Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Fundamenta ad paulo distinctius concipiendum modum processionum ac relationum divinarum in revelatione continentur eo, quod in Scripturis et in Patrum ac theologorum explicatione docetur Filius seu Verbum per formalem rationem intellectus, Spiritus Sanctus per formalem rationem voluntatis seu dilectionis procedere ».

I. Disertissime in Scripturis et in Patrum omnium doctrina proprius character personalis Dei Filii declaratur, ut sit Verbum Patris (ὁ Λόγος). Verbum autem est sensu proprio non metaphorico, quoniam haec ratio Verbi in universa revelatione exhibetur ut proprium nomen Filii, quo formalis et distinguens eius character designetur (cf. Ruiz disp. 55. sect. 4.), quamvis utique in comparatione cum verbo in spiritibus creatis significatio sit analogica ita, ut quoad rem significatam perfectissime Filio Dei conveniat ratio Verbi, analogice et secundum adumbrationem verbo creato; quoad nominis impositionem vero et prae cognitione nostra ordine inverso prius dicatur de verbo creato, et ex hoc transferatur ad divinum archetypum. Quae quidem communia sunt omnibus ideis ac nominibus, quibus divina cognoscimus et exprimimus (supra th. XIX.).

Porro in creatis non verbum prolatitium sed verbum mentis concipiendum est, ut ex analogia imaginis deducamur ad aliquam intelligentiam archetypi. « Cor tuum attende... quando concipis verbum quod proferas, rem vis dicere, et ipsa rei conceptio in corde tuo iam verbum est; nondum processit, sed iam natum est in corde, et manet ut procedat... Quomodo tu verbum quod loqueris, in corde habes, et apud te est, et ipsa conceptio spiritualis est; nam sicut anima tua spiritus est, ita et verbum quod concepisti, spiritus est, nondum enim accepit sonum, ut per syllabas dividatur, sed manet in conceptione cordis et in speculo (al. spectaculo) mentis: sic Deus edidit Verbum, h. e. genuit Filium. Et tu quidem ex tempore gignis verbum etiam in corde, Deus sine tempore genuit Filium, per quem creavit omnia tempora » s. Aug. in Io. tract. XIV. n. 7. et tum Augustinus ipse alibi saepe tum alii Patres.

Si quando Patres verbum etiam extrinsecus prolatum considerant, id fit ut adversus Sabellianos evidentius appareat distinctio verbi et producentis; ceterum etiam ibi spectant verbum, quatenus est imago et expressio rei intellectae, ut foetum mentis, adeoque incluso simul verbo interno. Namque ut ait s. Thomas (I. q. 34. a. 1.), « ex hoc dicitur verbum vox exterior, quia significat interiorem mentis conceptum; sic igitur primo et principaliter interior mentis conceptus verbum dicitur, secundario vero ipsa vox interioris conceptus significativa ». Praeclare ex verbo prolatitio et insito simul connexis analogiam considerat s. Cyrillus Alexandrinus. « Verbum prolatitium (ὁ λόγος ὁ προφορικός) quo utimur, in mente (εἰς νοῦν cf. supra p. 209. 210.) et ex mente gignitur, atque aliud quidem videtur esse ab eo quod in corde versatur, quatenus extra os velut e profundo in lucem emittitur; est autem rursus in illo (in verbo interno) et illi per omnia simile. Cernere enim est in verbo (prolato) cogitationem cordis, et rursum in mente verbum adhuc tacitum; ita etiam Filius Dei indivise ex Patre procedens character est et similitudo proprietatis eius, Verbum cum sit hypostaticum et vivens ex vivente Patre. Ita genuit ex se Pater Filium indivise, ac si sapiens quis gignat sapiens cogitatum, mechanicae scientiam vel geometriae vel aliquid huiusmodi. Videntur enim talia sapientiae quodammodo fructus esse, et hoc ex sua natura sunt. Sed non dividitur a sapientia ars, quam sapientia excogitat; sed est ex illa et in illa genitricis suae imaginem exhibens, et tamen absque divisione videtur esse alterum ab illa: sic et Filii generatio, cum sit indivisa ex Patre, in propria hypostasi servatur, longe tamen huius similitudinis vim excedens » s. Cyrill. Thesaur. T. V. P. I. p. 47. 48. Vicissim ss. Doctores aliquando Filium dicunt rationem Patris vel rationem in mente paterna, ut expressius unitas essentiae declaretur; quamvis ratio ut procedens a mente sicque a mente distincta non sit aliud, quam sapientia expressa seu verbum.

