Tractatus de Deo Trino secundum personas

«Supposita distinctione, quam in veteri Testamento indicari ostendimus, praesertim vero instituta comparatione cum expressiori revelatione novi Testamenti de Verbo genito a Patre, negari non potest, hoc mysterium internae processionis et distinctionis personalis contineri nominatim in descriptionibus divinae Sapientiae, ut exhibentur in libris veteris Testamenti Prov. VIII; Sap. VII seq.; Eccli. XXIV».

In hisce locis indicatis tria distinguenda sunt. Etenim a) sermo ibi est etiam de sapientia creata tamquam dono et effectu et manifestatione sapientiae increatae, sive prout creata sapientia dicitur metonymice dispositio, ordo, pulchritudo omnium operum Dei, sive prout dicitur sapientia legis divinae, sive prout formaliter sapientia est virtus intellectus et animi creati¹. b) Describitur Sapientia creatrix et aeterna, quae est Deus ipse sub formali ratione Sapientiae substantialis et absolutae. Verum c) ut non possit intelligi solummodo Sapientia sub ratione attributi absoluti, persuadet distinctio personalis in his ipsis locis saepius expressa. Quamvis enim nondum supposita clara revelatione novi Testamenti forte in ll. cc. non satis constaret de distinctione inter personam eius cuius dicitur Sapientia, et personam quae ipsa appellatur Sapientia; hoc tamen mysterio iam cognito, quod Verbum et Sapientia hypostatica tamquam persona distincta gignitur a Patre, eandem veritatem etiam illic enuntiari nemo diffiteatur, qui perpenderit, non homines sed Spiritum Sanctum «qui scrutatur profunda Dei», esse auctorem librorum sacrorum. Hisce praenotatis inspiciamus descriptiones ipsas huius Sapientiae creatricis, omnipotentis, omnisciae, quae ergo sine dubio Deus est, ut intelligamus, quatenus personarum distinctio indicetur.

1. In libro Proverbiorum Sapientia ita loquitur: «Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret, a principio. Ab aeterno ordinata sum (hebr. uncta sum i. e. velut consecrata ad imperium cf. Ps. II. 6) et ex antiquis, antequam terra fieret» Prov. VIII. 22. 23. Manifesta est aeternitas et divinitas Sapientiae, nihilominus iam indicatur distinctio. Eodem verbo Heva quando peperit Filium primogenitum, dixit: «possedi (generatione acquisivi, et meum habeo filium) hominem per Deum» Gen. IV. 1. Si dubia esse posset significatio, declaratur subsequentibus: «nondum erant abyssi (תהום; idem nomen Gen. I. 2), et ego iam concepta eram... ante colles ego parturiebar». In hebraico utrobique verbum est idem חוללתי exprimens in significatione sua propria generationem. Ne verba possedit me, concepta eram, parturiebar videantur intelligi posse solum de distinctione rationis, et Sapientia concepta dici in mente divina ut consilium divinum et attributum absolutum, adhuc expressior subiungitur declaratio personalitatis distinctae. «Quando praeparabat (Dominus) coelos, aderam.... cum eo eram cuncta componens, et delectabar per singulos dies ludens coram eo omni tempore, ludens in orbe terrarum et deliciae meae esse cum filiis hominum» ibid. vv. 24-31. Illud «cum eo eram» in hebraico textu legitur: eram apud eum (אצלו) ita et LXX: ἤμην παρ' αὐτῷ et vetusti Patres latini: apud eum vel penes eum. «Cuncta componens» hebr. אמון; Paraphrasis chaldaica habet: eram nutrita penes eum; Aquila: τιθηνουμένη lactata. Verbum delectabar potest sumi active, ut etiam alibi occurrit delectari aliquem (Forcellini); hebraice enim est: «et eram deliciae (eius)»; Graeci habent: ἐγὼ ἤμην, ᾗ προσέχαιρεν; Patres latini veteres: «eram, cui adgaudebat» (vid. Italam Sabatieri). Potest itaque reddi ad verbum: «eram apud eum artifex, vel alumna, et eram deliciae (eius) omnibus diebus (semper)». Iam cum his conferantur, quae in N. T. de Verbo dicuntur: «in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, omnia per ipsum facta sunt»; «unigenitus Filius qui est in sinu Patris»; «cui dixit aliquando angelorum: Filius meus es tu, ego hodie genui te»; «hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui». Congruunt sane omnia ita, ut non aliud discrimen ostendi queat, nisi quod in N. T. cum Verbum iam caro factum est et visibile in sua natura humana, hypostasis distincta adhuc clarius exhibetur et instantius praedicatur, dum in V. T. minus expressus est transitus a Sapientia absolute spectata ad Sapientiam subsistentem hypostasi a Patre distincta.

