Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Revelatio unitatis Dei in veteri Testamento ita habet, ut non solum non excludat, sed tum in modis loquendi de Deo uno tum in describendis theophaniis tum in promissionibus futuri Messiae, multipliciter indicet ac respiciat distinctionem personarum, quae sint unus Deus ».

Longe diversae sunt quaestiones, utrum doctrina de distinctione divinarum personarum in Scripturis veteris Testamenti contineatur, et utrum doctrina eadem in veteri Testamento iam sufficienter fuerit proposita ita, ut ad communem fidem populi Israël pertineret. Hoc alterum utique negandum est; nihilo tamen minus certum est, doctrinam de distinctione personarum in libris veteris Testamenti multipliciter modo clarius expressam modo obscurius adumbratam reperiri. Id universim negari nemini christiano fas esset, tum quod Christus Dominus ipse et Apostoli in novo Testamento doctrinam a se praedicatam de Filio Dei atque adeo de Patre et Filio personis distinctis, quae sint unus Deus, nec non doctrinam de Spiritu Sancto confirmant ex libris veteris Testamenti (Matth. XXII. 44; Marc. I. 2. 3. coll. Malach. III. 1 sqq.; Heb. I. 5-13; Act. II. 17 sqq.), tum quod multa loca veteris Testamenti sunt per se ita expressa, ut saltem post manifestam revelationem novi Testamenti sine detorsione alio sensu intelligi nequeant, tum quod catholicus intellectus et plenissimus Patrum consensus hanc doctrinam in libris veteris Testamenti semper agnovit (cf. Petavium de Trinit. l. II. c. 7).

I. Modus, quo Deus in veteri Testamento loquitur de operationibus ad extra, exprimit connumerationem plurium, qui sunt unus Deus. « Ait (Deus אלהים): faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram... Et creavit Deus hominem ad imaginem suam » Gen. I. 26. 27. Verbum faciamus et pronomen nostram manifeste includunt designationem plurium in tali velut consiliorum communicatione. nec possunt haec revocari solum ad constructionem sic dicti pluralis maiestatis ¹. Adhuc minus possunt verba accipi velut allocutio Dei ad angelos, cum apertissima sit connumeratio in eadem operatione creatrice, et in eadem dignitate causae exemplaris (vid. supra p. 35). Porro causa exemplaris seu imago archetypa, ad quam homo creatur, una dicitur in illis pluribus, et causa efficiens creationis est unus Deus: « ad similitudinem et imaginem nostram.... Et creavit Deus hominem etc. Si haec conferantur cum locis novi Testamenti, ubi tum distinctio personarum tum ex unitate operationis unitas naturae declaratur, parallelismus apparebit evidens. ita, ut etiam testimonium veteris Testamenti alio sensu intelligi nequeat.

Consentiens denique Patrum interpretatio et, ut Epiphanius ait (Haeres. XXIII. n. 5), « ex veritate profectus communis fidelium intellectus » non sinit dubitare de veritate sensus, quem verba obvium praeseferunt. « Neque frustra non est dictum, faciamus hominem ad imaginem tuam, tamquam Pater Filio loqueretur; aut ad imaginem meam, sed dictum est: ad imaginem nostram. Quod ex persona ipsius Trinitatis rectissime accipitur » Aug. contr. sermon. Arianor. c. 16. Faustinus presbyter romanus postquam ex testimoniis novi Testamenti consubstantialitatem Patris et Filii demonstravit, eandem docet iam intelligi posse revelatam in Testamento veteri. « Sed videamus, si et Moyses hoc idem docuit, quod Apostoli annuntiaverunt, id est omnia ex Deo facta esse per Filium... Et dixit Deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Non est unius personae dicere, faciamus ad imaginem et similitudinem nostram, sed neque diversae deitatis. Nam pluralitas horum verborum id est faciamus et nostram, Patris et Filii personas significat. Quod autem singulariter imaginem dicit, una deitas, una virtus utriusque personae manifestatur. Si creatura est Christus, quomodo in opera Dei consors adhibetur? Ad ipsum enim dicitur: faciamus. Si non est verus Filius, quomodo una illi cum Patre imago est?... Non enim dixit: faciamus ad imagines nostras, sed ad imaginem nostram... Sufficit interim de hoc uno capitulo Moysen concordasse cum Evangeliis et Apostolis..... Nemo dixit duos Deos, licet Deum et Deum diceret; nemo non unam imaginem Patris et Filii annuntiavit, et ideo unum Deum novit dicere in confessione fides catholica; non tamen ut per confessionem unius Dei, Filius negetur esse, quod Deus est..... Nam si non sicut Pater Deus est, ita et Filius Deus, quomodo illis una imago est secundum Moysen, vel quomodo secundum Paulum (Phil. II. 6) in forma Dei Christus est aequalis existens Deo? » Faustin. l. de Trin. n. 5-7 (Galland. T. VII. p. 442). Communem Patrum interpretationem vide apud Petav. l. II. c. 7. n. 4 sqq.

