Tractatus de Deo Trino secundum personas

«Quamvis ex dictis attributa absoluta et operationes ad extra sint absque distinctione unum commune tribus personis; nihilominus tam in Scriptura quam in aliis documentis fidei attributa quaedam et quaedam operationes appropriantur uni personae prae aliis. Huius praedicationis ratio est, ut servata absolutorum communitate manifestentur singularum personarum proprietates; quare appropriationis fundamentum est attributi absoluti analogia ac veluti affinitas cum charactere hypostatico personae, cui appropriatur».

I. Ut sit appropriatio non sufficit, quod absolutum explicite praedicetur de una aliqua persona; sed appropriatio stricto sensu tum solum est, quando absolutum praedicatur de una persona prae alia. Ideo non satis commode vel non stricto sensu appellatur appropriatio in locis, ubi Pater dicitur «solus potens rex regum... qui solus habet immortalitatem» 1. Tim. VI. 15 vel ubi Filius ait: «ego sum via, veritas et vita» Io. XIV. 5. ¹; vel ubi Apostolis promittitur: «accipietis virtutem supervenientis Spiritus Sancti in vos» Act. I. 8; quae omnia Didacus Ruiz disp. 82. sect. 2. numerat inter appropriationes cf. S. Th. I. q. 39. a. 8. Neque enim haec praedicantur ex speciali et propria ratione de una persona prae aliis, sed est simpliciter affirmatio absoluti de una persona ² etiam per se spectata, ut Deus est, quae sane non magis appropriatio dicenda videtur, quam cum singulae seorsum personae e. g. praedicantur Deus.

Neque etiam stricto sensu appropriatio est, quando nomen, quod per se significat attributum absolutum habens cognationem cum proprietate personali, adhibetur sensu relativo ad ipsam personam designandam, ut quando Verbum dicitur Sapientia genita, vel Sapientia subsistens; Spiritus Sanctus amor vel voluntas procedens aut subsistens. Haec non sunt appropriata sed propria; neque enim his nominibus attributum commune adscribitur specialius uni personae, sed ipsa proprietas personalis relativa exprimitur.

Sensu stricto itaque appropriatio est, quando attributa vel operationes ad extra communes tribus personis praedicantur specialiter de una persona, ut ex tali attributo vel operatione deducamur ad intellectionem aliquam proprietatis personalis. Hic namque est scopus appropriationis. «Ob hoc enim quaedam sive sub Patris, sive sub Filii, sive sub Spiritus Sancti appellatione promuntur; ut confessio credentium in Trinitate non erret. Quae cum sit inseparabilis, numquam intelligeretur Trinitas, si semper inseparabiliter diceretur» s. Leo M. serm. 2. de Pentec. c. 3. Quem eundem scopum declarat s. Thomas. «Sicut similitudinem vestigii vel imaginis in creaturis inventa utimur ad manifestationem divinarum personarum, ita et essentialibus attributis. Et haec manifestatio personarum per essentialia attributa appropriatio dicitur» I. q. 39. a. 7.

Hinc patet lex seu fundamentum appropriationis. Fundamentum scilicet est analogia seu similitudo quorumdam absolutorum attributorum cum proprietate hypostatica unius personae prae aliis ³. Nisi enim inter proprietatem et haec certa quaedam attributa, ut a nobis concipiuntur, esset peculiaris aliqua affinitas; praedicatio specialis talium attributorum de una persona intellectionem characteris proprii personalis non iuvaret sed potius impediret. «Si loquamur de appropriatis quantum ad ordinem vel originem quem connotant, sic appropriantur a parte rei propter convenientiam cum propriis personarum. Unde quia Pater a nullo est, et Filius a Patre, et Spiritus Sanctus ab utroque, et huiusmodi ordo attenditur in potentia, et sapientia et bonitate; ideo patet ratio appropriandi. Unde illa, quae non connotant aliquo modo ordinem vel originem, non sunt appropriabilia» s. Bonavent. in I. dist. 34. q. 3.

Quoniam vero characteres personales possunt considerari sub pluribus rationibus diversis, secundum quas eis respondent diversa attributa: hinc fit ut uni personae possint appropriari plura attributa, et vicissim unum attributum possit appropriari non uni solum, sed sub diversa consideratione etiam aliis personis. Sic e. g. virtus appropriatur Patri secundum characterem personalem, quatenus est principium omnium processionum ad intra; Filio autem, quatenus est Verbum per quod facta sunt omnia, atque inde per appropriationem brachium Dei Patris; item Spiritui Sancto ut procedenti per dilectionem appropriatur omnis effectio charismatum sanctificantium atque ideo virtus.

