Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Eadem processio Spiritus Sancti etiam a Filio demonstratur ex revelato interno personarum ordine, qui non potest esse nisi ordo originis; pariterque ex missione Spiritus Sancti, quae internam processionem personae missae a mittente necessario supponens, sicut a Patre ita est a Filio ».

I. Ordo divinarum personarum in Scripturis ipsis traditur omnino fixus ac ratus, ubicumque connumerantur tres divinae personae secundum earum internas necessarias relationes: « in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti » Matth. XXVIII. 19; « Pater Verbum et Spiritus Sanctus » 1. Io. V. 7; et incipiendo a persona tertia velut ab altero extremo: « idem Spiritus, idem Dominus, idem Deus » 1. Cor. XII. 4-6. Ad hunc locum Apostoli s. Basilius animadvertit, non ordinem ontologicum inversum tradi, sed exhiberi « nostram habitudinem; nam cum dona accipimus, primum nobis occurrit distribuens, tum cogitamus mittentem (Filium), dein cogitationem perducimus ad fontem et causam bonorum » (ad personam primam, quae non est ab alia et a qua sunt aliae personae) Basil. de Spiritu Sancto c. 16. n. 37. « Proinde via ad Dei cognitionem est ab uno Spiritu per unum Filium ad unum Patrem. Et vice versa essentialis bonitas et secundum naturam sanctitas et regalis dignitas ex Patre per Unigenitum ad Spiritum permanat » ¹ ibid. c. 18. n. 47. cf. s. Iren. 1. V. c. 36. n. 2.

Ceterum de hoc ordine ontologico et intrinsecus necessario personarum dubitare non sinit professio christiana expressa in omnibus symbolis, in solemnibus formulis liturgicis, in universa praedicatione ecclesiastica. « Discant, Spiritum eodem modo pronuntiari cum Domino (Filio), quomodo et Filius pronuntiatur cum Patre. Nomen enim Patris et Filii et Spiritus Sancti similiter editum est. Itaque quemadmodum se habet Filius ad Patrem, ita et ad Filium sese habet Spiritus secundum traditum in baptismo verborum ordinem. Quod si Spiritus Filio iunctus est, Filius autem Patri, liquet ipsum etiam Spiritum Patri adiungi... Unus autem est Spiritus Sanctus ipse quoque singulariter enuntiatus, per unum Filium uni Patri copulatus ac per se complens glorificandam super omnia ac beatam Trinitatem » s. Basil. de Spiritu Sancto c. 17. 18. n. 43. 45. « Qui Patrem intellexit, tam ipsum in se intellexit quam Filium simul intelligentia complexus est; qui autem Filium apprehendit, a Filio Spiritum non seiunxit; sed fidem identitate essentiae unitam in se ipso expressit trium secundum ordinem quidem consequenter, secundum naturam vero unite se habentium ². Et qui Spiritum Sanctum dixit, hac professione simul complexus est eum, cuius est Spiritus; atque quia Spiritus est Christi et ex Deo iuxta Pauli effatum (Rom. VIII. 9), quemadmodum ex catena unum extremum apprehendens etiam alterum simul attraxit, ita qui Spiritum attraxit, ut loquitur Propheta (Ps. CXVIII. 131), et Filium et Patrem per ipsum simul attraxit. Item si quis secundum veritatem Filium apprehenderit, habebit eum simul adducentem utrimque hinc quidem Patrem suum illinc vero proprium Spiritum (ἑκατέρωθεν τὰ μὲν τοῦ ἑαυτοῦ Πατρός, τὰ δὲ τοῦ ἰδίου Πνεύματος συνεπαγόμενον); neque enim a Patre dividi poterit semper in Patre existens, neque disiungi a Spiritu suo proprio omnia operans in ipso (Filius in suo Spiritu). Similiter etiam qui Patrem apprehenderit, virtute simul complexus est Filium et Spiritum Sanctum » Id. ep. 38. al. 43. n. 4.