Porro sicut Verbum ita sapientia genita tum in Scripturis (supra th. VII.) tum frequentissime a Patribus tamquam propria notio Filii exhibetur, qui est a Patre alius non tamen aliud.

Si igitur quaeritur de modo processionis Filii a Patre, in revelatione ipsa continetur doctrina, quod Pater Filium gignit intellectualiter ut suum Verbum et ut genitam sapientiam. Hoc autem perinde est, ac si dicatur: Pater sub formali ratione intellectus, intelligendo producit Verbum; seu intellectio paterna ex sua intima necessaria ratione producit Verbum tamquam suum terminum immanentem. Intellectio formaliter ut producens Verbum et ideo relativa ad Verbum constituit Patrem, seu est ipsamet Pater; unde est intellectio notionalis, h. e. quae sub hac formali ratione producentis Verbum propria est Patris, et per quam Pater nobis innotescit ut persona distincta (supra p. 357).

Ipsum producere per intellectionem ex eadem ratione est actus notionalis, et solet appellari dictio ad intra; dicere ergo notionale in Deo nihil est aliud quam intelligere velut activum ad intra h. e. productivum Verbi.

II. Transitum facimus ad processionem personae tertiae, quantum ad hunc locum pertinet, ubi unum tantummodo quaerimus, utrum haec processio sit per voluntatem h. e. per formalem rationem volitionis seu dilectionis¹. Hic demonstratio paulo difficilior est per deductionem ex testimoniis minus disertis; unde aliqui theologi non reperientes Spiritum Sanctum in Scripturis exhibitum tamquam amorem, sicut Filius exhibetur ut Verbum, putant argumentum biblicum ad hoc restringi, ut ex processione Verbi per intellectum iam demonstrata, deducamus processionem Spiritus Sancti per voluntatem. Est vero deductio huiusmodi. Processiones spiritales non possunt esse nisi per intellectum et voluntatem; processio Verbi est per intellectum, ut demonstrant Scripturae; processio autem tertiae personae est alia ita, ut Spiritus Sanctus non sit Verbum; ergo ea est per voluntatem (Ruiz disp. 73. sect. 1. n. 7. seqq.). Alii censent, hanc deductionem non esse convincentem; sed oportere auctoritate et positiva doctrina demonstrare proprium characterem Spiritus Sancti, quod tamquam amor subsistens procedit, sicque est terminus immanens productus dilectionis, quemadmodum Verbum est terminus intellectionis (Franc. de Lugo disp. II. c. 2. n. 6. sqq.). Sane ad demonstrandum hunc modum processionis an sit, illa ratio theologica non videtur satis efficax, nisi innitatur doctrinae positivae Scripturarum ac Patrum de charactere personali Spiritus Sancti; hac autem doctrina supposita possumus, quantum natura mysterii patitur, per eam rationem internam et velut a priori proficere in intelligentia modi processionis, cur ita sit.

1°. Scripturae de modo processionum divinarum seu de propria ratione characterum personalium nos edocent per appropriationes, quod scilicet quasdam operationes ad extra licet communes toti Trinitati certa lege adscribunt uni personae, quatenus operationes istae peculiarem habent analogiam cum charactere proprio personae (vid. th. XIII). Iam vero Spiritui Sancto in Scripturis peculiariter attribuitur primo opus ipsius incarnationis, quod ex infinita charitate Dei est, et ex quo est origo omnis gratiae et sanctitatis in nobis; adtribuitur ei unio humanitatis cum Verbo et ita (efficienter) eiusdem humanitatis sanctificatio substantialis, pariterque unctio sanctissimae humanitatis per gratiam creatam Luc. I. 35; Matth. XVIII. 20; Act. X. 38; Luc. IV. 18. (vide Tract. de Incarn. th. XLI.).