Hinc est, quod illud Luc. I. 35: « virtus Altissimi obumbrabit tibi ». Patres alii de Spiritu Sancto, alii de Filio, alii de Patre interpretantur, quae diversitas locum nullum haberet, si appropriatio secundum unum semper modum rata esset ac fixa. Attamen similitudo seu affinitas attributorum absolutorum ac operationum cum proprietatibus personalibus consideranda est secundum modum, quo in Scripturis exhibetur et secundum normam catholici intellectus. Est enim in Scriptura, in symbolis, penes ss. Patres appropriatio satis frequens, ut inde fundamentum et modus applicationis facile intelligi queat. Aliquibus exemplis hactenus dicta confirmanda sunt et amplius declaranda.

II. In Scripturis, ubi duae vel omnes tres personae connumerantur, frequenter distinguuntur praedicatis absolutis non sane velut propriis, cum ea alibi demonstrentur communia tribus personis, sed ad designandum characterem personalem singulis proprium. Sic: « divisiones gratiarum (χαρισμάτων) sunt, idem autem Spiritus: et divisiones ministrationum (διακονιῶν) sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum (ἐνεργημάτων) sunt, idem vero Deus, qui operatur (ὁ ἐνεργῶν) omnia in omnibus » 1. Cor. XII. 4. sq. Hic vides appropriationem duplicem; prior est illa notissima, qua in connumeratione Pater dicitur Deus, Filius Dominus (vide supra p. 155). Appropriatione altera Patri principio sine principio tribuuntur operationes virtutum h. e. miraculorum, sicut alibi in symbolis et a Patribus ei appropriatur omnipotentia; Filio ut incarnato ac capiti et Domino Ecclesiae tribuuntur disposita ministeria in Ecclesia; Spiritui Sancto procedenti per amorem tribuuntur charismata sanctificantia, quae quidem sanctificatio talem habet relationem et cognationem ad proprium characterem personalem Spiritus Sancti, et tam constanter in Scriptura et a Patribus derivatur peculiariter a Spiritu Sancto, ut nonnullis theologis sanctificatio non per appropriationem tantummodo, sed ut proprium de tertia persona enuntiari visa sit; certe a Patribus aliquando virtus sanctificans (δύναμις ἁγιαστική) dicitur proprius character Spiritus Sancti (Petav. l. VII. c. 13. n. 21. sq.), et rationem doni seu donabilis sub peculiari quodam respectu esse propriam tertiae personae, communis est doctrina. Sed de his alibi dicendi locus erit. Interea illud tenendum ut certissimum, efficientiam charismatum creatorum Spiritui Sancto non propriam esse prae reliquis personis, sed appropriatam ob specialem affinitatem horum effectuum cum eius charactere personali.

Pertinet ad appropriationem frequentissima velut distributio operationis ad extra per particulas indicantes relationem originis inter ipsas personas operantes una operatione. Pater per Filium in Spiritu Sancto operari dicitur (supra p. 163), vel omnia creata dicuntur esse ex Patre per Filium in Spiritu Sancto. Ad illud quod legitur Rom. XI. 36, advertit Augustinus: « quoniam unus est Deus sed tamen Trinitas, nec confuse accipiendum est: ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia » Aug. Trin. VI. c. 10. n. 12. Addit s. Thomas: « ex ipso dicitur propter Patrem, per ipsum propter Filium, in ipso propter Spiritum Sanctum » (cf. S. Hilar. Trin. l. II. n. 1).

Commentatur vero Angelicus hanc distributionem ita, ut coincidat cum solemni illa appropriatione potentiae ad Patrem, sapientiae ad Filium, bonitatis ad Spiritum Sanctum I. q. 39. a. 8. ad 4. De hac appropriatione potentiae, sapientiae, bonitatis pluribus agit Richardus Victorinus c. 2. in libello, quem de tribus appropriatis scripsit ad s. Bernardum, eademque iterum repetit de Trin. l. VI. c. 15.

