Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Supposita fide de reali processione Verbi et Spiritus Sancti atque supposito modo processionum per intellectum ac voluntatem, potest praeeuntibus ss. Patribus et Doctoribus reperiri in spiritu creato analogia et imago, ex qua fides quaerat intellectum et distinctiorem aliquem conceptum SS. Trinitatis ».

Supponendo fundamentum quod in thesi antecedenti praestruximus, et praelucente revelatione contendimus ad aliquam licet imperfectam et solum analogicam intelligentiam processionum internarum in spiritu infinito, quomodo sint concipiendae. In spiritu infinito productiones et processiones internae, de quibus quaerimus, necesse est respondeant naturae spiritali. Processiones autem in spiritu non possunt esse nisi per actus vitales immanentes; sed tales actus in spiritu perfecto et eo magis in spiritu infinito sunt necessario intellectio veri, et volitio boni seu dilectio, nec possunt esse alii,¹ quia omnes alii actus vitales includunt imperfectionem (Pallavic. Curs. theol. l. VIII. c. 51. n. 376.). Sicut ergo revelatio docet duas processiones, ita etiam ex natura spiritus infiniti intelligitur, si sint, non posse esse alias quam per intellectum et voluntatem, seu melius per intellectum et volitionem S. Th. I. q. 27. aa. 1. 3. 5.; contr. Gent. IV. cc. 11. 19. 26.; Compend. theolog. c. 52. 56.; de Potent. q. 9. a. 9. Considerabimus utrumque processionis modum.

I. Divinus intellectus imprimis non est facultas superaddita essentiae, sed est ipsamet divina essentia; deinde non est intellectus in potentia vel in habitu ad actus, sed est ex intima sua natura actus purus, substantialis scilicet actualis intellectio infinita. Obiectum intellectionis est Deus ipse seu divina essentia quacum intellectio identificatur, et in divina essentia omne verum. Hinc intellectio divina non perficitur, ut in creatis, multiplicibus actibus elicitis, sed est ipsamet unus actus substantialis comprehendens se verum infinitum et in se omne verum. Hucusque etiam lumine rationis pertingimus, et multis haec declarata habes in Tractatu de Deo (sect. IV. c. 1.). Iam vero infinitus intellectus substantialis intelligendo se producit Verbum sui, ut sola revelatione novimus. Nunc autem ex hac fide quaerimus aliquem intellectum huius productionis. Spiritus creatus, imago Dei spiritus infiniti, intelligendo se producit in se verbum sui, id est sui intellectualem expressionem seu, ut veteres loquuntur, intentionem.² Haec itaque intellectualis expressio sui, hic conceptus mentis etiam in nobis est quaedam similitudo et, ut aiunt, esse intentionale rei quae intelligitur; et proinde dum spiritus intelligit se ipsum, verbum seu intellectualis expressio spiritus est in spiritu substantiali velut spiritus intellectus in spiritu intelligente.

Porro est eo perfectius verbum, quo plenius et adaequatius exprimit rem intellectam, quo proinde magis accedit ad identitatem cum re intellecta, et quo perfectior est res intellecta atque expressa verbo. In nobis verbum semper deficit a plenitudine perfectionis, quia primo res, quo sunt in se perfectiores, eo minus eas verbo exprimimus secundum totam rationem et intelligibilitatem; quia secundo quae perfectius exprimimus verbo mentis, sunt in se ipsis imperfecta;³ quia tertio etiam quatenus res perfectius exprimimus, verbum nostrum est accidens et intentionalis dumtaxat similitudo, non autem substantia et ipsa res intellecta. Nominatim (quod hic maxime spectamus) dum mens seipsam exprimit verbo, verbum deficit a perfectione secundum omnes tres rationes.