Tum quoad membra Christi a Spiritu Sancto est diffusio charitatis in cordibus fidelium: « charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis » Rom. V. 5. Unde non modo operatio charitatis creatae, sed charitas increata ei specialiter appropriatur: « obsecro vos per charitatem Sancti Spiritus » ib. XV. 30. Summa felicitas quam apprecatur Apostolus fidelibus, est « gratia D. N. Iesu Christi et charitas Dei et communicatio Sancti Spiritus » 2. Cor. XIII. 13. Omnis sanctitatis, pietatis et dulcedinis auctor est Spiritus Sanctus: « fructus autem Spiritus est charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, longanimitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas » Gal. V. 22. 23. Distributio omnium charismatum est per Spiritum Sanctum 1. Cor. XII. 4. 8-11; Heb. II. 4. In uno corpore Ecclesiae membra singula baptizantur, sanctificantur in Spiritu Sancto; regeneratio est « renovatio Spiritus Sancti » Io. I. 33; III. 5. 8; Act. I. 5; XI. 16; XIX. 2-6; 1. Cor. XII. 13; Tit. III. 5; Heb. VI. 5. Transformantur « a claritate in claritatem tamquam a Domini Spiritu » 2. Cor. III. 18. Spiritus Sanctus est « Spiritus adoptionis filiorum, in quo clamamus Abba (Pater) » Rom. VIII. 14-16; Gal. IV. 6. Spiritus Sanctus habitat in sanctificatis suis sicut in templo, ipse est unctio et pignus in cordibus eorum: « membra vestra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo.... Glorificate et portate Deum in corpore vestro » 1. Cor. XIX. 20; « qui unxit nos Deus, qui et signavit nos, et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris » 2. Cor. I. 22. (vid. Rom. VIII. 9. 11; 1. Cor. III. 16; 2. Cor. V. 5; Eph. I. 13; V. 18; 1. Thess. IV. 8; 2. Tim. I. 14; 1. Io. III. 24; IV. 13). « Spiritu Dei aguntur filii Dei » Rom. VIII. 14. Ipse « postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus » (στεναγμοῖς ἀλαλήτοις) Rom. VIII. 26. Ecclesia « consolatione (παρακλήσει) Spiritus Sancti repletur » Act. IX. 31; Rom. XIV. 17; discipuli « replentur gaudio et Spiritu Sancto » Act. XIII. 52; 1. Thess. I. 6. Peccatis « contristatur Spiritus Sanctus » Eph. IV. 30. (cf. Matth. XII. 31; Act. V. 3; VII. 5; Heb. X. 29). Munia item et gubernatio corporis Ecclesiae, maxime infallibilitas Ecclesiae est a Spiritu Sancto Paracleto, quem mundus non potest accipere, qui mittitur et manet in Ecclesia in aeternum. Act. XIII. 2; XX. 28; Io. XIV. 16. 17. 26; XV. 26; XVI. 13-13. Symbola sensibilia Spiritus Sancti missi sunt halitus Verbi incarnati, quo datur ad remissionem peccatorum et ad sanctificationem Io. XX. 22; columba manens super Filium Patris dilectum Matth. III. 16. 17; ignitae linguae sedentes super Apostolos consecratos Act. II. 3. 4.²

Haec certe omnia ita comparata sunt, ut Spiritus Sanctus manifestissime exhibeatur secundum suum proprium characterem tamquam amor, quod non potest intelligi de amore essentiali seu absoluto; sic enim amor est communis tribus personis ut absoluta essentia: « Deus charitas est » (1. Io. IV. 8); sed amor ut character proprius uni personae necessario est relatio originis, atque adeo intelligitur secundum modum processionis per actum dilectionis, cuius terminus immanens est amor productus.

