enim fons est radii et splendoris, atque per radium splendor nobis communicatur» Damasc. l. c. In eo quod dicit, Spiritum apparuisse per Filium, includi processionem aeternam, ostendunt tum testimonia Scripturae tum similitudo, quibus utitur; ex iisdem enim solent Patres processionem aeternam Spiritus Sancti per Filium demonstrare (cf. supra, p. 450. 452. 473). Vide etiam homil. in Sabb. sanct. n. 4. T. II. p. 817.
Porro Damascenus ipse saepe doctrinam de processione Spiritus Sancti per Filium disserte declarat. «Novi, Patrem esse solum superessentialem..... ipse est Verbi abyssus, genitor Verbi et per Verbum productor manifestantis Spiritus...... Spiritus Sanctus est absconditorum deitatis manifestans virtus Patris, ex Patre quidem per Filium procedens..... Spiritus Patris utpote ex Patre procedens; nullus enim motus (ὁρμή motus vitalis, vel actus voluntatis cf. Marium Victorin. supra p. 453) est sine Spiritu. Et Filii Spiritus est, non quod per ipsum ex Patre procedit; solus enim Pater causa est» (primordialis) 16 Damascen. de divin. nominibus T. I. p. 148. His gemina habet dialog. contr. Manich. n. 5. p. 432; ep. ad Iordan. n. 28. p. 497.
Quo posteriore loco repetit, quod dixerat s. Basilius (supra p. 429. 430). «Spiritus Sanctus est ex Patre per Filium et Verbum procedens; non tamen filiationis modo (οὐχ υἱικῶς δέ)... Si enim Spiritus Filius Filii est, habebit et ipse Filium, et ille alium, sicque in infinitum». Quae manifesto ostendunt, Damascenum intellexisse processionem per Filium tamquam per principium producens Spiritus Sancti; neque enim aliter dicere potuit: si processio ex Patre per Filium (quam confitetur ac docet) esset filiationis modo, inde consequens fore, Spiritum esse Filium Filii. Lege Bessarion. de Process. Spiritus Sancti p. 261 sqq. (inter opusc. aurea); et in orat. dogmat. (Hard. IX. p. 350. sq.) 17