Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Processio Spiritus Sancti a Filio aeque ac a Patre demonstratur ex manifesta doctrina ipsius Filii in Scripturis consignata Io. XVI. 13. seq.; tum ex indicata multis in locis relatione Spiritus Filii, non secus ac est Spiritus Patris ».

1. Manifestissime Filius non solum relationem Spiritus Sancti ad se ipsum, sed etiam rationem huius relationis declarat Io. XVI. 13-15. ita, ut hoc ipso quod Spiritus Sanctus procedit a Patre, dicatur aeque procedere a Filio, quia quamvis Pater non sit Filius, omnes tamen perfectiones et formales rationes (praeter esse Patrem et esse Filium, seu quod perinde est, praeter generationem Verbi et formalem rationem Verbi) omnino communes sunt et unum in Patre atque in Filio, et proinde etiam in utroque una est virtus seu unus actus spirandi personam tertiam per communicationem unius essentiae.

« Cum venerit ille Spiritus veritatis (ἐκεῖνος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας), docebit vos omnem veritatem; non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet¹ , loquetur; et quae ventura sunt, annuntiabit vobis. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Omnia quaecumque habet Pater, > mea sunt. Propterea dixi: quia de meo accipiet² , et annuntiabit vobis. »

Spiritus veritatis τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας docens omnem veritatem, est ipsemet absoluta veritas ἡ ἀλήθεια, de quo nunc dicere non est opus; divinitas enim personae tertiae hic supponitur.

1°. Iam Spiritus veritatis « non loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet, loquetur »; imo haec datur velut ratio et declaratio, cur sit absoluta veritas: docebit omnem veritatem, non enim loquetur a semetipso. Haec dicta de persona divina evidenter non possunt habere alium sensum, quam quod locutio, doctrina, absoluta sapientia non est huic personae a semetipsa h. e. non incommunicata; sed est ei communicata ab alia persona divina, quae sit principium eius originis. Neque enim hoc audire et discere in persona divina potest significare aliud quam communicationem sapientiae, quae identificatur cum essentia divina. Eodem prorsus modo Filius suam processionem a Patre demonstrat: « qui me misit, verax est; et ego quae audivi ab eo, haec loquor in mundo; et non cognoverunt, quia Patrem eius dicebat Deum »; « a me ipso facio nihil, sed sicut docuit me Pater, haec loquor » Io. VIII. 26. 28. cf. VII. 16; XII. 49. 59; « non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem; quaecumque enim ille fecerit, haec et Filius similiter facit; Pater enim diligit Filium, et omnia demonstrat ei, quae ipse facit » ib. V. 19.

2°. Si certum est nec nisi pervertendo divinitatem personae ac totam mysterii oeconomiam negari potest, personam a qua dicitur Spiritus Sanctus audire, esse principium processionis communicans essentiam, solum inquirendum est, quaenam sit illa persona.

At a) evidens est, h. l. Filium esse, a quo Spiritus veritatis, nihil loquens a semetipso, dicitur audire. Id quamvis non disserte diceretur, constaret iam ex ipso scopo orationis; istis enim incisis Christus dat rationem, cur et quomodo sua doctrina et doctrina Spiritus Sancti necessario sit una, ut praeclare animadvertit s. Cyrillus Alex. (Thesaur. T. V. P. I. p. 350. cf. in Io. l. XI. T. IV. p. 930). « Ne quis suspicaretur, doctrinam Spiritus Sancti aliquando non fore secundum eius mentem, ostendit manifesto, quod cum ipsius (Filii) sit Spiritus, etiam verba ex ipso (Filio) administrabit... ac si mel de qualitate naturali quae sibi inest, dicat: nihil ex se ipsa gustantium sensui immittet, sed ex meo accipiet. »

b) Verbis etiam dissertis Filius seipsum declarat esse, a quo audit Spiritus Sanctus, et audit procedendo ab ipso. « Ille me clarificabit, quia de meo accipiet. » Hic in primis explodenda est recentiorum Graeculorum absurda detorsio, qui ex τοῦ ἐμοῦ interpretantur: a Patre meo. Talis sensus iam per se non posset subesse particulae, cum nomen Patris non praecesserit, et evidenter excluditur sequentibus. Nam meum τὸ ἐμόν vel τὸ ἐμοῦ repetitur in numero plurali « mea sunt (ἐμά ἐστι), propterea dixi, quia de meo accipiet » (ἐκ τοῦ ἐμοῦ λαμβάνει); ubi evidenter illud mea et meum non ad Patrem refertur, sed designat id, quod inest Filio communicatum a Patre³.

c) Insuper omnes Patres etiam graeci intellexerunt significari in genere neutro id, quod inest Filio, non autem in genere masculino ad Patrem referri posse. « Spiritus ex Filio accipit (ἐκ τοῦ υἱοῦ λαμβάνει), namque de meo, inquit, accipiet » Athanas. ad Serapion. ep. I. n. 20. « Non Spiritus coniungit Verbum cum Patre; sed potius Spiritus a Verbo accipit (ἀλλὰ μᾶλλον τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Λόγου λαμβάνει).... Ipse (Filius) dat Spiritui (δίδωσι τῷ Πνεύματι, al. τὸ Πνεῦμα), uti dictum est, et quaecumque habet Spiritus, a Verbo habet » (καὶ ὅσα ἔχει τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ λόγου ἔχει) Id. orat. III. contr. Arian. n. 24. « A me Spiritus procedit (παρ' ἐμοῦ ὁρμᾶται); cum autem dico a me, etiam a Patre significo, mea enim sunt ea quae Patris; ad hunc ergo modum intellige illud, de meo accipiet » Apollinarius (in Catena Corderii p. 396). « De meo accipiet, id est, quae ego dixi, et ille dicet.... mea loquetur » Chrysost. in Io. hom. 78. al. 77. n. 2. « Quoniam (Spiritus) consubstantialis est Filio, et modo Deo congruente per ipsum procedit (καὶ τρόπῳ θεοπρεπεῖ δι' αὐτοῦ), omnem eius perfectissimam in omnibus operandi vim atque efficaciam habens, idcirco ait: quia de meo accipiet..... extra reprehensionem ergo et calumniam omnino est, si ab unigenito quidquam accipere dicitur Spiritus eius; nam cum per ipsum naturaliter procedat, utpote qui eius est proprius Spiritus, cum omnibus (divinis attributis) quae perfecte habet, accipere dicitur quae sunt eius » (προϊὸν γὰρ δι' αὐτοῦ φυσικῶς, ὡς ἴδιον Πνεῦμα αὐτοῦ, μετὰ πάντων ὧν ἔχει τελείως, λαμβάνειν λέγεται τὰ αὐτοῦ) Cyrill. in Io. T. IV. p. 929. 930. Citra omne itaque dubium verba illa: de meo accipiet, significant accipere de iis, quae sunt Filii.

3°. Non solum accipit de iis, quatenus sunt in Patre, quae est altera schismaticorum cavillatio, sed formaliter quatenus sunt in Patre et in Filio.

Nam a) eaedem rationes, quae probant significari acceptionem de iis quae sunt Filii, etiam probant significari acceptionem de iis, formaliter quatenus sunt Filii. Agitur enim de iis quae sunt interna personae, ubi si de meo accipere non significat accipere de eo quatenus meum est et accipere a me, sed licet intrudere huiusmodi glossas nullum habentes fundamentum in verbis ipsis, quae adhuc tuta manebit sive Scripturae sive humani sermonis interpretatio? b) Quamvis Spiritus Sanctus aeque Patrem ac Filium et se ipsum clarificet, tamen h. l. per incisum « quia de meo accipiet » datur ratio immediata, cur clarificet Filium; adeoque necessario debet intelligi accipere a Filio. c) Christus dat rationem, cur Spiritus Sanctus ab ipso accipiat, quamvis paulo ante dixerat eum procedere a Patre (XV. 26). Hoc ipso videlicet quod procedit a Patre, eodem modo accipit, atque adeo procedit a Filio. Quia enim omnia quae sunt Patris (excepta sola formali ratione Patris), sunt eadem numero Filii, inter haec omnia communia Patri ac Filio disserte docet contineri virtutem et actum communicandi omnia Spiritui Sancto, i. e. per communicationem essentiae cum omnibus perfectionibus absolutis spirandi Spiritum Sanctum. « Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; propterea dixi, quia de meo accipiet. » Quae sententia Christi Domini in forma enthymematis, resolvi potest in syllogismum: quaecumque habet Pater, mea sunt; atqui Pater habet virtutem principii, ut Spiritus Sanctus accipiat de eo quod est Patris; ergo etiam mea est eadem virtus principii, ut Spiritus Sanctus de meo accipiat. « De Filio ergo accepit, et omnia quae habet Pater, Filii sunt, quae Spiritus Sanctus accepit, quia non de solo Patre, nec de solo Filio, sed simul de utroque procedit » Fulgent. contr. Fabian. fragm. 27. p. 612. Hinc d) ss. Patres ubi characterem personalem Spiritus Sancti ipsis verbis Scripturae efferre propositum habent, solent haec duo ex Io. XV. XVI. coniungere: « Spiritus Sanctus, qui a Patre procedit, et accipit a Filio (vel ab iis quae sunt Filii, vel ea quae sunt Filii) » Athanas. ad Serap. ep. I. n. 20.; Cyrill. Hieros. cat. XVI. n. 24; Epiph. ancorat. n. 67. 73; haeres. LXIV. n. 4; Didymus Alex. de Sp. S. (ex versione s. Hieronymi) n. 37; Hilar. Trin. VIII. n. 20; Ambros. in Luc. l. VIII. n. 66; Iacobus Sarugens. (apud Asseman. B. O. T. I. p. 302); liturgiae syriacae ss. Dionysii, Marutae, Xysti (Renaudot. liturg. orient.); Patres alii.