Eo certius veritas huius interpretationis retinenda est, quod Patres magno numero in ea consenserunt; tum enim Doctores Ariana haeresi vetustiores ita intellexerunt, nisi quod aliqui, ut Irenaeus (1. IV. c. 20) et fortasse Tertullianus (contr. Hermogen. c. 18), nomine Sapientiae tertiam hypostasim Spiritum Sanctum significari putarunt; tum in ipsa disputatione adversus Arianos admissum erat sine controversia, Sapientiam hic describi hypostaticam et Verbum a Patre persona distinctum². evidentius est argumentum, quam indubitata et communis fuerit de hac significatione distinctarum personarum persuasio, quod, dum Ariani in hoc ipso loco intellecto de Dei Filio columen suae haereseos constituebant, Patres nihilominus relationem verborum ad Filium Dei constanter retinebant; sed confutabant eorum interpretationem de creatione Filii. Illud enim «Dominus possedit me» Ariani legebant: Κύριος ἔκτισέ με Dominus creavit me, ut adhuc nunc est in versione graeca, et in latina veteri fuisse ex Patribus constat (vid. Sabatier), hocque de proprie dicta creatione Filii intelligebant. Patres eis ultro concedebant, esse h. l. sermonem de Filio Dei, sed negabant Verbum dici creatum proprio sensu. Vel enim ex aliis interpretibus ostendebant, pro ἔκτισε legendum esse ἐκτήσατο «possedit me» (cf. Basil. cont. Eunom. 1. II. n. 20)³; vel aiebant, ad significandam generationem Verbi a Patre adhiberi vocem creavit, ut excludatur suspicio passionis et imperfectionis in Patre (s. Hilar. de Synod. anathem. 5. cf. S. Th. contr. gent. 1. IV. c. 8); vel etiam frequentius respondebant, Filium creatum dici ratione humanitatis assumptae. Vide Patres apud Petavium 1. II. c. i., quamvis vir doctissimus aliam deinde proponat totius huius loci interpretationem parum commodam et ex dictis non probabilem.

II. Quando iam constat Prov. VIII. describi hypostasim distinctam Sapientiae genitae seu Verbi, eadem doctrina etiam in locis parallelis Sap. VII. 21. seq. et Ecclesi. XXIV. 5. seq. agnoscenda est. Observetur autem hic adhuc magis quam in Prov. discrimen, cum describitur hypostasis Sapientiae in se ipsa, et cum consideratur inhabitans in populo Dei, in Salomone, in sanctis et prophetis per legem et per sapientiam ac charismata quae Sapientiae hypostaticae sunt effectus, ne descriptiones effectuum videantur contradicere iis, quae pertinent ad hypostasim Sapientiae divinae in se ipsa. Non parum iuvabit intelligentiam horum locorum prae oculis habuisse modum, quo Patres, ut Iustinus aliique (cf. Tract. de Deo) a Verbo hypostatico, qui est ὁ λόγος simpliciter, progrediuntur ad λόγον σπερματικόν verbum seminale, quod est Verbi ipsius participatio quaedam tum naturalis tum supernaturalis in mentibus creatis, vel etiam eius effectus in sapienti dispositione et magnificentia totius universi creati.