1°. Iam in hoc ordine « consequentiae » interno et necessario personarum ἀκολουθίᾳ κατὰ τὴν τάξιν, ut Basilius loquitur, per sese spectato simul cum unitate numerica naturae et omnium perfectionum absolutarum in tribus personis, continetur implicite revelata processio personae tertiae sicut a prima ita a secunda. Realis enim ordo « consequentiae » in Deo duo dicit, realem distinctionem per relationes originis, et determinate originem consequentis a praecedente eo modo, quo praecedens et consequens in Deo dici potest. Namque a) si nulla est realis distinctio, non potest concipi realis ordo, qui dicit plurium distinctorum connexionem secundum aliquod unitatis principium; in Deo autem ex pridem demonstratis realis distinctio nulla est nisi secundum relationes originis. Hinc b) ordo in divinis personis, quia est ordo originis, est analogus successivo. Quod ne praepostere accipiatur, intelligendum est, non ita esse tres, ut perinde sit quae persona prima dicatur, quae secunda, et quae tertia; sic enim iam non esset relatio originis unius personae ad alteram tamquam ad suum principium, et proinde tolleretur realis distinctio et consequenter ipse ordo. Sed prima persona est Pater, secunda Filius, tertia Spiritus Sanctus; non vero aut Filius et Spiritus Sanctus sunt duae personae secundae, aut Spiritus secunda et Filius tertia persona dici potest ³. At internus hic ordo, ut Filius sit persona secunda, Spiritus tertia, non potest esse nisi ex modo processionis, quia ex hoc solo est ordo in personis divinis. Ergo aliquo modo prior est processio secundae quam tertiae personae; nulla autem potest esse prioritas inter divinas personas nisi prioritas a quo, h. e. nisi relatio principii et procedentis a principio (supra p. 387). Ergo in hoc ipso quod Spiritus Sanctus in Scriptura exhibetur ut ordine tertia persona, continetur primam et secundam esse priorem prioritate a quo (quae sola datur in divinis), h. e. primam et secundam esse principium tertiae personae (cf. S. Th. I. q. 48. a. 3).

Aliis verbis hoc ipsum explicatur. Nimirum ex interno necessario ordine in Scripturis tradito generatio Filii praeintelligitur processioni Spiritus Sancti; atqui Filius nascendo habet a Patre communicatas omnes perfectiones et rationes formales excepta paternitate, et in omnibus unum est cum Patre excepta formali ratione Patris et Filii, qua sola duae personae inter se distinguuntur; ergo habet Filius a Patre communicatam naturam etiam sub formali ratione vis spiratricis (seu dilectionis producentis amorem ut terminum immanentem), et proinde non minus est unum cum Patre principium Spiritus Sancti, quam unus cum Patre Deus.

2°. Ad hoc ipsum ss. Patres, nominatim ⁴ etiam graeci, reduxerunt fixum illum ordinem personarum, quod scilicet sicut persona secunda ad primam, ita tertia ad secundam habet relationem originis. S. Athanasius ordinem Trinitatis ita declarat: iuxta analogias in Scripturis traditas Pater est lux, Filius splendor, Spiritus Sanctus illuminatio, unde « etiam licet in Filio perspicere Spiritum Sanctum, in quo illuminamur »; item Pater fons, Filius fluvius, Spiritus Sanctus aqua; Pater sapiens, Filius sapientia, Spiritus Sanctus Spiritus sapientiae etc. « Cum igitur ea sit in SS. Trinitate ordinata coniunctio (συνάφεια) et unitas, quis iam vel Filium a Patre vel Spiritum a Filio aut ab ipso Patre separare audeat? »