II. In theophaniis veteris Testamenti frequenter Deus verus exhibetur missus a Deo vero; adeoque est alius missus, alius mittens, ambo tamen unus verus Deus. Nam ille qui apparet, seu qui ut praesens manifestatur sensibilibus signis (forma humana, flamma ignis, sensibili voce, etc.) dicitur Angelus Domini (מלאך יהוה) legatus scilicet Dei; simul vero ille idem apparens et loquens revelatur ut verus Deus tum expresso nomine tum descriptione adtributorum. Sic in historia Agar: « cum invenisset eam Angelus Domini... dixitque ei Angelus Domini: revertere ad dominam tuam... et rursum: multiplicans, inquit, multiplicabo semen tuum... Vocavit autem (Agar) nomen Domini (יהוה), qui loquebatur ad eam: tu es Deus qui vidisti me » Gen. XVI. 7-14. cf. XXI. 17. 18. Angelus Dei loquens Iacob in somnis seipsum declarat: « Ego sum Deus Bethel » Gen. XXXI. 11. 13. Deus Bethel autem est « Dominus (יהוה) Deus Abraham et Deus Isaac » ib. XXVIII. 12. 19. Qui Moysi apparuit in rubo ardenti dicitur (in textu hebraico) Angelus Domini, idemque se ipsum definit: « Ego sum qui sum... Deus Abraham, Deus Isaac et Deus Iacob » Exod. III. 2 sqq. Angelus Testamenti est ipse Dominator (האדון) et Deus, cuius erat templum Hierosolymitanum Mal. III. 1. (heb. III. 3). Est itaque Deus (יהוה), qui mittit Angelum, et Angelus missus a Deo est ipsemet Deus (יהוה). Id etiam explicite declaratur in historia subversionis Sodomorum. « Apparuit ei (Abraham) Dominus (יהוה) in Mambre.... Dixitque Dominus: num celare potero Abraham, quae gesturus sum... Dixit itaque Dominus: clamor Sodomorum et Gomorrhae multiplicatus est. Descendam et videbo.... Abiitque Dominus, postquam cessavit loqui ad Abraham. Veneruntque duo Angeli Sodomam vespere ²... Igitur Dominus (יהוה) pluit super Sodomam et Gomorrham sulphur et ignem a Domino (יהוה) de coelo » Gen. XVIII. 1-19. 24. Hic clare Dominus apparens in terra, qui alibi dicitur Angelus Domini, distinguitur ab altero, qui exhibetur Dominus in coelo; sunt ergo duo distincti, sed uterque est Dominus unus (יהוה), praeter quem non est Deus.

Haec de Angelo Dei doctrina, qui ipse est Deus missus a Deo, in veteri Testamento latissime patet, et a ss. Patribus velut argumentum clarissimum ad demonstrandam distinctionem divinarum personarum magno consensu proposita est. Docuerunt ita Iustinus, Irenaeus, Theophilus Antiochenus, Clemens Alex., Origenes, Tertullianus, Novatianus, Patres Antiocheni adversus Samosatenum; Cyprianus, Eusebius, Athanasius, Cyrillus Hieros., Basilius, Hilarius, Ambrosius, Episcopi Sirmii congregati contra Photinum, Chrysostomus, Cyrillus Alex., Theodoretus, Leo M., Cassianus, Isidorus. Vide Petavium l. VIII. c. 2. n. 3 sqq.; Hengstenberg Christolog. T. I. c. 3. p. 219 sqq.; cl. P. Patrizi De Interpret. oraculor. ad Christum pertinentium p. 70 sqq.