Hoc etiam exprimit ipsum nomen revelatum Spiritus proprium tertiae personae.³ Quia est nomen hypostaticum, necessario est relativum, ut Spiritus (πνεῦμα) sensu grammatice passivo sit idem ac spiratione productus; spiratio autem ad intra cum distinctione (virtuali) ab intellectione producente Verbum in natura pure spiritali quid est nisi dilectio producens amorem ut terminum internum?

Magis adhuc determinatur haec significatio per constans epitheton « Spiritus Sanctus ». Quia nomen est relativum, ut diximus, non sanctitas essentialis et communis tribus, sed processio per modum sanctitatis declaratur; unde etiam hoc sensu Patres frequenter sanctitatem vel virtutem sanctificatricem dicunt proprium characterem tertiae personae (Basilius, Cyrillus, Damascenus, Augustinus aliique apud Petav. l. II. c. 15. n. 2; VII. c. 12. n. 11; c. 13. n. 21. 22. cf. l. VIII. c. 6. n. 7). Formalis autem ratio sanctitatis divinae est infinitus amor boni infiniti (vid. Tract. de Deo th. XXIX.); unde processio per modum sanctitatis idem valet ac processio per amorem.

2°. Doctrinam Scripturarum in hunc sensum, quem dicimus, intellexerunt ss. Patres et luculentissime declararunt, ut si quid maneret dubii, id omne Patrum interpretatio excluderet. a) Descriptionibus tum per verba propria tum per metaphoras aptissimas declarant notionem Spiritus Sancti, quod est sanctitas, suavitas, bonitas. « Spiritus, ait Athanasius, unguentum et sigillum est, in quo omnia ungit et signat Verbum..... Unguentum quidem odorem et fragrantiam (εὐωδίαν καὶ πνοήν) ungentis retinet..... Unguentum et sigillum non creatae sed naturae Filii est, qui nos per Spiritum, qui in ipso est, Patri coniungit » Ath. ad Serap. ep. I. n. 23. 24. Paulo inflexa repetit eadem ep. III. Rursum « hoc unguentum (Spiritus Sanctus) est fragrantia (seu spiramen) Filii (τὸ χρῖσμα τοῦτο πνοή ἐστι τοῦ Υἱοῦ)..... In Trinitate precabatur Apostolus (2. Cor. XIII. 13): gratia D. N. I. C. et charitas Dei et communicatio Sancti Spiritus sit cum omnibus vobis. Nam cum participes sumus Spiritus, gratiam habemus Verbi, et in ipso Patris charitatem » ib. n. 3. 6.

Sine metaphoris quibus hic utitur Athanasius, loquitur alter insignis praeco Spiritus Sancti Basilius. « Via ad Dei cognitionem est ab uno Spiritu per unum Filium ad unum Patrem. Et ordine opposito naturalis bonitas et essentialis sanctimonia et regalis dignitas ex Patre per unigenitum in Spiritum permanat » Basil. de Spiritu Sancto n. 47. « Spiritus Sanctus cum essentialiter sanctus sit, fons appellatur sanctitatis » id. ep. 8. n. 10. « Sive dixeris angelos sive archangelos sive coelestes omnes potestates, per Spiritum sanctimoniam accipiunt; Spiritus autem ipse naturalem habet sanctitatem, non gratia acceptam sed essentialem, unde et singulariter appellationem Sancti obtinet » ep. 159. n. 2. cf. ep. 38. n. 4.

Pariter Gregor. Nazianzenus tradidit sanctitatem velut characterem Spiritus Sancti. « Definias nostram piam fidem, docens.... Patrem vere Patrem.... Filium vere Filium.... Spiritum Sanctum vere Sanctum; neque enim alius talis est nec taliter, neque ex accessione sanctitas sed est ipsa sanctitas » (αὐτοαγιότης) Naz. or. 25. al. 23. n. 16.