Quod pertinet ad Sapientiam hypostaticam in se ipsa, ea describitur sicut in Prov. ita etiam in Sap. et Ecclesi. imprimis ut aeterna, omnipotens, omnisciae, rerum omnium creatrix ac moderatrix. «Cum sit una, omnia potest, et in se permanens omnia innovat»; «attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter»; «horum quae sunt, est artifex» (τῶν ὄντων τεχνῖτις); «scit illa omnia et intelligit»; eadem custodivit et gubernavit omnes patriarchas, Adam, Noe, Abraham, Loth, Iacob, Ioseph, Moysen; eadem populum Israel eduxit ex Aegypto, «et fuit illis in velamento diei et in luce stellarum per noctem, transtulit illos per mare rubrum, inimicos autem illorum demersit in mari» Sap. VII. 21. 27; VIII. 1. 6; IX. 11; X. 1-19. In hoc capite X. Sapientia iam coincidit cum Angelo Domini seu cum Domino, qui apparuit et missus erat in V. T. distinctus a mittente. Sed hoc omisso etiam diserte et immediate distinctio personalis indicatur.

Sapientia dicitur assistere throno Dei, cum Deo creasse coelos: «(tabernaculum sanctum tuum) praeparasti ab initio, et tecum (μετὰ σοῦ) Sapientia tua, quae novit opera tua, quae et affuit tunc, cum orbem terrarum faceres (παροῦσα, ὅτε ἐποίεις τὸν κόσμον), et sciebat, quid esset placitum oculis tuis» Sap. IX. 4. 8. 9. Tum Sapientia eadem omnium artifex, omnem habens virtutem, omnia prospiciens, attingens ubique, expressius declaratur ut procedens et genita a Deo. «Vapor est enim virtutis Dei, et emanatio quaedam est claritatis omnipotentis Dei sincera... candor est enim lucis aeternae et speculum sine macula Dei maiestatis, et imago bonitatis illius. Et cum sit una, omnia potest, et in se permanens omnia innovat» Sap. VII. 25-27. Omnia haec praedicata «vapor virtutis Dei, emanatio claritatis, candor lucis, speculum maiestatis, imago bonitatis» evidenter idem significant sub analogiis diversis; significatio vero, ubi haec dicuntur de Sapientia aeterna et omnipotenti, non potest esse alia quam originis; hoc autem posito intelligitur distinctio per oppositionem relationis inter principium et procedentem a principio. Argumentum clarissimum pro veritate huius explicationis petitur ex eo, quod unitas naturae et distinctio personarum in N. T. eodem prorsus modo declaratur. Filius Dei est «splendor gloriae et figura substantiae eius, portansque omnia verbo virtutis suae» Heb. I. 3⁴. Hinc etiam Patres tum ante tum post Concilium Nicaenum hac similitudine lucis ac splendoris a luce frequentissime usi sunt ad declarandam distinctionem et consubstantialitatem Patris ac Filii. Sic Athanasius ad confirmandam Patris et Filii consubstantialitatem verba citat Theognosti, qui scholae catecheticae Alexandriae praefuerat ab anno 250: «non extrinsecus adinventa est Filii substantia neque ex non extantibus educta, sed ex Patris substantia est, ut lucis splendor, ut aquae vapor (ὡς τοῦ φωτὸς τὸ ἀπαύγασμα, ὡς ὕδατος ἀτμίς); neque enim splendor aut vapor ipsa aqua vel ipse sol est, neque rursus aliquid est alienum, sed est emanatio (ἀπόρροια) substantiae Patris, ita tamen, ut nullam divisionem Patris substantia sit perpessa» Athan. de decret. Nic. n. 25. Vide s. Pamphilum Apolog. c. 3. et 5. (Galland. IV. P. 16. 24), et Patres alios apud Petav. 1. V. c. 8. n. 11. sq.

Secundum haec etiam intelligi debent, quae leguntur Ecclesi. XXIV., si forte ibi per se sensus videatur minus expressus. Sapientia, per quam creatum est universum, a qua omnis sapientia gentium, a qua praecipue Lex et Testamentum et cerimoniae et sapientia populi Dei, haec divina Sapientia ait de se ipsa: «ego ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam... ab initio et ante saecula creata sum, et usque ad futurum saeculum non desinam» Ecclesi. XXIV. 5. 14., quae manifesto parallela sunt celebrationi Sapientiae Prov. VIII. 22: «Dominus possedit me in initio viarum suarum.... ante colles ego parturiebar». Eodem ergo modo de Sapientia hypostatica et genita intelligenda sunt.