Neque vero s. Augustinus huic communi aliorum Patrum interpretationi repugnat; sed imo eam illustrat, et quomodo visibiles apparitiones Dei intelligendae sint, egregie declarat.

a) Scopus princeps Augustini l. II. III. IV. de Trinitate est demonstrare adversus Arianos, Filium et Spiritum Sanctum in propria substantia divina aeque oculis corporeis esse invisibiles, sicut invisibilis est Pater. b) Per subiectam autem creaturam h. e. per signa spectabilia et visibiles species (ita ibi docet Augustinus) non minus Pater potest apparere h. e. praesens significari quam Filius vel Spiritus Sanctus, ut manifestentur vel singulae personae distinctim, vel tres simul personae, vel etiam Deus quatenus unus est, et sine significatione personarum distinctarum. Omnibus hisce modis diversis censet Augustinus, divinas personas in veteri Testamento sese manifestasse; quaenam vero persona in singulis theophaniis distincte exhibeatur, ex contextu narrationis esse desumendum ³. c) Modus manifestationis ab Augustino ita declaratur: signa sensibilia, sive sint species aliquae sive voces sensibiles, sunt efficienter a Deo uno et trino sicut omnia opera ad extra; neque enim personae divinae operantur ad extra, quatenus distinctae sunt, sed quatenus sunt unus Deus et una natura divina. At significando (δεικτικῶς) referri possunt ostenta illa sensibilia ad unam vel aliam personam distincte exhibendam ⁴. Porro si illae species et voces sensibiles immediate a Deo ipso efficiebantur, in illis locis, ubi Angelus Domini et idem Dominus apparuisse dicitur, intelligi debet manifestata persona Filii, qui dicitur « magni consilii Angelus » (Is. IX. 6. iuxta LXX). Quod si species illae et voces formatae sint ministerio angelorum, tum vero opinatur Augustinus referri utique significationem ad Deum praesentem demonstrandum, sed quaenam distincte persona demonstrata fuerit, non iam ex appellatione Angeli sed ex aliis adiunctis esse desumendum ⁵. Reipsa huiusmodi ostenta in veteri Testamento ostenditur et facta esse ministerio angelorum, confici putat Augustinus ex Heb. I. 14; II. 2; Act. VII. 53; Gal. III. 19. (De Trin. l. II. n. 22 sqq.).

Consentit itaque Augustinus cum Patribus vetustioribus in eo, quod praecipue quaeritur, in theophaniis veteris Testamenti frequenter personarum distinctionem fuisse exhibitam. Discrimen autem in eo est, quod Patres aliqui vetustissimi totam veterem oeconomiam per Filium velut praeludendo Incarnationi administratam esse putabant, atque adeo apparitiones omnes veteris Testamenti referendas esse ad Filium; Augustinus vero hanc exclusionem apparitionis aliarum personarum non admittit. Praeterea quod Patres alii docent, Angelum Domini esse ipsum Dominum missum a Domino ac proinde Filium, Augustinus minus certum habet, quia existimat, posse intelligi angelum creatum, per quem Deus loquebatur; et ideo voces emissas: ego sum Deus Abraham etc., referri utique ad Deum, appellationem vero Angeli non ipsi Deo tribui sed spiritui creato, cuius ministerio Deus usus sit in sui manifestatione. Quae eadem sententia est s. Hieronymi in Gal. III. 19. (Opp. T. VII. p. 441) et s. Gregorii M. Moral. l. XXVIII. c. 1. « Angelorum vocabulo exprimuntur, qui exterius ministrabant, et appellatione Domini ostenditur, qui interius praeerat » Gregor. ib. n. 7. Imo putat Gregorius, etiam voces illas sensibiles Patris ad Filium: « clarificavi et iterum clarificabo », « hic est Filius meus dilectus », ministerio angelorum fuisse formatas; nemo tamen dubitat, quin earum significatio referatur ad personam Dei Patris. Ita ergo etiam visibiles species e. g. rubi ardentis, et voces: ego sum Deus Abraham etc., quamvis dicantur effectae ministerio angelorum, referuntur tamen ad significandum Deum praesentem. In contextibus vero, ut in iis, quos superius ex veteri Testamento citavimus, plerumque non solum praesentia Dei unius, sed etiam divinarum personarum distinctio significatur.