4°. Una remanet difficultas, qua velut suo argumento praecipuo utuntur haeretici Photiani ad huius et aliorum testimoniorum vim eludendam. Potest quippe dici, hoc loco neque sermonem esse de processione immanente et aeterna Spiritus Sancti; sed de operatione in tempore et ad extra. Neque enim dicitur Spiritus Sanctus communicatam accipere essentiam, sed accipere de doctrina Christi, idque in futuro, pro tempore scilicet inspirationis in Apostolis et assistentia in Ecclesia, proindeque secundum operationem ad extra.

Huiusmodi obiectiones, quibus missio, promanatio, acceptio quaecumque unius divinae personae ab altera (nisi forte de Filio incarnato agatur secundum humanitatem assumptam) proponuntur seclusa processione interna, istae inquam schismaticorum obiectiones demonstrant, ab iis ipsam notionem totumque mysterium SS. Trinitatis perverti. Uno verbo itaque respondere possemus, quodcumque et quomodocumque una persona divina (cuius una tantum sit natura) a persona divina altera accipere seu potius recipere dicatur, id nec dici nec concipi potest sine perversione totius mysterii nisi supposita processione interna. Deus enim nihil potest sibi accipere ab alio, nisi quatenus persona una per originem relativa est ad alteram; haec vero origo est per communicationem ipsius divinae essentiae. Nihilominus verba Christi Domini singillatim consideremus.

a) Evidenter non est sermo solum indeterminate de operatione ad extra, sed saltem enuntiatur operatio Spiritus Sancti ita, ut haec sit communicata a Filio. Id demonstrat tum locutio negativa: non loquetur a semetipso; tum affirmatio: quaecumque audiet loquetur, de meo accipiet et annuntiabit vobis. Atqui sicut actio in personis divinis non est aliud quam ipsa divina essentia (cum respectu ad extra), ita communicatio operationis ab una persona ad aliam non est nisi communicatio essentiae seu naturae divinae. Unde etiam Filius suam processionem a Patre demonstrat ex unitate actionis, quae a Patre in ipsum Filium communicatur, ut paulo ante diximus.

b) Quid sit illud meum, de quo Spiritus Sanctus dicitur accipere, quaeri potest dupliciter: quid sit formaliter atque secundum distinctionem rationis, et quid sit identice ac realiter. In significatione formali iterum distingui debet, quod est internum ac communicatum ipsi personae divinae, et prout inde est aliquid transiens in creatura. In ultima hac significatione illud meum est doctrinae annuntiatio et ipsa doctrina: « quae ventura sunt, annuntiabit vobis »; « de meo accipiet, et annuntiabit vobis ».

Actioni huic transeunti respondet et supponitur in persona divina immanens sapientia et scientia, et hanc sapientiam immanentem dicitur Spiritus veritatis accipere a Filio veritate; tali enim solummodo acceptione una persona divina potest audire ab altera persona. Igitur in significatione formali illud meum, quod Spiritus veritatis dicitur accipere communicatum a Filio, est absoluta sapientia cum respectu ad extra, ad doctrinam scilicet inspirandam et annuntiandam. At profecto sapientia absoluta identice ac realiter est ipsamet essentia divina. Vide Ioannem theologum in Conc. Florent. Hard. IX. p. 255. 258.

Hinc pariter vidimus, a Filio suam processionem declarari per communicatam sibi scientiam et sapientiam a Patre. « Hoc est, docuit me Pater (Io. VIII. 26), quod est, scientem me genuit Pater..... quemadmodum illi gignendo dedit ut esset, sic gignendo dedit ut nosset » Aug. in Io. tract. XL. n. 5. Sic ergo etiam Spiritui Sancto hoc est nosse per auditionem a Filio, et accipiendo de eo quod Patris et Filii, quod est procedendo a Patre et Filio esse. « Non loquetur a semet ipso, quia non est a semet ipso; sed quaecumque audiet loquetur; ab illo audiet, a quo procedit. Audire illi scire est, scire vero esse; sicut su> perius disputatum est. Quia ergo non est a semet ipso, sed ab illo a quo procedit, a quo illi est essentia, ab illo scientia; ab illo igitur audientia, quod nihil est aliud quam scientia...... A quo autem habet Filius ut sit Deus, est enim de Deo Deus, ab illo habet utique, ut etiam de illo procedat Spiritus Sanctus; ac per hoc Spiritus Sanctus ut etiam de Filio procedat sicut procedit de Patre, ab ipso habet Patre » August. in Io. tract. XCIX. n. 4. 8. cf. contr. sermon. Arianor. c. 23.

Dignissimus est, qui legatur Didymus de Spir. Sanct. n. 36. 37. ex versione s. Hieronymi.

c) Ex dictis patet, quomodo sit intelligenda forma futuri temporis audiet, accipiet. Auditio et acceptio immanens personae divinae est aeterna cum respectu ad effectum temporarium ad extra. Si igitur spectatur ut immanens et aeterna, sine successione semper erat, est, et erit; sicque omne temporarium tum quando existit, ei coexistit. Quo sensu diximus alibi, Filium aeternaliter generari a Patre etiam tum, quando secundum humanitatem nascitur ex Virgine, et quando resurgit a mortuis. Unde de aeternitate nullum tempus proprie, et aliquo sensu praeteritum, praesens, et futurum potest enuntiari, prout scilicet tempora in sua successione coexistunt incommutabili aeternitati⁴. (V. Tract. de Deo th. XXXI. XXXII.). Sic ergo etiam de aeterna immanente acceptione sapientiae et essentiae cum respectu ad effectum in tempore futurum ad extra potest adhiberi tempus futurum: audiet, accipiet et annuntiabit; quo non significatur auditio et acceptio tum incipiens, sed quod etiam tum audit et accipit, quando effectus ad extra primum realiter existit. Uno verbo: Spiritus Sanctus aeternaliter audit et accipit a Filio cum respectu ad effectum in tempore, qui tum quando Christus loquebatur, promittebatur adhuc futurus; ideo auditio et acceptio quae aeternaliter et ideo etiam tunc est, quando existit effectus, potuit propter hanc operationem et propter hunc effectum futurum ad extra enuntiari in forma temporis futuri.

Patres graecos qui ex hoc testimonio Io. XVI. docent processionem Spiritus Sancti etiam a Filio, vide interim apud Petav. l. VII. c. 6.

II. Spiritus Sanctus relative dicitur ad personam aliam, alicuius Spiritus; in significatione enim absoluta nomen spiritus et sanctus non est proprium uni sed prorsus commune tribus personis (Aug. Trin. V. c. 11). Necessario ergo quatenus nomen proprium est tertiae personae, eam distinguens a personis aliis, relative sumitur, sicut cetera omnia nomina personalia in SS. Trinitate, ut Spiritus Πνεῦμα idem sit ac spiratus seu spiramen πνοή (cf. supra p. 365.), adeoque exprimat relationem originis ad eam personam, et processionem seu spiratum esse ab ea persona, cuius dicitur Spiritus.