In Deo sicut ipsum intelligere infinite perfectum est, ita Verbum infinita intellectione expressum est infinite perfectum. Deus quippe intelligit se ipsum, adeoque res intellecta est infinita; intelligit seu comprehendit se secundum totam rationem infinitam intelligibilitatis; hac sui intellectione non tantummodo imaginem intentionalem sui producit quae esset accidens, sed intelligendo se secundum totam infinitam intelligibilitatem et proinde secundum totum infinitum Esse producit immanens Verbum sui substantiale. Nimirum substantia intelligens se substantiali intellectione expressiva Verbi non multiplicat sed intelligendo communicat ac irradiat (iuxta modum loquendi s. Basilii) eandem numero substantiam ut intellectam. Unde intellectio substantialis intelligendo producens Verbum substantiale, et immanens Verbum productum unum sunt essentia, quia (ut diximus) intelligens se secundum totum suum Esse infinitum, non solum intentionaliter exprimit Verbum, sed substantialiter communicando totum suum Esse. Nihilo tamen minus substantialis intellectio exprimens se ipsam in Verbo substantiali, hocque Verbum expressum sunt duo ad invicem relativi relatione originis unius ab altero, quia realis est processio unius ab altero.

« Omne intellectum in quantum intellectum, oportet esse in intelligente; significat enim ipsum intelligere apprehensionem eius, quod intelligitur, per intellectum; unde etiam intellectus noster seipsum intelligens est in seipso non solum ut idem sibi per essentiam, sed etiam ut a se apprehensum intelligendo. Oportet igitur quod Deus in se ipso sit ut intellectum in intelligente; intellectum autem in intelligente est intentio intellecta et verbum. Est igitur in Deo intelligente se ipsum, Verbum Dei quasi Deus intellectus... Cum intellectus noster se ipsum intelligit, aliud est esse intellectus et aliud ipsum eius intelligere.... Unde oportet quod in homine intelligente se ipsum, verbum interius conceptum non sit homo verus naturale esse hominis habens, sed sit homo intellectus tantum, quasi quaedam similitudo hominis veri ab intellectu apprehensa. Ipsum vero Verbum Dei ex hoc ipso quod est Deus intellectus, est verus Deus habens naturaliter Esse divinum, eo quod non est aliud Esse Dei naturale et aliud intelligere... Est autem de ratione interioris verbi quod est intentio intellecta, quod procedit ab intelligente secundum suum intelligere, cum sit quasi terminus intellectualis operationis: intellectus enim intelligendo concipit et format intentionem sive rationem intellectam, quae est interius verbum. Oportet igitur quod a Deo secundum ipsum suum intelligere procedat Verbum ipsius. Comparatur igitur Verbum Dei ad Deum intelligentem, cuius est Verbum, sicut ad eum a quo est; hoc enim est de ratione Verbi. Cum igitur in Deo intelligens, intelligere, et intentio intellecta sive Verbum sint per essentiam unum, remanet sola distinctio relationis, prout Verbum refertur ad concipientem, ut a quo est » S. Th. contr. Gent. IV. c. 11.

II. Sicut in Deo infinitum verum est infinitum bonum, ita intellectio sui ut veri infiniti est simul necessario dilectio sui ut infiniti boni. Porro sicut intellectio sui ex intima sua ratione et fecunditate exprimit Verbum ut terminum immanentem modo, quo dictum est; ita dilectio est actus producens amorem ut terminum suum internum. Quamvis vero ipsamet divina essentia habeat tum formalem rationem intellectionis tum alteram dilectionis, seu potius essentia ipsa sit tam intellectio quam dilectio, et proinde etiam intellectio realiter ac identice sit dilectio; attamen alia est functio sub formali ratione intellectionis et alia sub formali ratione dilectionis non solum ad extra, sed in ipsis productionibus ad intra. Verbum enim procedit per formalem rationem non dilectionis sed intellectionis, et vicissim amor (Spiritus Sanctus) procedit per formalem rationem dilectionis et non intellectionis. Est itaque inter intellectionem et dilectionem distinctio virtualis, quia functiones sunt distinctae in ordine ad duplicem realiter distinctum terminum immanentem, non secus ac si ipsamet intellectio et dilectio realiter distinguerentur.

