Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Secundum doctrinam Patrum ex Scripturis deductam Spiritus Sancti proprius character personalis censeri debet, quod procedat tamquam donabilis atque ideo peculiari aliqua ratione sit donum; quae ratio tandem revocatur ad processionem per modum amoris subsistentis ».

Sunt duae quaestiones diversae, utrum persona Spiritus Sancti coniungatur cum sanctis modo aliquo ipsi soli proprio et non communi omnibus tribus personis, et utrum in persona Spiritus Sancti secundum proprium eius characterem personalem sit peculiaris ratio et velut habitudo (in radice) ad hanc unionem sanctificantem. Hoc alterum potest esse et demonstratur esse verum, quin inde sequatur etiam veritas illius proprii modi unionis, quem in superioribus negandum esse diximus. Sic in mysterio incarnationis, quocum haec inhabitatio divina analogiam habet, longe aliud est quaerere, utrum in personali proprietate Verbi sit ratio aliqua, cur ipsum potius quam aliam personam SS. Trinitatis unione hypostatica cum natura humana hominem fieri decuerit, quod ss. Patres et theologi affirmant (Petav. de Incarnat. 1. II. c. 15; S. Th. 3. q. 3. a. 8); et aliud est quaerere, utrum propter illam proprietatem personalem unio Verbi cum humana natura habeat ita modum proprium, ut si alia persona divina homo fieret, modus unionis foret alius quam est unio hypostatica Verbi, ad quod negative respondendum est.

Immo in distinctis proprietatibus personalibus est peculiaris analogia et velut habitudo unius personae prae aliis ad quasdam operationes externas, qua in re fundatur appropriatio operum uni personae prae aliis (th. XIII.); neque tamen ideo fas est tribuere uni personae prae aliis peculiarem ac proprium modum operationis, quae omnino una est trium et indistincta sicut ipsa natura divina (th. XII.).

Postquam igitur consideravimus inhabitationem communem tribus personis, nunc quaerimus, utrum et quomodo sit peculiaris aliqua ratio huius coniunctionis cum sanctificatis in proprio charactere personali Spiritus Sancti. Affirmatio huius peculiaris rationis, immo etiam eius declaratio, continetur in eo, quod tertia persona Trinitatis docetur procedere ut donum.

Spiritui Sancto ex ipso suo charactere personali propriam esse rationem doni, ex Scripturis deduci potest non tam eo quod datus saepe dicitur (cf. S. Aug. Trin. XV. c. 19), quam potius iis argumentis, quibus ostendimus eius processionem per modum amoris terminantis dilectionem in Patre et Filio (th. XXVI.); haec enim duo, quod Spiritus Sanctus procedit per modum amoris ut terminus dilectionis producentis, et quod ex proprio charactere personali est donum, non differunt nisi ut definitio et definitum, quemadmodum in progressu declarationis patebit.

Unde Augustinus id quod saepissime docet, Spiritum Sanctum procedere ut amorem Patris ac Filii, aliis verbis dicit: « exiit non quomodo natus sed quomodo datus, et ideo non est Filius » Trin. V. c. 14.

Patres diu ante Augustinum intellexerunt hanc proprietatem Spiritus Sancti; immo testatur Augustinus ipse, hoc charactere distinctionem Spiritus Sancti declarari « a doctis et magnis divinarum Scripturarum tractatoribus, quod eum donum Dei esse praedicant » Aug. de fid. et symbol. n. 19. (T. VI.). Sane Patres antiquissimi hoc nomine tamquam proprio designant Spiritum Sanctum in connumeratione personarum SS. Trinitatis, ut Iustinus cohortat. ad Graec. n. 32.; Hippolytus contra Noet. n. 14. Vide alios apud Ruiz disp. 75. sect. 1. et Petav. 1. VIII. c. 3.