Consentit cum his s. Cyrillus non solum in re sed etiam modo loquendi et argumentandi. Spiritus, inquit, ex Filio est, sicut « dulcedo ex melle, calor ex igne, refrigeratio ex aqua.... Dicant nobis, qui Spiritum ex participatione audent dicere sanctum et non naturaliter, quidnam igitur ipse per se in propria hypostasi est Spiritus? At nihil aliud quam Sanctum ex Scripturis audivimus; non igitur participatione vel compositione sanctus, sed est essentia et natura sanctificans, atque sanctitatis Dei ac Patris, ut ita loquar, qualitas, sicut dulcedo ex melle et bonus odor ex flore.... Haec ipsius appellatio, quid secundum essentiam sit, significat; Sanctus enim appellatur » Cyrill. Thes. T. V. P. I. p. 350. 351. « Tale quid imo vero supra id de Deo et Sancto Spiritu cogites: est enim velut odor quidam substantiae eius; vivens et efficax, qui quae a Deo sunt, creaturae transmittit, et supremae omnium substantiae per se ipsum participationem inserit » id. in Io. l. XI. T. IV. p. 930-932. Pertinent huc Patrum dicta omnia, quibus velut propria notio Spiritus Sancti ex ipso processionis modo vel vis sanctificatrix (ἁγιαστικὴ δύναμις) vel formalis ratio doni exhibetur (vid. Petav. l. VIII. c. 3; Ruiz disp. 75.).

Ad vim harum circumscriptionum penes Patres intelligendam iuverit conferre explicationem Augustini. « Spiritus Sanctus in eadem unitate et aequalitate (cum Patre et Filio) consistit, sive enim sit unitas amborum, sive sanctitas, sive charitas, sive ideo unitas quia charitas, et ideo charitas quia sanctitas, manifestum est (ex revelatione), quod non aliquis duorum est, quo uterque coniungitur » Aug. Trin. l. VI. c. 5. n. 7.

Adversus argumentum, quod ex hisce omnibus Scripturae et Patrum dictis deducitur ad demonstrandum modum processionis Spiritus Sancti per formalem rationem voluntatis seu dilectionis, cuius ipse sit immanens terminus ut amor expressus, sola difficultas inde peti potest, quod imprimis tertia persona a Christo Domino ipso designatur ut Spiritus veritatis, qui testimonium perhibet et qui docet omnem veritatem (Io. XIV. 17. 26.; XV. 26.; XVI. 13. sq.), non minus quam ut Spiritus Sanctus et Spiritus gratiae. Antiquissimi deinde Patres aliqui Irenaeus, Theophilus Antiochenus, Tertullianus (supra p. 102. 136. 160.) expresse designant Spiritum Sanctum nomine sapientiae, quae alias, ut paulo ante diximus, solet esse appellatio Verbi, atque adeo intellexisse videntur processionem per modum intellectus in tertia persona aeque ac in secunda.

Respondeo: ad textum Scripturae quod spectat, ss. Patres qui nomine veritatis hic intelligunt appropriationem secundum modum processionis, veritatem dicunt esse Filium.⁴ « Spiritum veritatis appellat (Christus), ut suum significet, ipse enim est veritas » s. Cyrill. (Caten. in Io. ed. Corderi p. 394. ex l. IX. in Io. Opp. T. IV. p. 810). Haec vero interpretatio frequentissima et nonnullae aliae licet minus commodae, quibus Spiritus veritatis explicatur Spiritus novi Testamenti, Spiritus fidelis ac constans etc., manifestum reddunt, quam certo persuasum fuerit Patribus, non tertiae sed secundae personae proprium characterem esse secundum modum procedendi, quod sit veritas. Ceterum in contextibus Evangelii Spiritus veritatis dictus intelligitur aptissime tum origine ex veritate quae est Filius, tum dono veritatis⁵, quatenus missus a Patre et Filio Apostolis revelavit et in Ecclesia per suam assistentiam semper conservat doctrinam fidei, quae omnia pertinent ad distributionem charismatum et gratiarum; unde appellatio Spiritus veritatis continetur sub altera Spiritus gratiae, si haec in ampliori significatione sumitur.