Distinctior autem expolitio illius ordinis, ex quo, per quem, in quo omnia, continetur appropriatione apud Patres non minus frequenti, qua sive in creatione generatim sive potissimum in creatione angelorum et hominum Patri tribuitur consilium, voluntas (βουλή) aut imperium operis, Filio exsecutio (ἐνέργεια vel ὑπουργία), Spiritui Sancto perfectio (τελείωσις, quae est in sanctificatione). « In angelorum creatione cogita mihi causam quae sine principio est principium (τὴν προαιτίαν τῆς αἰτίας), Patrem; conditricem (τὴν δημιουργόν) Filium; perfectricem (τὴν τελειωτικήν) Spiritum; ut voluntate quidem Patris sint administratorii Spiritus, operatione (ἐνεργείᾳ) vero Filii ad existentiam perducantur, adventu autem Spiritus perficiantur; porro perfectio angelorum sanctificatio est » s. Basil. de Spiritu Sancto c. 16. Eadem, ut patet, est ratio appropriationis in creatione hominis: « primum omnium credendum est, unum esse Deum qui cuncta ex nihilo per Verbum suum fecit, et per Spiritum Sanctum animavit » Ambros. in symbol. c. 6. ⁴ (cf. Petav. l. VII. c. 14. n. 21-23). Recole quae diximus supra p. 163. sqq.

Hanc appropriationem insigniter expressam cernere est in sarcophago Musei Lateranensis eruto ex crypta penes sepulchrum sancti Pauli Apostoli gentium in via Ostiensi. Sculptura putatur esse saeculi IV. sed, ut in huiusmodi operibus saepe usuvenit, probabiliter derivata ab exemplari vetustiori. Hanc, de qua nos agimus, cum reliquis caelaturis in eodem monumento effectis, illustrarunt eruditis suis commentariis viri doctissimi, primum cl. P. Ios. Marchi, tum cl. I. B. De Rossi, denique cl. P. Raphael Garrucci, cui Archaeologo praestantissimo ectypon in acceptis refero ⁵

Appropriata alia referuntur et explicantur e. g. ab Augustino: « aeternitas in Patre, species in imagine, usus in munere » Trin. l. VI. c. 10., quae ipse refert velut ex s. Hilario (cf. Ambros. in symbol. Apost. c. 1.), quamvis Hilarius Trin. l. II. n. 1. ea habeat paulo aliter disposita: « unus Deus Pater ex quo omnia, et unus unigenitus Dominus noster Iesus Christus, per quem omnia, et unus Spiritus donum in omnibus.... una potestas ex qua omnia, una progenies per quam omnia, perfectae spei munus unum. Nec deesse quidquam consummationi tantae reperietur, intra quam sit in Patre et Filio et Spiritu Sancto, infinitas in aeterno, species in imagine, usus in munere ». Interpretatur vero Augustinus l. c. et ex eo s. Thomas I. q. 39. a. 8. haec ita, ut aeternitas respondeat proprietati Patris tamquam principii sine principio; species seu pulchritudo proprietati Filii, quatenus est perfecta imago Patris ex ipso modo processionis per generationem; usus seu « dilectio, delectatio et felicitas » proprietati Spiritus Sancti procedentis per amorem Patris ac Filii.

Facile iam explicabis, quando ab eodem Augustino praedicantur « in Patre unitas, in Filio aequalitas, in Spiritu Sancto unitatis aequalitatisque, concordia; et haec tria unum omnia propter Patrem, aequalia propter Filium, connexa omnia propter Spiritum Sanctum » Doctr. christ. l. I. c. 5. Vide s. Bonavent. 1. dist. 31. a. 2. q. 3. Item alia: « est ergo Pater Filio veritati origo verax, et Filius de veraci Patre orta veritas, et Spiritus Sanctus a Patre bono et Filio bono effusa bonitas » Ser. 71. n. 18. Pariter in symbolis distinctio est Dei Patris omnipotentis, creatoris; tum Filii Domini, Spiritus Sancti vivificantis, qui locutus est per prophetas. Denique ad orandi modum quod spectat, Christus Dominus ipse secundum humanitatem tum obedientiam et satisfactiones pro nobis tum orationes explicite direxit ad Deum Patrem, quamvis haec omnia referrentur ad Deum unum et trinum; eamdemque praeter alias formam orandi nos docuit, quam et Ecclesia in sacra liturgia frequentissime sequitur, ubi rogatur Pater omnipotens aeternus Deus per Iesum Christum Dominum Nostrum Filium eius, qui cum ipso regnat in unitate Spiritus Sancti, Deus. Quae omnia praesertim in coniunctione cum aliis formis, quibus dirigitur oratio ad Filium et ad Spiritum Sanctum, pertinent ad exprimendam unitatem Dei in distinctione personarum simul cum ordine processionum. Cf. s. Fulgentium fragm. 29. p. 626; vide Didac. Ruiz disp. 82. sect. 4. et 7.