Si ergo quaeratur, « quomodo cum Spiritus in nobis est, Filius in nobis esse dicatur, et similiter cum Filius in nobis est, Pater in nobis esse itidem dicatur; vel quomodo cum plene sit Trinitas, in uno tamen designetur Trinitas?.... huiusmodi haesitatio fide sanari poterit, tum etiam praedictis exemplis imaginis, splendoris, fontis fluvii, substantiae et figurae. Quemadmodum enim Filius in Spiritu tamquam in propria imagine est, ita et Pater in Filio... ut credamus unam esse sanctificationem quae sit ex Patre per Filium in Spiritu Sancto... Quia enim unus est Filius qui et vivens est Verbum, unam quoque esse necesse est perfectam et plenam, sanctificantem et illuminantem, viventem eius virtutem et donum (ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν), quod ex Patre procedere dicitur, quia a Verbo quod ex Patre esse conceditur, effulget, et mittitur, et datur (διὰ τοῦτο ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει, καὶ ἀποστέλλεται, καὶ δίδοται) ⁵. Filius quippe a Patre mittitur; titur; sic enim, inquit, Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum mitteret (ἀπέστειλεν); Filius autem mittit Spiritum Sanctum; si enim, inquit, ego abiero, mittam Paracletum; Filius item Patrem clarificat, dicens: ego te clarificavi; Spiritus vero clarificat Filium: ille enim, inquit, me clarificabit; praeterea Filius ait: quae audivi a Patre, haec loquor in mundo; Spiritus autem a Filio accipit: de meo enim, inquit, accipiet et annuntiabit vobis; insuper Filius venit in nomine Patris; pariter etiam de Spiritu Sancto ait Filius: quem mittet Pater in nomine meo. Cum igitur eundem ordinem et eandem naturam (eandem proprietatem ac relationem naturalem) habeat Spiritus ad Filium, qualem habet Filius ad Patrem, quomodo qui Spiritum dicit creaturam, non idem necessario de Filio sentiat? Si enim Spiritus Filii est creatura, consequens erit, ut et Verbum Patris creaturam dicant » ⁶ Athanas. ep. I. ad Serap. n. 19-21.

Similiter s. Basilius l. V. contr. Eunom. statuit hanc propositionem: « quod sicut Filius ad Patrem, ita Spiritus se habet ad Filium ». In declaratione s. Doctor non solum processionem Spiritus Sancti a Filio, sed etiam modum processionis eundem, qui est Filii a Patre, affirmare videri posset; sed attendendus est eius scopus, qui erat demonstrare processionem Spiritus Sancti a Filio, et hoc ipso a Deo i. e. a Patre et Filio, ut unum sunt; non autem necesse habuit intimam dare rationem, cur haec processio non sit generatio, atque ita cur Spiritus Sanctus non sit Filius Filii. Ad hanc propositam quaestionem, in qua evidenter ut doctrinam catholicam supponit processionem Spiritus Sancti a Filio per communicationem naturae, solum duo respondet: a) in Scripturis non dici Filium Filii, quamvis Spiritus Sanctus sit ex substantia Filii; b) non dici Filium sed Spiritum, ut processiones in interna vita Dei intelligantur conclusae per processionem Spiritus, ne si procedens a Filio esset Filius, etiam hic secundus Filius Filium tertium, et sic in infinitum postulare videretur. « Sicut Filius ad Patrem, ita Spiritus se habet ad Filium. Propterea Dei (Patris) quidem Verbum Filius est, Verbum autem Filii est Spiritus...... et cum Verbum sit Filii, proinde Dei est ⁷. Verbum autem et Sermo Dei vivens est et operans...... Cur et Spiritus non dicitur Filius Dei? Non quod ex Deo non sit per Filium (ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ), sed ne Trinitas putetur multitudo infinita, quasi Filios ex Filiis, ut fit in hominibus, habere videretur. At dicis: si Dei quidem imago est Filius et imago Filii Spiritus, item si Filius Verbum Dei et Spiritus Verbum Filii, cur Spiritus dictus non est Filius Filii? Quod si tacuerimus, ut qui ea quae Dei sunt, curiose inquirere nolimus, divini Spiritus gloriam victam arbitraris, propterea quod Filii appellatio de ipso adhibita non est, quasi non idem possit ex te quaeri. Nam si confitearis per Spiritum fieri filios adoptionis innumeros, cur Spiritus ne adoptione quidem Filius appellatur?.... Nos porro etiam de hoc nobis ipsis pro virili respondemus..... Dicimus ergo, quod si quis dixisset Filium ex Filio, Trinitatem deitatis adduxisset in multitudinis suspicionem apud homines, qui hoc audivissent ⁸. Pronum namque erat suspicari, si Filius ex Filio genitus esset, etiam ex hoc alium rursus genitum fuisse et rursus alium... Propterea Spiritum ex Deo esse Apostolus aperte quidem praedicavit dicens, quoniam Spiritum qui ex Deo est, accepimus (1. Cor. II. 12); et quod per Filium effulsit (ὃ δι' αὐτοῦ ἐκλάμψαν), manifestum reddidit, Spiritum Filii ipsum nominando sicut Spiritum Dei, et appellando mentem Christi sicut Spiritum Dei, quemadmodum etiam est spiritus hominis (1. Cor. II. 11); Filium autem Filii dicere cavit » Basil. l. V. cont. Eunom. T. I. p. 304. sq.