Hanc Augustini doctrinam visum est paulo fusius exponere, ut intelligatur, quatenus cum vetustioribus Patribus consentiat. Inde vero ulterius apparet, quid sentiendum sit de recentis theologi singulari quadam theoria et oppugnatione contra sententiam s. Augustini. « Intelligi non potest, ait ille, apparere Deum (τὸν Θεόν) h. e. Deum spectatum ut unam personam (forte voluit dicere, Deum absolute spectatum), quia sic oporteret apparere secundum suam essentiam et in sua essentia, quod repugnat. Neque potest apparere Deus Pater, non quidem ob aliquod attributum ei soli proprium, cuiusmodi nullum est; sed quia Pater est principium in deitate, et quia necesse esset cum Patre omnes personas et proinde ipsam divinam personam apparere... Quando ergo Augustinus theophaniam diserte etiam ad Deum Patrem refert, negatque theophaniam exclusive ad Filium aut Spiritum Sanctum relatam posse admitti, affirmans temerarium esse dicere Deum Patrem numquam patribus per aliquas visibiles formas apparuisse (Aug. Trin. II. 17); hoc perinde est ac docere, in illis Scripturae narrationibus universim nullam propriam personalem apparitionem Dei esse intelligendam sed meram manifestationem Dei ». Hinc quod ait Augustinus, non satis clarum esse, utrum Abrahamo una persona an omnes tres apparuerint, idem theologus expungit mira hac animadversione, apparitionem « trium personarum » esse apparitionem « nullius personae ». Porro prosequitur: ex sententia Augustini posse etiam dici, ipsos angelos non apparere personaliter in terris, sed suum ministerium penes homines exsequi per subiectas creaturas. « In hac autem sententia, inquit, nullus ss. Patrum alicuius nominis sequitur Augustinum, quantum equidem scio; a nullo apparitiones angelorum in veteri Testamento narratae tamquam verae et personales apparitiones horum supernorum spirituum in dubium vocantur » Dr. Kuhn de Trin. sect. I. § 2.

Fateor, haec omnia mihi videri difficilia et aegre concilianda cum principiis in theologia certis. Etenim a) quid quaeso sibi vult discrimen inter manifestationem Dei modo Patris modo Filii modo Spiritus Sancti modo trium personarum per species sensibiles, qualem Augustinus describit, et inter apparitionem Dei personalem? Seposita unione hypostatica, ubi persona divina naturam visibilem, videlicet humanam, suam facit ita, ut persona divina per hanc naturam sit homo, unde sequitur illud quod theologus citatus non valde opportune affert ex Irenaeo: « Verbum naturaliter (in sua natura divina) quidem invisibilem, palpabilem et visibilem in hominibus (in assumpta natura humana) factum esse » Iren. IV. c. 24 (al. 41) cf. 1 Io. I. 1; hac inquam unione hypostatica seposita, quam et Augustinus distinguit (l. IV. n. 30. 31), aliter theophania seu sensibilis apparitio Dei immensi et ubique praesentis intelligi non potest, nisi per manifestationem in speciebus sensibilibus, ut eam Augustinus describit (cf. S. Th. 1. q. 43. a. 7). Ulterius b) quid quaeso sibi vult, quod theologus ait, Deum absolute spectatum non posse, personas singulas posse apparere, non tamen personam Patris, quia cum Patre omnes tres personas et proinde divinam naturam apparere necesse foret, et porro apparitionem trium personarum perinde fore, ac apparitionem nullius personae? Profecto in se ipsa sensibus percipi non magis potest persona divina quam natura, sensibiles autem species tamquam signa Dei praesentis non possunt effici ab una persona ut distincta est ab aliis, sed efficiuntur a Deo uno et trino, significatione autem referri possunt sive ad Deum sine indicatione distinctionis personarum, sive ad Patrem, ut distinguitur a Filio et Spiritu Sancto, sive ad aliam personam, sive simul ad tres personas inter se distinctas. « Licet illas creaturas visibiles tota Trinitas operata sit, tamen factae sunt ad demonstrandum specialiter hanc vel illam personam. Sicut enim diversis nominibus significatur Pater, Filius et Spiritus Sanctus, ita etiam diversis rebus significari potuerunt; quamvis inter eos nulla sit separatio aut diversitas » S. Th. I. c. ad 3. Insuper ex ipsa notione SS. Trinitatis certissimum esse debet, sicut cum Patre ita cum quavis alia persona divina omnes tres, et sicut in tribus ita in singulis personis apparentibus naturam aliquo sensu apparere, alio sensu non apparere. Quomodo deinde apparitio trium personarum e. g. in Christi baptismo, vel si, ut Augustinus et alii bene multi non sine ratione censent, Abrahamo (Gen. XVIII.) apparuerunt tres personae divinae, dici debeat apparitio nullius personae, relinquo aliis explicandum. Denique c) quod theologus putat, explicationem apparitionis angelorum ab Augustino propositam esse huic s. Doctori uni propriam, nemo concedet. Augustinus non negat, angelos personaliter praesentes fieri in terris; cum enim non sint ubique, possunt utique fieri et fiunt praesentes, ubi prius non erant; sed puri spiritus suam praesentiam visibilem reddere non possunt, nisi aut minus proprie operatione in sensus nostros, aut magis proprie per subiectam sensibilem creaturam vel per efformatas sensibiles species, ut Augustinus docet. Qua in explicatione s. Doctori omnes consentire debent, quando iam certum est angelos esse puros spiritus, quam doctrinam Augustinus iam perspexerat, licet eius aetate quaestio nondum esset plene eliquata (cf. S. Th. 1. q. 51. a. 2). A digressione revertimur ad doctrinam veteris Testamenti de distinctione personarum.