Athanasius in libro de Trin. et Spir. S. (qui editus est etiam velut l. XII. de Trin. inter Opera Vigilii Tapsensis in antiqua latina versione nobis servatus, et a Maurinis incunctanter iudicatur genuinus Athanasii foetus), praeclare hanc significationem relativam explicat. « Misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra. Videntes autem etiam unigenitum insufflantem in faciem Apostolorum et dicentem: accipite Spiritum Sanctum, spirationem Filii in propria vita et substantia manente (forte manentem) Spiritum esse doceamur, et neque genitum neque creatum esse a Filio sapiamus..... Propterea vero non est genitus ab eo Spiritus, quia non est Verbum eius; creaturam vero dicere Spiritum, absit! Verumtamen spirationem Filii Dei cum ex sanctis Scripturis docti sumus, et fontem Spiritus et Filium dicimus » Athan. l. c. n. 19. Ab eodem Spiritus dicitur « spiramen et bonus odor Filii » (πνοή, εὐωδία τοῦ Υἱοῦ) ep. I. ad Serap. n. 23. 24.; ep. 3. n. 3. Dissertissime rem declarat Augustinus. « Fides nostra est, Patrem, Filium et Spiritum Sanctum unum Deum credere et contiteri; nec tamen eum qui Filius est, Patrem dicere; nec eum qui Pater est, Filium; nec eum qui Spiritus Patris et Filii est, aut Patrem aut Filium nuncupare. His enim appellationibus hoc significatur, quo ad se invicem referuntur, non ipsa substantia, qua unum sunt. Nam et Pater cum dicitur, non nisi alicuius Filii dicitur, et Filius non nisi alicuius > Patris intelligitur, et Spiritus secundum id quod ad aliquid refertur, spirantis alicuius est, et spirans utique Spiritum spirans est..... Proprio autem modo quodam (hypostatice) dicitur Spiritus Sanctus, secundum quod refertur ad Patrem et Filium, quod eorum Spiritus Sanctus sit » Aug. ep. 238. al. 164. n. 14. 15. ad Pascent.

« In eo quod proprie (hypostatice) dicitur Spiritus Sanctus, relative dicitur, cum et ad Patrem et ad Filium refertur, quia Spiritus Sanctus et Patris et Filii Spiritus est » Id. de Trin. V. n. 12. Eodem modo Fulgentius. « Pater a nullo est genitus, Filius a Patre est genitus, Spiritus Sanctus a Patre Filioque procedens est. Pater non sibi est sed Filio; Filius non sibi est sed Patri; Spiritus alicuius est adspirantis; ergo ad Patrem Filiumque refertur. Ista itaque relativa nomina Trinitatem faciunt; essentialia vero nullo modo triplicantur » Fulg. ad Felicem notarium de Trin. c. 2; ep. 14. n. 9. ad Ferrand. diacon. In professione fidei Concilii Wormatiensis⁵ hoc ipsum proponitur. « Spiritum Sanctum credimus.... a Patre Filioque procedentem amborum esse Spiritum.... Nec Patris tantum nec Filii tantum, sed simul Patris et Filii Spiritus dicitur. In relativis personarum nominibus Pater ad Filium, Filius ad Patrem, Spiritus Sanctus ad utrosque refertur » Mansi T. XV. p. 868.

Immo penes Patres veritas, quod Spiritus Sanctus dicitur alterius personae Spiritus unice, quatenus ab ea procedit, ita extra omne dubium est, ut unum explicent per alterum. Sic Athanasius: « Patris est Spiritus qui dictus est Filii, siquidem ipse Filius ait: Spiritus veritatis, qui a Patre procedit » ep. 3. ad Serap. n. 1. Eodem modo argumentatur Augustinus. « Quod sit ipse Spiritus Patris, ipse Filius dicit: de Patre procedit; et alio loco: Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis » Serm. 71. n. 29. Et Gregor. Nyssenus serm. 3. in oration. dominicam: « Spiritus Sanctus et ex Patre dicitur et ex Filio esse attestatione confirmatur⁶; si quis enim Spiritum Christi non habet, inquit > (Apostolus), hic non est eius. Igitur Spiritus ex Deo et Dei Spiritus est; Filius autem cum sit ex Deo (Patre), non iam Filius ipsius Spiritus (τοῦ Πνεύματος) est aut dicitur, neque relativa haec consecutio convertitur » (quia scilicet cuius personae dicitur Filius aut Spiritus, ab ea intelligitur procedere). Basilius: « Spiritum Sanctum per Filium effulgere Apostolus manifestum fecit, Spiritum Filii ipsum nominans sicut et Dei; et mentem Christi appellavit, sicut et Spiritum Dei » (1. Cor. II. 11) contra Eunom. l. V. T. I. p. 305. Cyrillus item: « sicut proprius est Filii Spiritus, naturaliter et in ipso existens et per ipsum procedens, ita et Patris (est Spiritus) » Cyrill. in Io. l. X. p. 910; ep. 17. synod. ad Nestor. T. V. P. II. epp. p. 74. Tum s. Maximus: « Spiritus Sanctus sicut natura secundum essentiam est Dei et Patris, ita etiam secundum essentiam est Filii, utpote essentialiter ex Patre per Filium genitum procedens » Maxim. in Script. quaest. 63. in Opp. T. I. p. 238. 239. (citatus etiam a Becco, Opusc. aur. p. 117). Augustino synonyma sunt, sive Spiritus Filii dicatur, sive a Filio procedere. « Nec possumus dicere quod Spiritus Sanctus et a Filio non procedat; neque enim frustra idem Spiritus et Patris et Filii Spiritus dicitur » Aug. Trin. l. IV. n. 29; XV. n. 47; contra Maxim. l. II. c. 14. n. 1. et saepe alibi. « Cum et Spiritus Sanctus Patris Filiique sit Spiritus, non sicut quaecumque creatura quae et Patris et Filii est, sed sicut cum utroque vivens et potens, et sempiterne ex eo quod est Pater Filiusque, subsistens » s. Leo M. in Pentecost. sermon. I. c. 3. cf. serm. 2. c. 2; ep. 15. ad Turrib. c. 1. et Vigil. Tapsens. (vel alium) contr. Varimadum l. II. c. 12. Ita etiam s. Fulgentius: « Firmissime tene et nullatenus dubites, eundem Spiritum Sanctum qui Patris et Filii unus Spiritus est, de Patre et Filio procedere. Dicit enim Filius: cum venerit Spiritus veritatis, qui a Patre procedit; ubi suum Spiritum esse docuit; quia ipse est veritas » Fulg. de fide ad Petrum c. 11; de Incarn. ad Scaril. n. 3.

Sane nemo nisi absurdissime negare posset, ipsique Photiani fateantur oportet, locutionibus Spiritus Dei Matth. III. 16; Rom. VIII. 9. 11. 14; 1 Cor. II. 10. 11; Spiritus Domini Luc. IV. 18; Act. V. 9; VIII. 39; 2 Cor. III. 17. 18; Spiritus Patris Matth. X. 20. significari spiratum a Deo, a Domino, a Patre. Si hoc quoque negare isti auderent, ex Scripturis ipsis convincerentur, ubi significatio huius appellationis Spiritus Dei explicatur per definitionem: Spiritus qui ex Deo est, τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ θεοῦ, 1 Cor. II. 11. 12.

Atqui non minus quam Spiritus Dei et Spiritus Patris, propria personae tertiae designatio est in relatione ad Filium: « Spiritus Filii » Gal. IV. 6; « Spiritus Christi » Rom. VIII. 9; 1. Pet. I. 11; « Spiritus Iesu Christi » Phil. I. 19; « Spiritus Iesu » Act. VI. 7. Et vero haec appellatio ut aeque propria et in eadem loquendi forma coniungitur cum altera « Spiritus Dei ». « In carne non estis sed in spiritu, si tamen Spiritus Dei habitat in vobis; si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est eius » Rom. VIII. 9.

Si conferantur inter se tres designationes, in prima (Spiritus Dei vel Spiritus Domini) nomine Dei et Domini exhibetur ut principium Spiritus Sancti omnis persona divina, quae non est ipsa Spiritus Sanctus; unde propositio complexa resolvitur in duplicem aliam distinguendo personas comprehensas nomine Dei ac Domini: Spiritus Patris, Spiritus Filii. Pari ratione creatio nunc indistincte Deo ac Domino adscribitur, nunc per distinctionem personarum Patri aut Filio aut Spiritui vel coniunctim personis tribus (vide thes. XII.). Sicut ergo tres personae sunt unus creator, quia ad extra operantur non ut distincti, sed ut unum sunt una virtute creatrice, quae est divina essentia; ita Pater et Filius unus sunt spirator, quatenus unum sunt essentia sub formali ratione virtutis spiratricis, i. e. dilectionis producentis amorem. Quando dicitur Spiritus Dei, significatur unum principium quo spirationis, et supponitur distinctio personarum quae spirant, seu quae sunt principium quod spirationis; quando seorsum dicitur Spiritus Patris, et Spiritus Filii significatur explicite una persona spirans et altera supponitur implicite. Est enim Spiritus Patris ut communicantis spiratricem virtutem etiam Filio, et Spiritus Filii ut habentis communicatam spirationem a Patre, eodem modo quo alibi diximus, adscribendo attributum absolutum vel operationem ad extra uni personae non excludi sed includi personas reliquas. Locutio ergo Spiritus Dei resolvenda est in duas coniunctim non divisim: Spiritus Patris et Spiritus Filii, vel in copulativam propositionem: Spiritus Patris et Filii. « Spiritus Sanctus, qui ex Deo pariter et Deus est; Spiritus enim Dei, et Spiritus Patris et Spiritus Filii non secundum compositionem aliquam, ut in nobis est anima et corpus, sed medius inter Patrem et Filium, ex Patre et Filio⁷ appellatione tertius » Epiphan. ancorat. n. 8. « Quandoquidem Spiritus Sanctus in nobis habitans reddit nos Deo conformes, et vero etiam procedit ex Patre et Filio; manifestum est, ipsum divinae essentiae esse, essentialiter in ipsa (ut sua) et ex ipsa (ut Patris et Filii, et ut principio quo) procedentem »⁸ Cyrill. Thesaur. p. 345.