Iam quaeso quis umquam consentiens haeresi Photianae tam anxie quaesivit aut quaerere posset rationes subtiles, cur Spiritus Filii non sit aut dicatur Filius Filii? Ratio in illa sententia unica est eaque prorsus evidens, quia Spiritus non habet originem ex Filio. At ss. Patres sine dubitatione tenentes fixum personarum ordinem per relationes originis, atque adeo per communicationem naturae Spiritum consubstantialem procedere a Patre et Filio, sentiebant difficultatem non levem et necesse habebant vel simpliciter fateri nobis incompertum esse, vel subtilius conquirere rationes, cur Spiritus non sit Filius Filii, qua de re sicut heic Basilius, ita Augustinus aliique saepe disputant. Imo Ariani ipsi, nisi perspectam habuissent doctrinam Ecclesiae catholicae de processione Spiritus a Filio per communicationem naturae, illam quaestionem ne proponere quidem potuissent; in sententia enim Photiana quaeri tantum poterat, cur Spiritus non sit frater Filii; nullo autem modo cur non sit Filius Filii?

Dissertissime s. Gregorius Nyssenus Basilii frater ex ipso ordine, quod ratione prius intelligendus est Filius quam Spiritus Sanctus, declarat prioritatem in Deo non posse esse aliam nisi ratione principii ac procedentis a principio, atque ideo sicut ordine principii Pater praesupponitur Filio, ita Filium (cum Patre) eadem ratione principii (prioritate a quo) praesupponi Spiritui Sancto ab eo procedenti, seu (ut Gregorius loquitur) ab eo pendenti. Postquam demonstravit, per generationem Filii a Patre non excludi aeternitatem Filii, quia non duratione sed sola ratione principii aeternaliter generantis Pater prior est Filio aeternaliter genito, descendit ad hoc idem declarandum de Spiritu Sancto. « Eadem est nostra doctrina de Spiritu Sancto, in solo ordine differentiam (inter personas) agnoscens. Sicut enim coniungitur Patri Filius, et ex illo esse habens non tamen existentia posterior est; sic pariter ab unigenito pendet Spiritus Sanctus, ita ut sola cogitatione secundum rationem principii Filius praeintelligatur hypostasi Spiritus ⁹. Temporales enim dimensiones in aeterna vita non habent locum, ita ut excepta ratione principii SS. Trinitas nulla re in se ipsa discernatur » Nyss. contr. Eunom. l. I. p. 104.