III. Promissus Messias in veteri Testamento docetur esse verus Deus, sed ita, ut sit Filius Dei; quae sane est doctrina in novo Testamento ab ipso iam misso Messia Filio Dei et ab eius Apostolis distinctius exhibita et ex prophetis etiam veteris Testamenti confirmata. Nasciturus ex Virgine est Emmanuel (Deus nobiscum), cuius iam in veteri Testamento peculium erat terra et populus Israël Is. VII. 14; VIII. 8. cf. Matth. I. 23. Hoc nomen Deus nobiscum explicatur. « Deus ipse veniet et salvabit vos; tunc aperientur oculi caecorum » etc. Is. XXXV. 4. cf. Matth. XI. 5. « Vox clamantis in deserto: parate viam Domini (יהוה)... Die civitatibus Iuda: ecce Deus vester, ecce Dominus Deus in fortitudine veniet et brachium eius nominabitur... sicut pastor gregem suum pascet » Is. XL. 3-11; XII. 2; XLV. 15, cf. Marc. I. 3. Hic est Deus noster, et non aestimabitur alius adversus eum; hic adinvenit omnem viam disciplinae et tradidit illam Iacob puero suo et Israël dilecto suo (quae est administratio veteris Testamenti): post haec (ille idem Deus noster) in terris visus est, et cum hominibus conversatus est » Bar. III. 38. Qui nascitur parvulus et filius hominis, « vocabitur nomen eius Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, Pater futuri saeculi (aeternitatis) ⁶, Princeps pacis » Is. IX. 6. Dominatoris in Israël duplex est egressus seu duplex nativitas, unus egressus in tempore ex Bethlehem Ephrata, alius « egressus ab initio, a diebus aeternitatis » Mich. V. 2. cf. Matth. II. 6. Dominus (יהוה) ab improbis Iudaeis appretiatus est triginta argenteis Zach. XI. 13. cf. Matth. XXVII. 9. Item Deus, qui effundet super domum David et super habitatores Ierusalem spiritum gratiae et precum, de se ipso ait: « et aspicient ad me quem confixerunt, et plangent eum planctu quasi super unigenitum, et dolebunt super eum, ut doleri solet in morte primogeniti » Zach. XII. 10. cf. Io. XIX. 37. Deus ergo praedicitur futurus homo et morte afficiendus. In his locis hisque similibus immediate quidem solum declaratur, Deum ipsum futurum hominem et Messiam; quia autem constat, Messiam praenuntiari ut mittendum a Deo, includitur cum unitate distinctio, quatenus Deus dicitur mittens et Deus missus.