« Eadem processio Spiritus Sancti etiam a Filio demonstratur ex revelato interno personarum ordine, qui non potest esse nisi ordo originis; pariterque ex missione Spiritus Sancti, quae internam processionem personae missae a mittente necessario supponens, sicut a Patre ita est a Filio ».

I. Ordo divinarum personarum in Scripturis ipsis traditur omnino fixus ac ratus, ubicumque connumerantur tres divinae personae secundum earum internas necessarias relationes: « in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti » Matth. XXVIII. 19; « Pater Verbum et Spiritus Sanctus » 1. Io. V. 7; et incipiendo a persona tertia velut ab altero extremo: « idem Spiritus, idem Dominus, idem Deus » 1. Cor. XII. 4-6. Ad hunc locum Apostoli s. Basilius animadvertit, non ordinem ontologicum inversum tradi, sed exhiberi « nostram habitudinem; nam cum dona accipimus, primum nobis occurrit distribuens, tum cogitamus mittentem (Filium), dein cogitationem perducimus ad fontem et causam bonorum » (ad personam primam, quae non est ab alia et a qua sunt aliae personae) Basil. de Spiritu Sancto c. 16. n. 37. « Proinde via ad Dei cognitionem est ab uno Spiritu per unum Filium ad unum Patrem. Et vice versa essentialis bonitas et secundum naturam sanctitas et regalis dignitas ex Patre per Unigenitum ad Spiritum permanat » ¹ ibid. c. 18. n. 47. cf. s. Iren. 1. V. c. 36. n. 2.

Ceterum de hoc ordine ontologico et intrinsecus necessario personarum dubitare non sinit professio christiana expressa in omnibus symbolis, in solemnibus formulis liturgicis, in universa praedicatione ecclesiastica. « Discant, Spiritum eodem modo pronuntiari cum Domino (Filio), quomodo et Filius pronuntiatur cum Patre. Nomen enim Patris et Filii et Spiritus Sancti similiter editum est. Itaque quemadmodum se habet Filius ad Patrem, ita et ad Filium sese habet Spiritus secundum traditum in baptismo verborum ordinem. Quod si Spiritus Filio iunctus est, Filius autem Patri, liquet ipsum etiam Spiritum Patri adiungi... Unus autem est Spiritus Sanctus ipse quoque singulariter enuntiatus, per unum Filium uni Patri copulatus ac per se complens glorificandam super omnia ac beatam Trinitatem » s. Basil. de Spiritu Sancto c. 17. 18. n. 43. 45. « Qui Patrem intellexit, tam ipsum in se intellexit quam Filium simul intelligentia complexus est; qui autem Filium apprehendit, a Filio Spiritum non seiunxit; sed fidem identitate essentiae unitam in se ipso expressit trium secundum ordinem quidem consequenter, secundum naturam vero unite se habentium ². Et qui Spiritum Sanctum dixit, hac professione simul complexus est eum, cuius est Spiritus; atque quia Spiritus est Christi et ex Deo iuxta Pauli effatum (Rom. VIII. 9), quemadmodum ex catena unum extremum apprehendens etiam alterum simul attraxit, ita qui Spiritum attraxit, ut loquitur Propheta (Ps. CXVIII. 131), et Filium et Patrem per ipsum simul attraxit. Item si quis secundum veritatem Filium apprehenderit, habebit eum simul adducentem utrimque hinc quidem Patrem suum illinc vero proprium Spiritum (ἑκατέρωθεν τὰ μὲν τοῦ ἑαυτοῦ Πατρός, τὰ δὲ τοῦ ἰδίου Πνεύματος συνεπαγόμενον); neque enim a Patre dividi poterit semper in Patre existens, neque disiungi a Spiritu suo proprio omnia operans in ipso (Filius in suo Spiritu). Similiter etiam qui Patrem apprehenderit, virtute simul complexus est Filium et Spiritum Sanctum » Id. ep. 38. al. 43. n. 4.

1°. Iam in hoc ordine « consequentiae » interno et necessario personarum ἀκολουθίᾳ κατὰ τὴν τάξιν, ut Basilius loquitur, per sese spectato simul cum unitate numerica naturae et omnium perfectionum absolutarum in tribus personis, continetur implicite revelata processio personae tertiae sicut a prima ita a secunda. Realis enim ordo « consequentiae » in Deo duo dicit, realem distinctionem per relationes originis, et determinate originem consequentis a praecedente eo modo, quo praecedens et consequens in Deo dici potest. Namque a) si nulla est realis distinctio, non potest concipi realis ordo, qui dicit plurium distinctorum connexionem secundum aliquod unitatis principium; in Deo autem ex pridem demonstratis realis distinctio nulla est nisi secundum relationes originis. Hinc b) ordo in divinis personis, quia est ordo originis, est analogus successivo. Quod ne praepostere accipiatur, intelligendum est, non ita esse tres, ut perinde sit quae persona prima dicatur, quae secunda, et quae tertia; sic enim iam non esset relatio originis unius personae ad alteram tamquam ad suum principium, et proinde tolleretur realis distinctio et consequenter ipse ordo. Sed prima persona est Pater, secunda Filius, tertia Spiritus Sanctus; non vero aut Filius et Spiritus Sanctus sunt duae personae secundae, aut Spiritus secunda et Filius tertia persona dici potest ³. At internus hic ordo, ut Filius sit persona secunda, Spiritus tertia, non potest esse nisi ex modo processionis, quia ex hoc solo est ordo in personis divinis. Ergo aliquo modo prior est processio secundae quam tertiae personae; nulla autem potest esse prioritas inter divinas personas nisi prioritas a quo, h. e. nisi relatio principii et procedentis a principio (supra p. 387). Ergo in hoc ipso quod Spiritus Sanctus in Scriptura exhibetur ut ordine tertia persona, continetur primam et secundam esse priorem prioritate a quo (quae sola datur in divinis), h. e. primam et secundam esse principium tertiae personae (cf. S. Th. I. q. 48. a. 3).

Aliis verbis hoc ipsum explicatur. Nimirum ex interno necessario ordine in Scripturis tradito generatio Filii praeintelligitur processioni Spiritus Sancti; atqui Filius nascendo habet a Patre communicatas omnes perfectiones et rationes formales excepta paternitate, et in omnibus unum est cum Patre excepta formali ratione Patris et Filii, qua sola duae personae inter se distinguuntur; ergo habet Filius a Patre communicatam naturam etiam sub formali ratione vis spiratricis (seu dilectionis producentis amorem ut terminum immanentem), et proinde non minus est unum cum Patre principium Spiritus Sancti, quam unus cum Patre Deus.

2°. Ad hoc ipsum ss. Patres, nominatim ⁴ etiam graeci, reduxerunt fixum illum ordinem personarum, quod scilicet sicut persona secunda ad primam, ita tertia ad secundam habet relationem originis. S. Athanasius ordinem Trinitatis ita declarat: iuxta analogias in Scripturis traditas Pater est lux, Filius splendor, Spiritus Sanctus illuminatio, unde « etiam licet in Filio perspicere Spiritum Sanctum, in quo illuminamur »; item Pater fons, Filius fluvius, Spiritus Sanctus aqua; Pater sapiens, Filius sapientia, Spiritus Sanctus Spiritus sapientiae etc. « Cum igitur ea sit in SS. Trinitate ordinata coniunctio (συνάφεια) et unitas, quis iam vel Filium a Patre vel Spiritum a Filio aut ab ipso Patre separare audeat? »