Quod deinde de Patribus dicitur, qui Spiritum Sanctum designaverint nomine sapientiae, illi paucissimi sunt et in hoc modo loquendi singulares, cum usu communi Patrum et Ecclesiae totius sapientia approprietur Verbo ex eius procedendi modo per intellectum, imo sapientia genita sit nomen hypostaticum omnino synonymum cum appellatione Verbi; neque sane illi pauci vetusti doctores in hac nominis usurpatione cogitarunt de peculiari modo processionis Spiritus Sancti. Est nihilominus aliqua significatio, in qua sine dissensu ab aliis Patribus poterant Spiritui Sancto appropriare sapientiam. Potest scilicet sapientia spectari non solum quatenus ad intellectum, sed etiam maxime quatenus ad voluntatem pertinet; sicque sapientia est unum ex septem donis Spiritus Sancti (Is. XI. 2.). Immo animadvertit s. Augustinus, quae in Scripturis vera sapientia dicitur, esse θεοσέβειαν, « quod nomen nostri volentes et ipsi uno nomine interpretari, pietatem dixerunt.... quia vero uno verbo perfecte non potest, melius duobus interpretatur, ut dicatur potius Dei cultus » Aug. Trin. XIV. c. 1. « Et quis cultus eius nisi amor eius, quo nunc desideramus eum videre, credimusque et speramus nos esse visuros, et quantum proficimus, videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem in manifestatione? » id. l. XII. c. 14. n. 22. Strictius rem definit s. Thomas: « Sapientia importat quandam rectitudinem iudicii secundum rationes divinas.... Sed rectum iudicium de rebus divinis habere secundum quandam connaturalitatem ad ipsas, pertinet ad sapientiam, secundum quod donum est Spiritus Sancti.... Huiusmodi autem connaturalitas ad res divinas fit per charitatem, quae unit nos Deo » S. Th. 2. 2. q. 45. a. 2. Si igitur ut huius pietatis seu sapientiae causa Spiritus Sanctus dicitur sapientia, ad eandem fere rationem revocatur, ac quando dicitur sanctitas vel charitas. Vide Petav. l. VII. c. 12. n. 16.

b) Diserte Augustinus et post Augustinum Patres alii docent velut rationem certissimam, qua liceat aliquem « ex fide quaerere intellectum », quod Spiritus Sanctus est amor seu bonitas seu sanctitas Patris et Filii, quatenus per mutuam et unam dilectionem amborum procedit. August. Trin. l. VI. c. 5. (ex h. l. Fulgentius ad Ferrand. ep. 14. q. 4. n. 38.); l. IX. X. XI. XIII. c. 20. (n. 26); l. XIV. c. 7. 8. 10. 12.; l. XV. c. 17.; c. 19. (n. 37.); c. 27. (n. 50.); Pseudo Hieronymus in Ps. XVII. 1. (Opp. Hieron. ed. Vallarsi T. VII. append. p. 39.); Ambrosius (vel alius) de Trin. al. in Symbolum Apostol. c. 1. (T. II. append. p. 321.); Greg. M. homil. 30. n. 1. in Pentecost. (Opp. T. I. p. 1574.); Isidorus Etymolog. l. VII. c. 3. n. 5. 18-20. (T. III. p. 306. 308.); Anselmus Monolog. c. 50-60.; Bernard. in Pentecost. serm. 3. n. 2.; in Cantic. serm. 8. n. 1. 2. 4.; Guitmundus in Confess. Trin. (Bibl. Max. T. XVIII. p. 466.); Hugo Victor. Erudit. Theol. l. VII. c. 21.; Sent. Tract. 1. c. 6.; Richard. Victor. Trin. l. VI. c. 10.; Conc. Toletan. XI. (anno 675.) in Profess. fidei (Hard. III. p. 1020.). Idem deinde supponunt ac docent omnes Scholastici tam veteres inde a Magistro (1. dist. 10.) quam recentiores (cf. Ruiz disp. II. sect. 2. 5. 6.), si Durandum excipias,⁶ cui aliqui addunt Gregorium Ariminensem, et Nominales Okamum ac Gabrielem Biel.