Rem vero ipsam demonstrant Patres, quorum sententias adtulimus, ubi egimus de processione per dilectionem. Luculentius tamen hanc proprietatem declaravit Augustinus multis in locis, post Augustinum deinde Patres alii et omnes theologi Scholae in I. dist. 18.; et in S. Th. I. q. 38. Augustinus inter cetera ita disserit. « In eo quod proprie dicitur Spiritus Sanctus, relative dicitur, cum et ad Patrem et Filium refertur, quia Spiritus Sanctus et Patris et Filii Spiritus est. Sed ipsa relatio non apparet in hoc nomine; apparet autem, cum dicitur donum Dei. Donum enim est Patris et Filii, quia et a Patre procedit, sicut Dominus dicit; et quod Apostolus ait, qui Spiritum Christi non habet non est eius, de ipso utique Spiritu Sancto ait. Donum ergo donatoris et donator doni, cum dicimus, relative utrumque ad invicem dicimus. Ergo Spiritus sanctus ineffabilis est quaedam Patris Filiique communio... Ut ergo ex nomine quod utrique convenit (i. e. Pater et Filius, uterque et spiritus est et sanctus), utriusque communio significetur, vocatur donum amborum (is qui est donum amborum) Spiritus Sanctus... Ulterius autem quaeritur, utrum quemadmodum Filius non hoc tantum habet nascendo, ut Filius sit sed omnino ut sit, sic et Spiritus Sanctus eo quo datur, habeat non tantum, ut donum sit sed omnino ut sit?... An semper procedit Spiritus Sanctus, et non ex tempore sed ab aeternitate procedit; sed quia sic procedebat, ut esset donabile, iam donum erat, et antequam esset cui daretur? Aliter enim intelligitur cum dicitur donum, aliter cum dicitur donatum; nam donum potest esse et antequam detur; donatum autem nisi datum fuerit, nullo modo dici potest... Sempiterne Spiritus donum, temporaliter autem donatum ». Aug. Trin. 1. V. n. 12-17.

Itaque donum quatenus proprium est et personale nomen Spiritus Sancti, relativum est ad donatorem Patrem ac Filium, cuius est donum non ut dominio possidentis, sed ut principii a quo procedit; at processio non solum indeterminate sed ita designatur, ut procedens ex ipso modo processionis habeat rationem donabilis. Iam vero omne donum habet propriam rationem doni ex gratuita liberalitate, qua donatur vel est donabile ¹, adeoque ex amore; unde amor ex intima sua ratione est primum donum, ex quo omnia reliqua donantur, quae rationem doni non ex sese sed velut extrinsecus habent, quatenus dantur ex amore. Hinc in SS. Trinitate Filius procedit quidem a Patre et est etiam donabilis; verum quia donabilis est non ex interno suo charactere personali, quo est Verbum intellectus paterni, sed solum quatenus in Deo est amor, ex quo etiam Filius donatur; « sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret » Io. III. 16.; propterea nomen doni non designat proprium characterem personalem Filii (cf. S. Th. I. dist. 18. q. 1. a. 3. ad 3). Spiritus autem Sanctus, cuius character personalis constituens est, ut sit amor productus dilectione Patris et Filii, ex hoc ipso suo charactere personali est donum Patris et Filii.

Ex his apparet, nomen doni relative et stricte sumptum significatione coincidere cum appellatione amoris procedentis, et hanc iterum cum virtute sanctificatrice (δύναμις ἁγιαστική), quam ut proprium characterem Spiritus Sancti exhibent plures Patres (th. XXVI. n. II.), nisi quod donum et vis sanctificatrix clarius exprimit respectum (rationis) ad creaturas. « Dilectio quae ex Deo est et Deus est, proprie ² Spiritus Sanctus est, per quem diffunditur in cordibus nostris Dei charitas, per quam nos tota inhabitat Trinitas. Quocirca rectissime Spiritus Sanctus, cum sit Deus, vocatur etiam donum Dei. Quod donum proprie quid nisi charitas intelligenda est, quae perducit ad Deum ³, et sine qua quodlibet aliud donum Dei non perducit ad Deum? » Aug. Trin. 1. XV. c. 18.

Quoniam tamen nomen doni non semper hac stricta significatione accipitur, a) sensu non relativo ad personam distinctam a qua detur, potest dici donum etiam Pater et Deus absolute spectatus seu essentia divina, quia et Pater et Deus absolute spectatus dat seipsum; neque enim verbum dare et donatio eodem rigore sicut missio exprimit distinctionem realem inter dantem et datum ⁴, quod iam supra animadvertimus. b) Magis proprie et sensu relativo dicitur donum cum distinctione reali dantis ac dati sed absque determinatione personalis characteris, quo sit donabile. Hoc sensu eadem est ratio dati ac missi, et proinde Filius potest dici donum Patris, Spiritus Sanctus donum Patris et Filii. Denique c) accipitur sensu strictiori designante tum distinctionem personalem tum propriam rationem processionis per modum primi doni, h. e. per modum amoris; hoc sensu proprietatis notionalis ut declaravimus, solus Spiritus Sanctus donum est. Cf. Ruiz disp. 75. sect. 2. num. 8.