Adhuc luculentius idem Gregorius ex communi catholica doctrina tradit ordinem personarum ita, ut secunda sit ex sola prima, ubi supponit significationem nominis unigeniti velut ab uno geniti; cum vero prima et secunda persona praesupponantur, hoc ipso, ait, tertiam esse quidem etiam ex prima, sed non nisi per secundam, atque ideo solum Filium esse ex solo Patre, Spiritum Sanctum vero secundum rationem principii et procedentis a principio esse ex Patre per Filium, adeoque non ab una sed a duabus personis. « Differentiam secundum principium et principatum (κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατόν) non negamus, in quo solo unum ab altero distingui admittimus, eo quod aliud quidem credimus esse principium, aliud vero ex principio. Et eius quod ex principio est, rursus aliam differentiam consideramus; unum enim est proxime (et sine medio) ex primo, alterum vero per illud, quod est proxime ex primo, ut et in Filio sine ambiguitate maneat proprietas unigeniti, et Spiritum ex Patre esse non sit dubium, dum Filii interpositio (inter Patrem et Spiritum) et ipsi servat proprietatem unigeniti et Spiritum a naturali habitudine ad Patrem non removet » ¹⁰ Nyss. ad Ablav. quod non tres Dii T. II. p. 459 (cf. supra p. 159).

II. Spiritus Sanctus dicitur mitti sicut a Patre ita a Filio. « Ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis.... Spiritum veritatis »; « Paraclitus Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in nomine meo » Io. XIV. 16. 26. « Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit »; « si non abiero, Paraclitus non veniet ad vos, si autem abiero, mittam eum ad vos » ib. XV. 26.; XVI. 7.

Verba Christi ita manifesta sunt, ut neque ipsi Photiani negent Spiritum Sanctum mitti etiam a Filio, sed nolunt agnoscere in ipsa missione necessario supponi aeternam processionem personae missae a mittente; imo hac distinctione inter processionem aeternam secundum esse personae, et inter missionem ac processionem in tempore secundum effectum ad extra abutuntur ad falsam interpretationem ss. Patrum, ubi de processione Spiritus Sancti loquuntur.

Ut tenebrae malis artibus obfusae dispellantur, effectum ad extra et nominatim collationem donorum supernaturalium oportet distinguere a missione ipsius personae divinae. Quamvis enim missio personae includat effectus supernaturales ad extra et collationem donorum (si sit missio ad animas sanctificandas), non tamen haec effectio et collatio donorum simpliciter et per sese spectata est missio personae. Quatenus effectus consideratur Dei ut Deus unus est, vel per approprationem ut est Dei Patris, nulla potest concipi missio personae; sed ut haec intelligatur, necesse est effectum supernaturalem referri ad personam procedentem ab alia, a qua dicitur mitti. Itaque missio personae divinae necessario determinatur ad personam cum adsignificatione duplicis respectus, scilicet relationis primo realis et aeternae ad personam mittentem tamquam ad principium personae missae, et deinde respectus ad actualem existentiam effectus supernaturalis in tempore (cf. S. Th. supra p. 191).

Adversus Arianos ad demonstrandum, missum non esse minorem mittente, Augustinus aliquando solam quidem efficientiam ad extra considerat, atque hoc modo incomplete spectatam missionem improprie appellans, dicit personam mitti etiam a se ipsa, quia e. g. assumptionem carnis effecit Filius una operatione cum Patre et Spiritu Sancto, speciem columbae Spiritus Sanctus una operatione cum Patre et Filio. Sed nos agimus de proprie dicta missione, ut in Scripturis exhibetur, et per quam etiam Augustinus priorem illam considerationem complet aut corrigit. Ad praesentem enim causam solum declaratione indiget, quod diximus de relatione reali missi ad mittentem.