Sed frequenter etiam tum deitas ac proinde unitas tum distinctio personarum simul enuntiatur. Messias est Deus, et Deus ipsius unxit eum, seu « Christum eum fecit Deus » (Act. II. 36). « Speciosus forma prae filiis hominum.... Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi.... propterea unxit te (אלהים), Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis... populi confitebuntur tibi in aeternum et in saeculum saeculi » Ps. XLIV. (45). 7. 8. cf. Heb. I. 8. 9. « Dixit Dominus Domino meo: sede a dexteris meis... ex utero ante luciferum genui te » ⁷ Ps. CIX. (110). 1. sq. cf. Matth. XXII. 42-45. « Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum eius, praedicans praeceptum eius. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te » Ps. II. 7. cf. Heb. I. 5. Sicut prophetae quovis tempore in maximis populi calamitatibus liberationem exspectabant et promittebant a venturo Messia, ita distinctissime propinquiori iam aetate in publicis privatisque aerumnis protestatur Ecclesiasticus: « invocavi Dominum Patrem Domini mei (ἐπεκαλεσάμην Κύριον Πατέρα Κυρίου μου), ut non derelinquat me in die tribulationis sine adiutorio » Eccli. LI. 14.

IV. Secunda itaque persona divina in Scripturis veteris Testamenti sine dubio revelata est. Verum et Spiritus Sanctus, Spiritus Dei, Spiritus oris Dei commemoratur in veteri iam Testamento frequentissime; praedicatur enim Spiritus Sanctus creator, largitor charismatum, illustrator prophetarum; promittitur pro futuro novo Testamento Spiritus Sancti communicatio abundantioribus donis; Spiritus Sanctus dicitur initiator ipsius Messiae venturi. « Spiritus eius ornavit coelos » Iob. XXVI. 13; « emittes

Spiritum tuum et creabuntur » Ps. CIII. 30; « Spiritum Sanctum tuum ne auferas a me » Ps. L. 13; « quis det, ut omnis populus prophetet, et det eis Dominus Spiritum suum » Num. XI. 29; « verba quae misit Dominus exercituum in Spiritu suo per manum prophetarum » Zach. VII. 12; « et erit post haec, effundam Spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt » Ioel. II. 28. 29; « requiescet super eum Spiritus Domini, Spiritus sapientiae et intellectus » Is. XI. 2. 3; LXI. 1. Non id agitur, ut ex huiusmodi locis per se sumptis Spiritus Sanctus tamquam persona distincta hermeneutice demonstretur; at quando in novo Testamento cum Patre et Filio revelatur Spiritus Sanctus ut tertia persona, idque appellando ad testimonia veteris Testamenti, iam etiam illic doctrinam de Spiritu Sancto, SS. Trinitatis hypostasi contineri demonstratur, ita ut doctrina novi Testamenti quoad hoc caput non simpliciter tamquam nova revelatio veritatis numquam dictae, sed tamquam revelationis antecedentis explicatio et distinctior determinatio habenda sit.