Iam quod hic maximi est, non intellectio dilectionem sed dilectio intellectionem necessario praesupponit, non utique tempore sed insito ordine rationum formalium. Ex interna enim formali ratione intellectionis et dilectionis eatenus bonum est amatum quatenus cognitum, non eatenus cognitum quatenus amatum. Equidem sicut esse nequit dilectio absque intellectione, ita neque potest esse perfecta intellectio boni infiniti absque dilectione; sed discrimen est, quod dilectio ex sua propria ratione formali praeexigit intellectionem, ad intellectionem vero perfectam boni infiniti necessario consequitur dilectio propter naturam boni intellectione comprehensi. Quamobrem ex intima necessaria natura rei etiam Deus spiritus infinitus intelligendo se amat se, non autem ordine inverso amando se intelligit se. Proinde formalis ratio dilectionis sui fundatur in formali ratione intellectionis sui; et dilectio ordine necessario praesupponit actum in tellectionis sui. Haec autem intellectio in ente divino⁴ sive in spiritu infinito ex necessaria exigentia suae naturae habet Verbum aeternaliter productum ut terminum immanentem. Quapropter formalis ratio actus dilectionis cuius terminus productus est amor seu Spiritus Sanctus, praesupponit formalem rationem actus intellectionis cum suo termino producto, qui est Verbum, sine quo Verbo intellectio in actu, utpote ex necessaria exigentia suae perfectionis aeternaliter productiva Verbi, nec esse nec plenius (ut ex revelatione innotescit) concipi posset.

Cum igitur dilectio et proinde dilectio productiva amoris ex dictis praeexigat intellectionem habentem Verbum productum, idcirco ipsa dilectio productiva amoris necessario exprimitur et communicatur Verbo; adeoque ipsa dilectio productrix amoris et proinde processio amoris concipi nequit nisi simul a genitore Verbi et a Verbo. « Quoniam de conceptu volitionis est esse actum vitalem adeoque produci (si scilicet volitio spectatur ut terminus actus vitalis), et non solum produci utcumque sed etiam trahere originem ex cognitione producta (quae est « intentio intellecta et verbum » S. Th. supra), ideo datur in Deo alia productio (praeter productionem Verbi) posterior origine, et manans non solum a producente Verbum sed ab ipso Verbo » Pallavic. l. c. n. 378. Cf. S. Th. Compend. theolog. c. 49.

Quod attinet substantialitatem, et realem distinctionem amoris producti a suo principio producente, facile applicantur omnia, quae de substantialitate et distinctione Verbi paulo ante dicta sunt. Quod enim amatur est bonitas substantialis infinita, ipsa scilicet essentia divina secundum totam rationem infinitae bonitatis; et actus amans est eadem divina essentia, proinde non accidens sed actus substantialis; unde terminus productus immanens huic actui substantiali est amor substantialis. Pariter huic termino seu amori producto per actum, quo amatur infinita bonitas substantialis secundum totam rationem amabilitatis, communicatur ac inest tota infinita bonitas substantialis seu ipsamet una numero essentia divina.

Sicut igitur modo, quo diximus, est Deus intellectus in Deo intelligente se, ita in Deo amante se est Deus amatus; non tres Dii, quia una numero est essentia absoluta, sed tamen alius quatenus intellectione producit seu dicit immanens Verbum sui, alius Verbum quatenus intellectione productum, et alius amor quatenus productus una communi dilectione dicentis Verbum et Verbi. Tres igitur sunt realiter inter se distincti, quatenus unus procedit ab alio ut a principio. processione reali licet immanente, adeoque tres quatenus relativi ad invicem; et tres sunt substantiales, quia hi inter se distincti singuli tamen et omnes simul sunt intellectualis essentia divina, quae sane est maxime substantia. Sed distinctus ab aliis qui est substantia intellectualis, seu (quod perinde est) subsistens distinctus in natura intellectuali est persona; sunt ergo tres divinae personae unius essentiae. Tres distincti non essent, nisi essent relativi ex reali processione unius ab altero; singuli persona non essent, nisi essent substantia seu essentia divina. Fundamentum igitur personalitatis est intellectualis substantialitas, formalis ratio qua sunt distinctae personae, est relatio (supra p. 330. 345).