Itaque ex modo, quo Scripturae ipsae personam Filii et Spiritus Sancti describunt, ex sensu et consensu Patrum ac doctorum certum maneat fundamentum alicuius nostrae analogae intelligentiae, qua SS. Trinitatem concipere possimus. Sicut videlicet in spiritu creato procedit verbum internum ut terminus intellectionis, et amor immanens ut terminus activae dilectionis, ita in spiritu increato Verbum substantiale, et substantialis amor Spiritus Sanctus procedunt per formalem rationem intellectionis et dilectionis. « Non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum Dei nisi Filius, nec Donum Dei nisi Spiritus Sanctus..... Hinc factum est, ut proprie (hypostatice) Dei Verbum etiam Dei sapientia diceretur, cum (essentialiter) sit sapientia et Pater et Spiritus Sanctus. Si ergo proprie aliquid horum trium charitas nuncupanda est, quid aptius quam ut hoc sit Spiritus Sanctus..... Sicut ergo unicum Dei Verbum proprie vocamus nomine sapientiae, cum sit universaliter (communi essentia) et Spiritus Sanctus et Pater ipse sapientia, ita Spiritus Sanctus proprie nuncupatur vocabulo charitatis, cum sit universaliter charitas et Pater et Filius (probatur utrumque ex 1. Cor. I. 24.; 1. Io. IV. 7.)... Video me de Spiritu Sancto in isto libro secundum Scripturas hoc disputasse, quod fidelibus sufficit scientibus iam Deum esse Spiritum Sanctum... De creatura etiam quam fecit Deus, quantum valuimus, admonuimus eos, qui rationem de rebus talibus poscunt, ut invisibilia eius per ea quae facta sunt, sicut possent, intellecta conspicerent, et maxime per rationalem vel intellectualem creaturam, quae facta est ad imaginem Dei, per quod velut speculum, quantum possent, si possent, cernerent Trinitatem Deum in nostra memoria (intellectu informato ideis habitualibus cf. supra p. 210)⁷, intelligentia (actu intellectionis), voluntate..... Sane Deum Patrem et Deum Filium, id est Deum genitorem qui omnia quae substantialiter habet, in coaeterno sibi Verbo suo dixit quodam modo, et ipsum Verbum eius Deum, qui nec plus nec minus aliquid habet etiam ipse substantialiter, quam quod est in illo, qui Verbum non mendaciter sed veraciter genuit, quemadmodum potui, non ut illud iam facie ad faciem sed per hanc similitudinem in aenigmate quantulumcumque coniiciendo videretur, in memoria et intelligentia mentis nostrae significare curavi; memoriae tribuens omne quod scimus, etiamsi non inde cogitemus, intelligentiae vero proprio modo quodam cogitationis (actualis) informationem...... ubi et gignitur intimum verbum, quod nullius linguae sit, tamquam scientia de scientia, et visio de visione, et intelligentia quae apparet in cogitatione, de intelligentia quae in memoria iam fuerat sed latebat... De Spiritu autem Sancto nihil in hoc aenigmate quod ei simile videretur ostendi, nisi voluntatem nostram vel amorem seu dilectionem (expressam), quae valentior est voluntas...... Quamvis memoria hominis et maxime illa, quam pecora non habent, id est qua res intelligibiles ita continentur, ut non in eam per sensus corporis venerint, habeat pro modulo suo in hac imagine Trinitatis incomparabiliter quidem imparem sed tamen qualemcumque similitudinem Patris; itemque intelligentia hominis, quae per intentionem cogitationis inde informatur, quando quod scitur, dicitur (in mente) et nullius linguae verbum est, habeat in sua magna disparitate nonnullam similitudinem Filii; et amor hominis de scientia procedens et memoriam intelligentiamque coniungens tamquam parenti prolique communis, unde nec parens intelligitur esse nec proles, habeat in hac imagine aliquam licet valde imparem similitudinem Spiritus Sancti; non tamen, sicut in ista imagine Trinitatis non haec tria unus homo sed unius hominis sunt, ita in ipsa summa Trinitate cuius haec imago est, unius Dei sunt illa tria, sed unus Deus est, et tres sunt illae non una persona » Aug. Trin. l. XV. n. 29. 31. 39. 40. 41. 43. Vide reliqua locis Augustini supra citatis.