Si ergo quaeratur, « quomodo cum Spiritus in nobis est, Filius in nobis esse dicatur, et similiter cum Filius in nobis est, Pater in nobis esse itidem dicatur; vel quomodo cum plene sit Trinitas, in uno tamen designetur Trinitas?.... huiusmodi haesitatio fide sanari poterit, tum etiam praedictis exemplis imaginis, splendoris, fontis fluvii, substantiae et figurae. Quemadmodum enim Filius in Spiritu tamquam in propria imagine est, ita et Pater in Filio... ut credamus unam esse sanctificationem quae sit ex Patre per Filium in Spiritu Sancto... Quia enim unus est Filius qui et vivens est Verbum, unam quoque esse necesse est perfectam et plenam, sanctificantem et illuminantem, viventem eius virtutem et donum (ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν), quod ex Patre procedere dicitur, quia a Verbo quod ex Patre esse conceditur, effulget, et mittitur, et datur (διὰ τοῦτο ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει, καὶ ἀποστέλλεται, καὶ δίδοται) ⁵. Filius quippe a Patre mittitur; titur; sic enim, inquit, Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum mitteret (ἀπέστειλεν); Filius autem mittit Spiritum Sanctum; si enim, inquit, ego abiero, mittam Paracletum; Filius item Patrem clarificat, dicens: ego te clarificavi; Spiritus vero clarificat Filium: ille enim, inquit, me clarificabit; praeterea Filius ait: quae audivi a Patre, haec loquor in mundo; Spiritus autem a Filio accipit: de meo enim, inquit, accipiet et annuntiabit vobis; insuper Filius venit in nomine Patris; pariter etiam de Spiritu Sancto ait Filius: quem mittet Pater in nomine meo. Cum igitur eundem ordinem et eandem naturam (eandem proprietatem ac relationem naturalem) habeat Spiritus ad Filium, qualem habet Filius ad Patrem, quomodo qui Spiritum dicit creaturam, non idem necessario de Filio sentiat? Si enim Spiritus Filii est creatura, consequens erit, ut et Verbum Patris creaturam dicant » ⁶ Athanas. ep. I. ad Serap. n. 19-21.

Similiter s. Basilius l. V. contr. Eunom. statuit hanc propositionem: « quod sicut Filius ad Patrem, ita Spiritus se habet ad Filium ». In declaratione s. Doctor non solum processionem Spiritus Sancti a Filio, sed etiam modum processionis eundem, qui est Filii a Patre, affirmare videri posset; sed attendendus est eius scopus, qui erat demonstrare processionem Spiritus Sancti a Filio, et hoc ipso a Deo i. e. a Patre et Filio, ut unum sunt; non autem necesse habuit intimam dare rationem, cur haec processio non sit generatio, atque ita cur Spiritus Sanctus non sit Filius Filii. Ad hanc propositam quaestionem, in qua evidenter ut doctrinam catholicam supponit processionem Spiritus Sancti a Filio per communicationem naturae, solum duo respondet: a) in Scripturis non dici Filium Filii, quamvis Spiritus Sanctus sit ex substantia Filii; b) non dici Filium sed Spiritum, ut processiones in interna vita Dei intelligantur conclusae per processionem Spiritus, ne si procedens a Filio esset Filius, etiam hic secundus Filius Filium tertium, et sic in infinitum postulare videretur. « Sicut Filius ad Patrem, ita Spiritus se habet ad Filium. Propterea Dei (Patris) quidem Verbum Filius est, Verbum autem Filii est Spiritus...... et cum Verbum sit Filii, proinde Dei est ⁷. Verbum autem et Sermo Dei vivens est et operans...... Cur et Spiritus non dicitur Filius Dei? Non quod ex Deo non sit per Filium (ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ), sed ne Trinitas putetur multitudo infinita, quasi Filios ex Filiis, ut fit in hominibus, habere videretur. At dicis: si Dei quidem imago est Filius et imago Filii Spiritus, item si Filius Verbum Dei et Spiritus Verbum Filii, cur Spiritus dictus non est Filius Filii? Quod si tacuerimus, ut qui ea quae Dei sunt, curiose inquirere nolimus, divini Spiritus gloriam victam arbitraris, propterea quod Filii appellatio de ipso adhibita non est, quasi non idem possit ex te quaeri. Nam si confitearis per Spiritum fieri filios adoptionis innumeros, cur Spiritus ne adoptione quidem Filius appellatur?.... Nos porro etiam de hoc nobis ipsis pro virili respondemus..... Dicimus ergo, quod si quis dixisset Filium ex Filio, Trinitatem deitatis adduxisset in multitudinis suspicionem apud homines, qui hoc audivissent ⁸. Pronum namque erat suspicari, si Filius ex Filio genitus esset, etiam ex hoc alium rursus genitum fuisse et rursus alium... Propterea Spiritum ex Deo esse Apostolus aperte quidem praedicavit dicens, quoniam Spiritum qui ex Deo est, accepimus (1. Cor. II. 12); et quod per Filium effulsit (ὃ δι' αὐτοῦ ἐκλάμψαν), manifestum reddidit, Spiritum Filii ipsum nominando sicut Spiritum Dei, et appellando mentem Christi sicut Spiritum Dei, quemadmodum etiam est spiritus hominis (1. Cor. II. 11); Filium autem Filii dicere cavit » Basil. l. V. cont. Eunom. T. I. p. 304. sq.

Iam quaeso quis umquam consentiens haeresi Photianae tam anxie quaesivit aut quaerere posset rationes subtiles, cur Spiritus Filii non sit aut dicatur Filius Filii? Ratio in illa sententia unica est eaque prorsus evidens, quia Spiritus non habet originem ex Filio. At ss. Patres sine dubitatione tenentes fixum personarum ordinem per relationes originis, atque adeo per communicationem naturae Spiritum consubstantialem procedere a Patre et Filio, sentiebant difficultatem non levem et necesse habebant vel simpliciter fateri nobis incompertum esse, vel subtilius conquirere rationes, cur Spiritus non sit Filius Filii, qua de re sicut heic Basilius, ita Augustinus aliique saepe disputant. Imo Ariani ipsi, nisi perspectam habuissent doctrinam Ecclesiae catholicae de processione Spiritus a Filio per communicationem naturae, illam quaestionem ne proponere quidem potuissent; in sententia enim Photiana quaeri tantum poterat, cur Spiritus non sit frater Filii; nullo autem modo cur non sit Filius Filii?

Dissertissime s. Gregorius Nyssenus Basilii frater ex ipso ordine, quod ratione prius intelligendus est Filius quam Spiritus Sanctus, declarat prioritatem in Deo non posse esse aliam nisi ratione principii ac procedentis a principio, atque ideo sicut ordine principii Pater praesupponitur Filio, ita Filium (cum Patre) eadem ratione principii (prioritate a quo) praesupponi Spiritui Sancto ab eo procedenti, seu (ut Gregorius loquitur) ab eo pendenti. Postquam demonstravit, per generationem Filii a Patre non excludi aeternitatem Filii, quia non duratione sed sola ratione principii aeternaliter generantis Pater prior est Filio aeternaliter genito, descendit ad hoc idem declarandum de Spiritu Sancto. « Eadem est nostra doctrina de Spiritu Sancto, in solo ordine differentiam (inter personas) agnoscens. Sicut enim coniungitur Patri Filius, et ex illo esse habens non tamen existentia posterior est; sic pariter ab unigenito pendet Spiritus Sanctus, ita ut sola cogitatione secundum rationem principii Filius praeintelligatur hypostasi Spiritus ⁹. Temporales enim dimensiones in aeterna vita non habent locum, ita ut excepta ratione principii SS. Trinitas nulla re in se ipsa discernatur » Nyss. contr. Eunom. l. I. p. 104.

Adhuc luculentius idem Gregorius ex communi catholica doctrina tradit ordinem personarum ita, ut secunda sit ex sola prima, ubi supponit significationem nominis unigeniti velut ab uno geniti; cum vero prima et secunda persona praesupponantur, hoc ipso, ait, tertiam esse quidem etiam ex prima, sed non nisi per secundam, atque ideo solum Filium esse ex solo Patre, Spiritum Sanctum vero secundum rationem principii et procedentis a principio esse ex Patre per Filium, adeoque non ab una sed a duabus personis. « Differentiam secundum principium et principatum (κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατόν) non negamus, in quo solo unum ab altero distingui admittimus, eo quod aliud quidem credimus esse principium, aliud vero ex principio. Et eius quod ex principio est, rursus aliam differentiam consideramus; unum enim est proxime (et sine medio) ex primo, alterum vero per illud, quod est proxime ex primo, ut et in Filio sine ambiguitate maneat proprietas unigeniti, et Spiritum ex Patre esse non sit dubium, dum Filii interpositio (inter Patrem et Spiritum) et ipsi servat proprietatem unigeniti et Spiritum a naturali habitudine ad Patrem non removet » ¹⁰ Nyss. ad Ablav. quod non tres Dii T. II. p. 459 (cf. supra p. 159).

II. Spiritus Sanctus dicitur mitti sicut a Patre ita a Filio. « Ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis.... Spiritum veritatis »; « Paraclitus Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in nomine meo » Io. XIV. 16. 26. « Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit »; « si non abiero, Paraclitus non veniet ad vos, si autem abiero, mittam eum ad vos » ib. XV. 26.; XVI. 7.