In primis dum persona a persona mitti dicitur, demonstratur realis distinctio inter mittentem et missum; nemo enim proprie a se ipso mittitur. Unde etiam Patres hac doctrina de missione personarum frequenter utuntur ad Sabellianos confutandos (Petav. l. VIII. c. 1. n. 1.). Porro missio in creatis, ex quibus sicut alia ita et hoc nomen primo desumptum est, includit aliquam mittentis in missum auctoritatem, sive proprio sensu imperii, sive sensu improprio consilii, sive generatim voluntatis transmissione ab uno in alterum. Unde necessario etiam in translatione ad personas divinas nomen retinet non quidem eandem sed analogicam significationem; seclusa enim omni analogia, revelatio de missione unius divinae personae ab altera nobis prorsus maneret sine sensu intelligibili (cf. th. XIX.). Iam vero auctoritas, superioritas, dignitas (ἀξίωμα) unius personae prae altera, voluntatis transmissio seu, ut Basilius loquitur, irradiatio (ἔλλαμψις) in divinis unice est et concipi potest secundum originem ut principii prae procedente a principio, nisi forte spectetur persona incarnata secundum naturam suam assumptam formaliter ut homo est.

Hinc est, quod Pater qui a nulla persona procedit (ἀνέκφοιτος, ἀγέννητος), numquam dicitur nec potest dici missus ab alia persona ¹¹. Filius secundum divinitatem spectatus non nisi a Patre, supposita vero incarnatione formaliter ut homo ad munia redemptoris etiam a Spiritu Sancto mitti dicitur: Spiritus Domini super me...... evangelizare pauperibus misit me Luc. IV. 18.

« Quis autem Christianus ignorat, quod Pater miserit missusque sit Filius? Non enim genitorem ab eo quem genuit, sed genitum a genitore mitti oportebat; verum haec non est inaequalitas substantiae sed ordo naturae (nativitatis), non quod alter prior esset altero, sed quod alter esset ex altero...... Sed si non vultis huic regulae acquiescere, ut ubicumque legeritis in auctoritate divinorum eloquiorum, quo minor Patre Filius videatur ostendi, aut ex forma servi dictum accipiatis in qua vere minor est Patre, vel ideo dictum, quo demonstretur esse alter ex altero; si huic inquam rectissimae regulae non vultis acquiescere, certe tamen verum Dei Filium nulla ratione dicetis, si non eiusdem substantiae, cuius Pater est, eum esse dicatis » Aug. contr. Maxim. Arian. l. II. c. 14. n. 8.

Itaque quoad significationem relationum personalium eodem fere modo intelligendum est, quando persona a persona dicitur mitti, ac quando Christus Filius Dei ait: « quia Pater maior me est » Io. XIV. 28. Docent videlicet Patres, dupliciter posse accipi hanc appellationem maioris, vel ut dicatur Pater maior Filio spectato secundum humanam naturam, sicque non modo Patrem sed etiam Spiritum Sanctum maiorem Filio, imo et ipsum Filium secundum divinam naturam maiorem esse se ipso, quatenus homo est et seipsum exinanivit (Aug. in Io. tract. 79. n. 2); vel ita ut Pater maior dicatur Filio spectato secundum divinam naturam, sicque non posse intelligi aliud nisi rationem principii in Patre prae Filio genito (cf. supra p. 156). Iam secundum eandem rationem missio, siquidem referatur ad Christum ut homo est, exprimit auctoritatem proprie dictam, et tribui potest tum Patri tum Spiritui Sancto, imo aliqua significatione minus propria etiam ipsi Filio; si vero referatur ad personam spectatam secundum divinam naturam, necessario indicat ἀξίωμα principii in persona mittente et relationem processionis in persona missa. Quamobrem dum Spiritus Sanctus qui divinae est tantum naturae, aeque a Filio atque a Patre missus exhibetur, non utique seorsum a Patre et seorsum a Filio sed ab utroque quatenus unum sunt, hoc ipso Filius cum Patre praedicatur principium immanentis et aeternae processionis Spiritus Sancti, quia processio personae missae a persona mittente est prima praesuppositio et veluti radix missionis.