Declaratio haec tota desumpta est ex s. Thoma. « Sicut intellectum est in intelligente in quantum intelligitur, ita et amatum esse debet in amante in quantum amatur.... Deus autem sicut intelligit se ipsum, ita necesse est quod se ipsum amet; bonum enim intellectum secundum se amabile est. Est igitur Deus in se ipso tamquam amatum in amante... Sicut autem intelligere Dei est suum Esse, ita et eius amare. Non igitur Deus amat seipsum secundum aliquid suae essentiae superveniens, sed secundum suam essentiam (tam obiectum amatum quam actus amans et ideo etiam terminus procedens per hunc actum identice est divina essentia non autem accidens). Cum igitur amet seipsum secundum hoc, quod ipse in seipso est ut amatum in amante, non est Deus amatus in Deo amante per modum accidentalem, sicut res amatae sunt in nobis amantibus accidentaliter; sed Deus est in seipso ut amatum in amante substantialiter. Ipse ergo Spiritus Sanctus, quo nobis insinuatur divinus amor, non est aliquid accidentale in Deo, sed est res subsistens in essentia divina, sicut Pater et Filius... Est commune in omni intellectu, quod oportet id quod in intellectu concipitur, ab intelligente quodam modo procedere in quantum intelligens est, et sua processione ab ipso quodam modo distinguitur, sicut conceptio intellectus quae est intentio intellecta, distinguitur ab intellectu intelligente; et similiter oportet quod affectio amantis per quam amatum est in amante, procedat a voluntate amantis in quantum est amans. Sed hoc proprium habet intellectus divinus, quod cum intelligere eius sit Esse ipsius, oportet quod conceptio intellectus quae est intentio intellecta, sit substantia eius; et similiter est de affectione in ipso Deo amante. Relinquitur ergo, quod intentio intellectus divini, quae est Verbum ipsius, non distinguitur a producente ipsum in hoc quod est Esse secundum substantiam, sed solum in hoc quod est secundum rationem processionis unius ex alio; et similiter est de affectione amoris in Deo amante, quae ad Spiritum Sanctum pertinet.... Ex omnibus quae dicta sunt, colligi oportet, quod in divinitate quemdam ternarium ponimus, qui tamen unitati et simplicitati essentiae non repugnat. Oportet enim concedi, Deum esse ut existentem in sua natura (ut primam personam a nullo procedentem et ut fontem Trinitatis), et intellectum, et amatum a se ipso. Aliter autem hoc accidit in Deo et in nobis. Quia enim in sua natura homo substantia est, intelligere autem et amare eius non sunt eius substantia, homo quidem secundum quod in natura sua consideratur, quaedam res subsistens est; secundum autem quod est in suo intellectu, non est res subsistens sed intentio quaedam rei subsistentis; et similiter secundum quod est in seipso ut amatum in amante. Sic ergo in homine tria quaedam considerari possunt, id est homo in natura sua existens, et homo in intellectu existens, et homo in amore existens. Et tamen hi tres non sunt unum, quia intelligere non est eius esse, similiter autem et amare; et horum trium unus solus est res quaedam subsistens, scilicet homo in natura sua existens. In Deo autem idem est esse, intelligere, et amare. Deus ergo in Esse suo naturali existens, et Deus existens in intellectu, et Deus existens in amore suo, unum sunt, unus quisque tamen eorum est subsistens. Et quia res subsistentes in intellectuali natura personas Latini nominare consueverunt, Graeci vero hypostases, propter hoc in divinis Latini dicunt tres personas, Graeci vero tres hypostases, Patrem scilicet et Filium et Spiritum Sanctum » S. Th. Compend. theol. c. 45. 48. 50. 52. Cf. supra thes. XIV.