Verba Christi ita manifesta sunt, ut neque ipsi Photiani negent Spiritum Sanctum mitti etiam a Filio, sed nolunt agnoscere in ipsa missione necessario supponi aeternam processionem personae missae a mittente; imo hac distinctione inter processionem aeternam secundum esse personae, et inter missionem ac processionem in tempore secundum effectum ad extra abutuntur ad falsam interpretationem ss. Patrum, ubi de processione Spiritus Sancti loquuntur.

Ut tenebrae malis artibus obfusae dispellantur, effectum ad extra et nominatim collationem donorum supernaturalium oportet distinguere a missione ipsius personae divinae. Quamvis enim missio personae includat effectus supernaturales ad extra et collationem donorum (si sit missio ad animas sanctificandas), non tamen haec effectio et collatio donorum simpliciter et per sese spectata est missio personae. Quatenus effectus consideratur Dei ut Deus unus est, vel per approprationem ut est Dei Patris, nulla potest concipi missio personae; sed ut haec intelligatur, necesse est effectum supernaturalem referri ad personam procedentem ab alia, a qua dicitur mitti. Itaque missio personae divinae necessario determinatur ad personam cum adsignificatione duplicis respectus, scilicet relationis primo realis et aeternae ad personam mittentem tamquam ad principium personae missae, et deinde respectus ad actualem existentiam effectus supernaturalis in tempore (cf. S. Th. supra p. 191).

Adversus Arianos ad demonstrandum, missum non esse minorem mittente, Augustinus aliquando solam quidem efficientiam ad extra considerat, atque hoc modo incomplete spectatam missionem improprie appellans, dicit personam mitti etiam a se ipsa, quia e. g. assumptionem carnis effecit Filius una operatione cum Patre et Spiritu Sancto, speciem columbae Spiritus Sanctus una operatione cum Patre et Filio. Sed nos agimus de proprie dicta missione, ut in Scripturis exhibetur, et per quam etiam Augustinus priorem illam considerationem complet aut corrigit. Ad praesentem enim causam solum declaratione indiget, quod diximus de relatione reali missi ad mittentem.

In primis dum persona a persona mitti dicitur, demonstratur realis distinctio inter mittentem et missum; nemo enim proprie a se ipso mittitur. Unde etiam Patres hac doctrina de missione personarum frequenter utuntur ad Sabellianos confutandos (Petav. l. VIII. c. 1. n. 1.). Porro missio in creatis, ex quibus sicut alia ita et hoc nomen primo desumptum est, includit aliquam mittentis in missum auctoritatem, sive proprio sensu imperii, sive sensu improprio consilii, sive generatim voluntatis transmissione ab uno in alterum. Unde necessario etiam in translatione ad personas divinas nomen retinet non quidem eandem sed analogicam significationem; seclusa enim omni analogia, revelatio de missione unius divinae personae ab altera nobis prorsus maneret sine sensu intelligibili (cf. th. XIX.). Iam vero auctoritas, superioritas, dignitas (ἀξίωμα) unius personae prae altera, voluntatis transmissio seu, ut Basilius loquitur, irradiatio (ἔλλαμψις) in divinis unice est et concipi potest secundum originem ut principii prae procedente a principio, nisi forte spectetur persona incarnata secundum naturam suam assumptam formaliter ut homo est.

Hinc est, quod Pater qui a nulla persona procedit (ἀνέκφοιτος, ἀγέννητος), numquam dicitur nec potest dici missus ab alia persona ¹¹. Filius secundum divinitatem spectatus non nisi a Patre, supposita vero incarnatione formaliter ut homo ad munia redemptoris etiam a Spiritu Sancto mitti dicitur: Spiritus Domini super me...... evangelizare pauperibus misit me Luc. IV. 18.

« Quis autem Christianus ignorat, quod Pater miserit missusque sit Filius? Non enim genitorem ab eo quem genuit, sed genitum a genitore mitti oportebat; verum haec non est inaequalitas substantiae sed ordo naturae (nativitatis), non quod alter prior esset altero, sed quod alter esset ex altero...... Sed si non vultis huic regulae acquiescere, ut ubicumque legeritis in auctoritate divinorum eloquiorum, quo minor Patre Filius videatur ostendi, aut ex forma servi dictum accipiatis in qua vere minor est Patre, vel ideo dictum, quo demonstretur esse alter ex altero; si huic inquam rectissimae regulae non vultis acquiescere, certe tamen verum Dei Filium nulla ratione dicetis, si non eiusdem substantiae, cuius Pater est, eum esse dicatis » Aug. contr. Maxim. Arian. l. II. c. 14. n. 8.

Itaque quoad significationem relationum personalium eodem fere modo intelligendum est, quando persona a persona dicitur mitti, ac quando Christus Filius Dei ait: « quia Pater maior me est » Io. XIV. 28. Docent videlicet Patres, dupliciter posse accipi hanc appellationem maioris, vel ut dicatur Pater maior Filio spectato secundum humanam naturam, sicque non modo Patrem sed etiam Spiritum Sanctum maiorem Filio, imo et ipsum Filium secundum divinam naturam maiorem esse se ipso, quatenus homo est et seipsum exinanivit (Aug. in Io. tract. 79. n. 2); vel ita ut Pater maior dicatur Filio spectato secundum divinam naturam, sicque non posse intelligi aliud nisi rationem principii in Patre prae Filio genito (cf. supra p. 156). Iam secundum eandem rationem missio, siquidem referatur ad Christum ut homo est, exprimit auctoritatem proprie dictam, et tribui potest tum Patri tum Spiritui Sancto, imo aliqua significatione minus propria etiam ipsi Filio; si vero referatur ad personam spectatam secundum divinam naturam, necessario indicat ἀξίωμα principii in persona mittente et relationem processionis in persona missa. Quamobrem dum Spiritus Sanctus qui divinae est tantum naturae, aeque a Filio atque a Patre missus exhibetur, non utique seorsum a Patre et seorsum a Filio sed ab utroque quatenus unum sunt, hoc ipso Filius cum Patre praedicatur principium immanentis et aeternae processionis Spiritus Sancti, quia processio personae missae a persona mittente est prima praesuppositio et veluti radix missionis.

Ideo Athanasius, ut paulo ante vidimus, coniungit processionem (ἔκλαμψιν) et missionem Spiritus Sancti a Filio. Pariter Cyrillus, « necesse est fateri, inquit, Spiritum essentiae Filii esse; nam ut ex ipso naturaliter existens et in creaturam ab ipso missus (ὡς ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ὑπάρχον καὶ ἐπὶ τὴν κτίσιν παρ' αὐτοῦ πεμπόμενον) renovationem operatur » Thesaur. p. 358. Luculentissime hanc connexionem intimam missionis cum processione post Augustinum explicant Patres latini. « Filius est a Patre missus non Pater a Filio, quia Filius est a Patre natus, non Pater a Filio; similiter etiam Spiritus Sanctus a Patre et Filio legitur missus, quia a Patre Filioque procedit » Fulgent. contra Fabian. fragm. 29. « Ecce hic Paracletum quem mittit Pater in nomine Filii, ipsum mittit Filius a Patre. Mittit autem a Patre Spiritum veritatis; mittit ergo a Patre Spiritum suum, ipse enim est veritas. Mittit eum Pater in nomine Filii, quia unus Spiritus est Patris et Filii; mittit eum Filius a Patre, quia sic procedit a Filio sicut procedit a Patre; idem quoque Spiritus Patris, qui Spiritus est veritatis » Ibid. fragm. 27.

Imo vero exactius loquendo missio ad extra dici debet manifestatio processionis ad intra. Discrimen hoc unum est, quod missio intelligitur processio aeterna cum connotatione termini et supernaturalis operationis ad extra; processio autem per se hanc connotationem non habet. Potest itaque esse processio aeterna sine missione, sed non potest esse nec concipi missio personae secundum divinam naturam sine aeterna eiusdem processione a mittente. Ita potuit Verbum esse aeternaliter genitum a Patre, quin Pater crearet per Verbum, et quin Verbum mitteret in mundum; sed nulla operatio Patris per Verbum, nec missio Verbi (secundum divinam naturam) concipi potest, quin intelligatur aeterna Verbi processio a Patre; siquidem illae locutiones nihil aliud dicunt quam ipsam aeternam processionem cum connotatione manifestationis ad extra, quae fit in tempore.