Praeterea supposita iam satis clara in veteri Testamento distinctione aliqua personarum vel in confuso vel Patris ac Verbi, etiam personalis distinctio Spiritus Sancti licet obscurius indicata intelligi poterat in iis praesertim locis, ubi aliqua est trium connumeratio. Huc potest referri visio Isaiae VI. 1 sqq.; ubi unus Dominus Deus exercituum a Seraphim celebratur « Sanctus, Sanctus, Sanctus ». Triplicatio haec nominis non potest significare tantummodo intensionem, ad quam solet quidem bis, non autem ter repeti idem nomen ⁸. Quamvis itaque non dicamus, ex hoc loco seorsim spectato posse demonstrari Trinitatem personarum, distinctione tamen ex locis aliis supposita, iam per se probabile redditur, in forma locutionis tam insolita eandem praedicationem in repetitione referri ad aliam et aliam personam. Revera hoc ita esse, confirmatur ex appellationibus Apostolorum ad hanc visionem Isaiae: « vidi Dominum sedentem super solium », et « audivit vocem Domini dicentis: vade et dices populo huic: audite audientes et nolite intelligere. » Iam vero teste Ioanne (Io. XII. 41.) Isaias tum vidit gloriam Filii Dei; teste Paulo (Act. XXVIII. 25 sq.) verba illa locutus est Spiritus Sanctus mittens Isaiam ad populum Israël; ex hac vero personarum distinctione persona Patris ut principium per se intelligitur. «Cum Seraphim Deum glorificant, ter dicentes: Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus Sabaoth, Patrem et Filium et Spiritum Sanctum glorificant. Quapropter sicut in nomine Patris et Filii baptizamur, ita et in nomine Spiritus Sancti, et efficimur filii Dei non Deorum. Pater enim et Filius et Spiritus Sanctus Dominus Sabaoth est.... Ideoque quae Pater dicit in Isaia, ea Ioannes ait dixisse Filium; in Actibus autem Apostolorum Paulus ait, eadem Spiritum Sanctum locutum fuisse» S. Athanas. de Incarnat. contr. Arian. n. 10. Gemina omnino habet s. Gregorius Nyssenus. «Cum vidit Isaias sedentem super solium excelsum, antiquior traditio Patrem esse dicit eum qui visus est, sed Evangelista Ioannes ad Dominum (Christum) refert prophetiam...... magnus vero Paulus eundem sermonem testatur Spiritus Sancti fuisse.... ostendens, ut opinor, per hanc sacram Scripturam, quod omnis divina visio omnisque Dei apparitio atque omnis sermo ex persona Dei dictus de Patre et de Filio et de Spiritu Sancto intelligitur» Nyss. contr. Eunom. 1. I. T. II. p. 60. (cf. Petav. 1. II. c. 7. n. 14; 1. VIII. c. 2. n. 13; Maranum de Divin. D. N. Iesu Christi 1. I. P. II. c. 17. n. 3). Hac distinctione posita patet, quam praeclare exhibeatur trium unitas, ut ss. Patres adverterunt, non solum quod subiectum trinae praedicationis est unus Dominus Deus exercituum, sed etiam praedicato ipso, quod gloria sanctitatis una est et celebratio ter repetitur eadem.

Distinctio etiam indicatur in illa connumeratione: «Verbo Domini coeli firmati sunt et Spiritus oris eius omnis virtus eorum» Ps. XXXII. 6. quem locum Patres plurimi de SS. Trinitate interpretantur (vid. Petav. 1. II. c. 7. n. 14). Expressior est Sapientis precatio. «Deus patrum meorum et Domine misericordiae, qui fecisti omnia Verbo tuo (ἐν λόγῳ σου in Verbo vel per Verbum tuum), et Sapientia tua constituisti hominem..... da mihi sedium tuarum assistricem Sapientiam... sensum autem tuum quis sciet, nisi tu dederis sapientiam, et miseris Spiritum Sanctum tuum de altissimis» (τὸ Ἅγιόν σου Πνεῦμα ἀπὸ ὑψίστων) Sap. IX. 1-17 cf. I. Cor. II. 10. 11).

Sine dubio igitur Israelitae V. T. maiori lumine praediti ad intimum Scripturarum sensum intelligendum, crediderunt Messiam verum Deum a Deo mittendum, atque pro diverso gradu illustrationis magis minusve claram notitiam habuerunt distinctionis personarum et mysterii SS. Trinitatis, id quod multo magis de ss. patriarchis et de prophetis sentiendum est (cf. Matth. XIII. 17; Io. VIII. 56; I. Pet. I. 8-12) et de aliis Sanctis V. T. specialiter a Deo illustratis. Ex dictis apparet, quomodo tempore adventus Filii Dei iam antequam ipsa doctrina sua hoc mysterium distinctius explicuisset, etiam praescindendo ab illustrationibus extraordinariis et sola spectata revelatione in Scripturis sacris, ipsa dicta et facta novi Testamenti supponant in aliquibus claram cognitionem, in aliis saltem obscuram praenotionem distinctionis personarum in Deo. Huc referri possunt tum verba angeli ad beatam Virginem Luc. I. 35; tum praedicatio Baptistae Io. 1. 32-34; tum professio Nathanaëlis Io. 1. 49 (cf. Tract. de Incarnat. th.III. n.III.); tum modus intelligendi nomen Filii Dei, quamprimum auditum est Io. IX. 35-38.