Ideo Athanasius, ut paulo ante vidimus, coniungit processionem (ἔκλαμψιν) et missionem Spiritus Sancti a Filio. Pariter Cyrillus, « necesse est fateri, inquit, Spiritum essentiae Filii esse; nam ut ex ipso naturaliter existens et in creaturam ab ipso missus (ὡς ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ὑπάρχον καὶ ἐπὶ τὴν κτίσιν παρ' αὐτοῦ πεμπόμενον) renovationem operatur » Thesaur. p. 358. Luculentissime hanc connexionem intimam missionis cum processione post Augustinum explicant Patres latini. « Filius est a Patre missus non Pater a Filio, quia Filius est a Patre natus, non Pater a Filio; similiter etiam Spiritus Sanctus a Patre et Filio legitur missus, quia a Patre Filioque procedit » Fulgent. contra Fabian. fragm. 29. « Ecce hic Paracletum quem mittit Pater in nomine Filii, ipsum mittit Filius a Patre. Mittit autem a Patre Spiritum veritatis; mittit ergo a Patre Spiritum suum, ipse enim est veritas. Mittit eum Pater in nomine Filii, quia unus Spiritus est Patris et Filii; mittit eum Filius a Patre, quia sic procedit a Filio sicut procedit a Patre; idem quoque Spiritus Patris, qui Spiritus est veritatis » Ibid. fragm. 27.

Imo vero exactius loquendo missio ad extra dici debet manifestatio processionis ad intra. Discrimen hoc unum est, quod missio intelligitur processio aeterna cum connotatione termini et supernaturalis operationis ad extra; processio autem per se hanc connotationem non habet. Potest itaque esse processio aeterna sine missione, sed non potest esse nec concipi missio personae secundum divinam naturam sine aeterna eiusdem processione a mittente. Ita potuit Verbum esse aeternaliter genitum a Patre, quin Pater crearet per Verbum, et quin Verbum mitteret in mundum; sed nulla operatio Patris per Verbum, nec missio Verbi (secundum divinam naturam) concipi potest, quin intelligatur aeterna Verbi processio a Patre; siquidem illae locutiones nihil aliud dicunt quam ipsam aeternam processionem cum connotatione manifestationis ad extra, quae fit in tempore.

Eadem valent de processione Spiritus Sancti ut doni et donabilis. « Sicut ergo Pater genuit, Filius genitus est; ita Pater misit, Filius missus est.... Sicut enim natum esse est Filio a Patre esse, ita mitti est Filio cognosci quod ab illo sit. Et sicut Spiritui Sancto donum Dei esse (proprietate sua esse donabilem), est a Patre procedere, ita mitti est cognosci quia ab illo procedat. Nec possumus dicere, quod Spiritus Sanctus et a Filio non procedat; neque enim frustra idem Spiritus et Patris et Filii Spiritus dicitur.... Quod ergo ait Dominus: quem ego mittam vobis a Patre, ostendit Spiritum Patris et Filii.... Non ideo minorem Filium quia missus est a Patre, nec ideo minorem Spiritum Sanctum quia et Pater eum misit et Filius, sufficienter quantum arbitror demonstratum est. Sive enim propter visibilem creaturam (propter effectum ad extra) sive potius propter principii commendationem, non propter inaequalitatem vel imparilitatem vel dissimilitudinem substantiae in Scripturis haec posita intelliguntur; quia etiamsi voluisset Deus Pater per subiectam creaturam visibiliter apparere, absurdissime tamen aut a Filio quem genuit, aut a Spiritu Sancto qui ab illo procedit, missus diceretur » s. Aug. Trin. l. IV. n. 29. 32. « Spiritus Sancti missio ipsa processio est, qua de Patre procedit et Filio. Sicut igitur Spiritus mitti dicitur quia procedit, ita et Filius non incongrue mitti dicitur, quia generatur » s. Gregor. M. in Evangel. Io. hom. XXVI. n. 2. Hanc unitatem processionis et missionis, ut in Deo ipso est, declarat Hugo Etherianus ex aeternitate et incommutabilitate Dei. « Licet Apostoli et prophetae in tempore a Christo Spiritum acceperint, Dei tamen Filius non in tempore Spiritum habere coepit, neque idem Spiritus a Filio exire initium sumpsit per tempus aliquod. Sane a diebus aeternitatis, sicut Filius a Patre generatur, ita Spiritus Sanctus ab utroque exit, ab utroque mittitur aeternaliter.... Quantum ad ipsos (Patrem et Filium in se ipsis) spectat, ante omnia saecula mittunt et donant (spirantes mittendum et donandum Spiritum); existentibus autem dono missioneve dignis incipere dicuntur mittere vel donare (incipit existentia termini ad extra)... Quare forsitan non sit inconveniens, si processio Spiritus Sancti aeternaliter de Patre ac Filio manans, penes suscipientes creaturas missio, usitatius donatio et si quid aliud huiusmodi nuncupetur » Hug. Ether. cont. Graec. l. III. c. 18.