Eadem valent de processione Spiritus Sancti ut doni et donabilis. « Sicut ergo Pater genuit, Filius genitus est; ita Pater misit, Filius missus est.... Sicut enim natum esse est Filio a Patre esse, ita mitti est Filio cognosci quod ab illo sit. Et sicut Spiritui Sancto donum Dei esse (proprietate sua esse donabilem), est a Patre procedere, ita mitti est cognosci quia ab illo procedat. Nec possumus dicere, quod Spiritus Sanctus et a Filio non procedat; neque enim frustra idem Spiritus et Patris et Filii Spiritus dicitur.... Quod ergo ait Dominus: quem ego mittam vobis a Patre, ostendit Spiritum Patris et Filii.... Non ideo minorem Filium quia missus est a Patre, nec ideo minorem Spiritum Sanctum quia et Pater eum misit et Filius, sufficienter quantum arbitror demonstratum est. Sive enim propter visibilem creaturam (propter effectum ad extra) sive potius propter principii commendationem, non propter inaequalitatem vel imparilitatem vel dissimilitudinem substantiae in Scripturis haec posita intelliguntur; quia etiamsi voluisset Deus Pater per subiectam creaturam visibiliter apparere, absurdissime tamen aut a Filio quem genuit, aut a Spiritu Sancto qui ab illo procedit, missus diceretur » s. Aug. Trin. l. IV. n. 29. 32. « Spiritus Sancti missio ipsa processio est, qua de Patre procedit et Filio. Sicut igitur Spiritus mitti dicitur quia procedit, ita et Filius non incongrue mitti dicitur, quia generatur » s. Gregor. M. in Evangel. Io. hom. XXVI. n. 2. Hanc unitatem processionis et missionis, ut in Deo ipso est, declarat Hugo Etherianus ex aeternitate et incommutabilitate Dei. « Licet Apostoli et prophetae in tempore a Christo Spiritum acceperint, Dei tamen Filius non in tempore Spiritum habere coepit, neque idem Spiritus a Filio exire initium sumpsit per tempus aliquod. Sane a diebus aeternitatis, sicut Filius a Patre generatur, ita Spiritus Sanctus ab utroque exit, ab utroque mittitur aeternaliter.... Quantum ad ipsos (Patrem et Filium in se ipsis) spectat, ante omnia saecula mittunt et donant (spirantes mittendum et donandum Spiritum); existentibus autem dono missioneve dignis incipere dicuntur mittere vel donare (incipit existentia termini ad extra)... Quare forsitan non sit inconveniens, si processio Spiritus Sancti aeternaliter de Patre ac Filio manans, penes suscipientes creaturas missio, usitatius donatio et si quid aliud huiusmodi nuncupetur » Hug. Ether. cont. Graec. l. III. c. 18.

Pulcherrime argumentum concludit Bessarion Cardinalis. « Vis ista mittendi quae inest Patri et Filio, secundum quam ambo mittunt Spiritum Sanctum, quemadmodum et nostrates (Graeci) fatentur vel eadem est in Patre et Filio, vel alia et alia. Sed si alia et alia, erit scilicet maior et minor et consequenter missiones erunt diversae, igitur neque una vis et potentia neque una ipsorum erit operatio.... Ergo non alia atque alia sed eadem est (virtus mittendi). At vero in Patre virtus mittendi Spiritum simul est cum virtute spirandi ipsum; semper enim Pater spirat Spiritum Sanctum et spirans eum mittit. Ergo et Filius una cum virtute spirandi et producens eum mittit, igitur et Filius est Spiritus Sancti productor » de Process. Sp. S. (inter Opusc. aurea p. 237).

Quamvis igitur Photiani obtinerent, locutiones Patrum graecorum, quibus Spiritum Sanctum profundi, scaturire, prodire, effulgere, apparere (προχεῖσθαι, ἀναβλύζειν, προϊέναι, ἐκλάμπειν, πεφηνέναι) ex Filio vel per Filium dicunt, significatione immediata designare missionem et processionem ad extra, nihil tamen proficerent; haec enim processio ad extra includit ut fundamentum processionem ad intra, seu potius, si theologice loquamur, missio est ipsamet processio ad intra cum adsignificatione efficientiae supernaturalis ad extra (vide Hieronym. Donatum l. IV. c. 4. apud Em. Mai SS. vv. nova Collect. T. VII. P. II. p. 125. sqq.).

Eodem fere modo superius vidimus (p. 166-169), Patres aliquos vetustos sermonem habere de generatione Filii in creatione universi, h. e. de manifestatione Filii ab aeterno geniti. Ceterum Patres etiam graeci multis in locis ita loquuntur, ut verba illa necessario intelligenda sint sensu immediato de aeterna immanente processione Spiritus Sancti ita, ut physice, essentialiter, secundum naturam effulgeat, appareat, scaturiat, procedat a Filio vel per Filium, vel ex essentia Filii (φυσικῶς, οὐσιωδῶς, φύσει, κατὰ φύσιν, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ υἱοῦ) Epiphan. Haeres. 62. n. 4; Ancor. n. 7; Cyrill. de adorat. l. I. p. 9; Thesaur. p. 345. 354. 358; in Io. p. 126; Maxim. q. 63. in Scriptur. Opp. T. I. p. 238. 239. (citatus etiam a Becco patriarcha inter Opusc. aurea. p. 117). Sed de PP. inferius dicendi locus erit.

« Ex superioribus consequitur, in verbis Christi affirmantibus Io. XV. 26: « Spiritus veritatis qui a Patre procedit », non solum non excludi sed collata Scripturarum integra doctrina manifestissime includi Filium ut unum cum Patre principium Spiritus Sancti, quod insuper hoc ipso loco expressius indicatur, dum Paraclitum dicitur mittere Filius a Patre ».

I. Si sola per se consideretur locutio, qui a Patre procedit, ea affirmans est et enuntiat processionem Spiritus Sancti a Patre, quam utique omnes Catholici credimus et confitemur; non autem est locutio excludens processionem etiam a Filio, sed imo eam includens.

1°. Si verba « Spiritus a Patre procedit » abstrahendo a tota reliqua doctrina de oeconomia SS. Trinitatis velut materialiter sola per se spectentur, docent Patrem esse principium Spiritus Sancti, non tamen docent, sub qua formali ratione sit principium, utrum spirator sit, quatenus Pater est unum cum Filio, an quatenus a Filio distinguitur. Sic verissime dicitur « Spiritus Patris »; at Spiritus est Patris, non quatenus Pater distinguitur a Filio, sed quatenus unum est cum Filio; adeoque relatio expressa his verbis Spiritus Patris non est propria soli Patri, sed communis Patri et Filio, non autem communis Spiritui Sancto, cui per illam Pater et Filius opponuntur. Unde non minus vere nec alio sensu dicitur Spiritus Filii quam Spiritus Patris (th. XXXII). Quemadmodum igitur ex eo, quod dicitur Spiritus Patris, inepte inferretur esse Patris solius ita, ut non aeque sit Spiritus Filii; eadem ratione absurde arguunt Photiani, Spiritum Sanctum eo quod praedicatur et creditur procedere a Patre, non aeque procedere a Filio.

Immo, ut recte animadverterunt s. Thomas (I. q. 36. a. 2. ad 1.), patriarcha Beccus (de Process. Spiritus Sancti c. 12. ed. Allatii p. 331. sqq.; et in dictis Sanctorum inter Opusc. aur. ed. Arcudii p. 155) et Bessarion (ep. general. ad Graecos ibid. p. 341), etiamsi scriptum esset, quod nullibi est scriptum, Spiritum Sanctum a solo Patre procedere, neque ita intelligi deberet exclusa processio a Filio.

Est enim principium generale saepe a Patribus inculcatum, exceptis relationibus originis sibi invicem oppositis et ideo realiter distinctis, per huiusmodi particulas excludentes non personam divinam unam alteri sed Deum creaturis opponi. « Multa dicuntur inesse soli Patri, tametsi Filius iis omnibus non careat, siquidem scriptum est: solus verax Deus Pater,.... et Paulus alicubi dicit: immortali, invisibili, soli sapienti Deo.... Filius itaque nihilominus erit naturaliter eadem quae Pater, licet aliqua de Patre solo praedicentur; omnia enim quae Patri insunt naturaliter et necessario, ea pariter communicantur Verbo ab illo procedenti » s. Cyrill. Thes. p. 142. (cf. th. III. coroll. 2; et vide principium generale verbis Chrysostomi, quae citavimus p. 243).

2°. Si prae oculis habeatur doctrina revelata de unitate et distinctione quae est inter divinas personas, processio personae tertiae sive a prima sive a secunda necessario includit processionem ab utraque. Quidquid enim inest uni personae, id commune intelligitur omnibus personis divinis propter essentiae unitatem et omnimodam simplicitatem, excepta sola formali ratione relativa, secundum quam una persona est principium alterius: « omnia unum, ubi non obviat relationis oppositio » (supra p. 188). Atqui Pater spiratione non est principium Verbi; seu aliter: Pater sub formali ratione generantis refertur ad Filium ut principium ad procedentem ab ipso, sub formali autem ratione spirantis Spiritum Sanctum seu diligendo producentis amorem non ad Filium sed ad solum Spiritum Sanctum habet relationem principii; hoc ergo ipso Pater ut spirator non a Filio sed a Spiritu Sancto distinguitur. Ergo quando nominatur Pater, a quo procedat Spiritus Sanctus, intelligitur Pater principium Spiritus Sancti non proprietate qua distinguatur a Filio, sed quatenus Pater et Filius unum sunt virtute spiratrice seu dilectione productrice amoris subsistentis; sicut quando Pater dicitur creator, intelligitur creator quatenus virtute creatrice est unum cum Filio et Spiritu Sancto.

II. In verbis ipsis: « quem ego mittam vobis a Patre, spiritum veritatis, qui a Patre procedit, » exhibetur Filius ut unum cum Patre, quatenus Pater est principium Spiritus Sancti procedentis ab ipso. Demonstratur id primo ex dictis in thesi superiori, ubi ostendimus, missionem personae divinae unius ab altera esse manifestationem processionis personae missae a mittente, et processionem ad intra esse necessarium fundamentum missionis ad extra. Tum vero verba proposita speciatim expendantur.

1°. In priori inciso: « ego mittam vobis a Patre », exprimitur missio Spiritus Sancti ad extra, huiusque missionis principium enuntiatur Pater et Filius, Filius in recto, Pater in obliquo: ego mittam a Patre; sicut alibi ponitur in recto Pater, in obliquo Filius: « quem mittet Pater in nomine meo » Io. XIV. 26. Item alibi exprimitur solus Pater, alibi solus Filius mittens: « Pater alium Paraclitum dabit vobis » ib. XIV. 16; « si abiero, mittam eum ad vos » ib. XVI. 7. In his igitur locis cum Patre intelligitur Filius, cum Filio Pater principium missionis, Pater ut communicans Filio, Filius ut communicatam habens a Patre virtutem et actum missionis. Hinc propositiones: Pater mittit, Filius mittit, Pater mittit in nomine Filii, Filius mittit a Patre, contrahuntur in propositionem complexam: « Deus dedit Spiritum suum Sanctum in nobis » I. Thess. IV. 8; 2. Cor. I. 22; V. 5; sicut vidimus appellationes Spiritus Patris, Spiritus Filii simul comprehendi per alteram Spiritus Dei.

Igitur Filius mittit a Patre Spiritum Sanctum una virtute, una missione communi Filio cum Patre, atque ideo Pater et Filius sunt unum principium missionis. Iam vero cur haec sit missio a Patre, definitiva declaratio et necessarium fundamentum datur in secundo inciso: qui a Patre procedit. Non ergo esset nec posset esse missio personae divinae a Patre, nisi ea a Patre procederet. Atqui una et eadem est missio Spiritus Sancti a Filio. Ergo etiam fundamentum necessarium, sine quo missio esse non posset, unum est in Filio mittente sicut in Patre, virtus scilicet et actus quo spirant spiritum mittendum et missum una missione utrique communi.

Ubi dicitur: « Pater dabit vobis Paraclitum », intelligitur Pater ut simul communicans Filio actum missionis, quod ipsi Photiani sine haeresi Ariana negare non possunt. Haec communicatio missionis explicite exprimitur in primo nostro inciso: « ego mittam a Patre ». Ergo dum in secundo inciso: « qui a Patre procedit », declaratur fundamentum missionis, Pater necessario intelligitur ut communicans Filio idem ipsum fundamentum missionis, quam Filius in primo inciso dicitur habere a Patre, h. e. Spiritus Sanctus procedit a Patre ut communicante Filio sicut missionem ita virtutem et actum spirationis. Adeoque Spiritus a Patre procedit formaliter ut ab habente Filium, eoque ipso ut communicante Filio actum spirationis ¹. « Non dixit, quem mittet Pater a me, quemadmodum dixit, quem ego mittam a Patre; videlicet ostendens, quod totius divinitatis, vel si melius dicitur, deitatis principium Pater est. Qui ergo a Patre procedit et Filio, ad eum refertur (ut ad principium primordiale), a quo natus est Filius » Aug. Trinit. IV. n. 29.

2°. Suppositis iis quae in thesi antecedenti diximus de significatione relativa nominis Spiritus Christi, Spiritus Filii, possumus ostendere, eo modo quo hic connectitur Spiritus Sancti missio a Filio cum processione a Patre, alibi ordine inverso coniungi missionem a Patre cum processione a Filio. « Misit Deus (Pater) Spiritum Filii sui in corda vestra » Gal. IV. 6. Evidenter penes Paulum in subiecto Deus Pater includitur Filius; una enim est utriusque donatio seu missio activa; pariter in praedicato Spiritum Filii sui includitur relatio Spiritus ad Patrem; sicut enim Filii ita Patris est Spiritus. Plenus ergo sensus verborum Apostoli est: Deus Pater et ideo Filius cum Patre misit Spiritum Filii sui eoque ipso Spiritum Patris. Unde etiam in verbis Christi penes Ioannem priori quidem inciso disserte exprimitur Filius cum Patre unum missionis principium, seu exprimitur missio per Filium a Patre; in altero autem inciso explicite enuntiatur relatio Spiritus ad Patrem (qui a Patre procedit), et includitur relatio ad Filium; sicut apud Paulum vicissim explicite enuntiatur relatio ad Filium (misit Spiritum Filii sui), et includitur relatio ad Patrem ².

Quoad consignificationem, ut ita loquar, Filii cum Patre conferri potest cum nostro loco aliud dictum Christi licet in re diversa. « Ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum ». Hic in appellatione solus Deus verus non excluditur sed includitur Filius ut solus Deus verus (cf. supra th. III. coroll. 2), nihilominus tamen ad maiorem claritatem adhuc coniungitur in eodem ordine Filius cum Patre ³.

Eodem modo etiam in verbis, de quibus agimus: « Spiritus a Patre procedit », iam includitur Filius cum Patre ut principium Spiritus, idque adhuc expressius significatur iungendo Filium cum Patre in eadem relatione ad Spiritum Sanctum: « ego mittam vobis a Patre ».

Quando itaque dicitur: revelatio affirmativa, quod Spiritus procedit a Patre, aequivalet exclusivae, quod a nullo alio procedit; distinctione opus est: affirmatio illa est exclusio omnium, qui non sunt unum cum Patre, concedo; est alterius divinae personae exclusio a ratione principii Spiritus Sancti, subdistinguo: est exclusio personae, quae per spirationem procedit h. e. Spiritus Sancti, concedo; est exclusio personae praeintellectae, quae spiratione non distinguitur a Patre, h. e. Filii, nego. Hoc nisi ita esset, et si valeret illa obiectio schismaticorum, dicendae essent aliae personae divinae excludi, quoties Pater singillatim appellatur Deus, aut quodvis attributum divinum de eo praedicatur; sicque tandem tota haec sapientia schismatica revocatur ad principium Arianum ⁴.

Cur Filius processionem Spiritus Sancti explicite referat ad Patrem, quamvis ratio principii sit Filio communis cum Patre, causa est eadem, propter quam sua omnia ad Patrem referre solet; ut scilicet Pater intelligatur principium sine principio (αἰτία προκαταρκτική), originalis fons Trinitatis, a quo etiam Filius sicut essentiam cum omnibus perfectionibus ita et vim spiratricem (seu essentiam sub formali ratione vis spiratricis et dilectionis producentis amorem) habet generatione communicatam.

« Si ergo de Patre et de Filio procedit Spiritus Sanctus, cur Filius dixit, de Patre procedit? Cur putas, nisi quemadmodum ad Patrem solet referre, et quod ipsius est? Unde illud est, quod ait: mea doctrina non est mea, sed eius qui me misit. Si igitur intelligitur hic eius doctrina, quam tamen dixit non suam sed Patris; quanto magis illic intelligendus est et de ipso procedere Spiritus Sanctus, ubi sic ait de Patre procedere, ut non diceret: de me non procedit? A quo autem habet Filius ut sit Deus, est enim de Deo Deus, ab illo habet utique ut etiam de illo procedat Spiritus Sanctus; ac per hoc Spiritus Sanctus ut etiam de Filio procedat, sicut procedit de Patre, ab ipso habet Patre » Aug. in Ioan. tract. 99. n. 8.

Rationem ipsam adhuc dissertius explicat alio loco. « Non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum Dei nisi Filius, nec donum Dei nisi Spiritus Sanctus, nec de quo genitum est Verbum et de quo procedit principaliter Spiritus Sanctus, nisi Pater. Ideo autem addidi principaliter, quia et de Filio Spiritus Sanctus procedere reperitur; sed hoc quoque illi Pater dedit, non iam existenti et nondum habenti; sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo dedit. Si ergo eum genuit, ut etiam de illo donum commune procederet, et Spiritus Sanctus Spiritus esset amborum » Aug. Trin. l. XV. c. 17. n. 29. Vide etiam ibid. c. 26. n. 47; contra Maximin. l. II. c. 5.