Pulcherrime argumentum concludit Bessarion Cardinalis. « Vis ista mittendi quae inest Patri et Filio, secundum quam ambo mittunt Spiritum Sanctum, quemadmodum et nostrates (Graeci) fatentur vel eadem est in Patre et Filio, vel alia et alia. Sed si alia et alia, erit scilicet maior et minor et consequenter missiones erunt diversae, igitur neque una vis et potentia neque una ipsorum erit operatio.... Ergo non alia atque alia sed eadem est (virtus mittendi). At vero in Patre virtus mittendi Spiritum simul est cum virtute spirandi ipsum; semper enim Pater spirat Spiritum Sanctum et spirans eum mittit. Ergo et Filius una cum virtute spirandi et producens eum mittit, igitur et Filius est Spiritus Sancti productor » de Process. Sp. S. (inter Opusc. aurea p. 237).

Quamvis igitur Photiani obtinerent, locutiones Patrum graecorum, quibus Spiritum Sanctum profundi, scaturire, prodire, effulgere, apparere (προχεῖσθαι, ἀναβλύζειν, προϊέναι, ἐκλάμπειν, πεφηνέναι) ex Filio vel per Filium dicunt, significatione immediata designare missionem et processionem ad extra, nihil tamen proficerent; haec enim processio ad extra includit ut fundamentum processionem ad intra, seu potius, si theologice loquamur, missio est ipsamet processio ad intra cum adsignificatione efficientiae supernaturalis ad extra (vide Hieronym. Donatum l. IV. c. 4. apud Em. Mai SS. vv. nova Collect. T. VII. P. II. p. 125. sqq.).

Eodem fere modo superius vidimus (p. 166-169), Patres aliquos vetustos sermonem habere de generatione Filii in creatione universi, h. e. de manifestatione Filii ab aeterno geniti. Ceterum Patres etiam graeci multis in locis ita loquuntur, ut verba illa necessario intelligenda sint sensu immediato de aeterna immanente processione Spiritus Sancti ita, ut physice, essentialiter, secundum naturam effulgeat, appareat, scaturiat, procedat a Filio vel per Filium, vel ex essentia Filii (φυσικῶς, οὐσιωδῶς, φύσει, κατὰ φύσιν, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ υἱοῦ) Epiphan. Haeres. 62. n. 4; Ancor. n. 7; Cyrill. de adorat. l. I. p. 9; Thesaur. p. 345. 354. 358; in Io. p. 126; Maxim. q. 63. in Scriptur. Opp. T. I. p. 238. 239. (citatus etiam a Becco patriarcha inter Opusc. aurea. p. 117). Sed de PP. inferius dicendi locus erit.