Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Generali quadam consideratione doctrinae Christi et Apostolorum, « ut in libris novi Testamenti exhibetur, demonstrantur Pater, Filius et « Spiritus Sanctus tres distincti, qui sunt unus Deus ».

• In Evangeliis, in epistolis apostolicis ceterisque libris novi Testamenti saepissime mentio fit et doctrina traditur Christi ipsius et Apostolorum de Deo Patre qui est Pater unigeniti Filii sui, de Filio Dei qui proprium Patrem habet Deum, de Spiritu Sancto qui est Spiritus Patris, Spiritus Filii, Spiritus Dei. Hic contenti sumus generali adhuc et obvia consideratione eorum, quae de singulis docentur; de Filio inquam et de Spiritu Sancto, cum ex his ipsis intelligantur ea, quae pro praesenti quaestione ad Patrem pertinent. Dicimus itaque, quoties sive velut per incidens sive data opera in Scripturis novi Testamenti sermo est de Filio Dei secundum sublimiorem eius naturam (humana enim natura Filii incarnati hic non venit in considerationem), et quoties sermo est de Spiritu Sancto in relatione ad Patrem vel Filium vel ad utrumque, omnia prorsus conspirare in hanc sententiam, quod Pater, Filius, Spiritus Sanctus tres sunt invicem realiter distincti, h. e. non sola nostra consideratione sed in se alius Pater, alius Filius, alius Spiritus Sanctus, nihilominus tamen tum tres simul tum singuli sunt unus Deus.

I. Relationem Filii Dei ad Deum Patrem Christus Dominus ipse in universa sua vita et doctrina semper exhibuit et Apostoli deinceps tradiderunt in hunc sensum, ut Filius Dei sit non adoptione, sed Filius per naturam quae una est Patris et Filii.

1°. Praedicatur ubique nomine sibi proprio Filius Dei, Filius dilectus. Matth. III. 17; Filius dilectionis paternae Col. I. 13; Filius proprius Rom. VIII. 32; cuius proprius Pater est Deus Io. V. 18; Filius verus 1. Io. V. 20¹; Filius super domum et familiam Heb. III. 6; qui non est Filius ideo, quia obediens Patri, sed factus est obediens, quamvis esset Filius καίπερ ὢν υἱός Heb. V. 8; Filius manens in aeternum Io. VIII. 35²; Filius generatione ac propterea eo sensu, quo nullus angelorum potest filius appellari Heb. I. 5; Filius Dei unigenitus Io. III. 16; unigenitus Filius, qui est in sinu Patris ib. I. 18³; Filius, qui dedit aliis potestatem filios Dei fieri ib. I. 12.

2°. Hoc ipso, quod est Pater et Filius Patris, alius est Pater et alius Filius. « Ego et Pater sumus »; « Pater in me, et ego in Patre »; « clarifica me Pater claritate, quam habui apud te, antequam mundus esset »; « Pater operatur et ego operor »; « solus non sum, sed ego et qui misit me Pater »; « qui diligit me, diligetur a Patre meo » etc.

3°. At quia est Filius Dei proprio sensu, ideo Deus Pater et Filius simpliciter unum sunt. « Ego et Pater unum sumus ». Io. X. 30. Operatio Patris est operatio Filii, et una est Patris ac Filii relatio ad suos fideles. « Pater meus usque modo operatur, et ego operor.... Quaecumque ille fecerit, haec et Filius similiter (ὁμοίως) facit » Io. V. 17. 21. « Qui diligit me diligetur a Patre meo, et ego diligam eum.... et ad eum veniemus, et apud eum mansionem faciemus » ib. XIV. 21. 23.

Quae in veteri Testamento dicta sunt de uno Deo Israelis (יהוה), dicta sunt de Filio Dei. « Ad Filium autem (dicit Scriptura): thronus tuus, Deus, in saeculum saeculi.... Et (iterum dicit Scriptura): tu in principio, Domine, terram fundasti » Heb. I. 8 sq.

Quare natura Filii est natura Dei, qua est aequalis Deo. « Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo » Phil. II. 6. Vitam essentialem quam habet Pater in semetipso, habet et Filius communicatam a Patre, et ideo sicut Pater ita Filius est ipsa vita. « Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso ». Io. V. 26⁴. Ideo Filius est « splendor gloriae Patris (ἀπαύγασμα τῆς δόξης αὐτοῦ) et figura (χαρακτήρ) substantiae eius, portans omnia verbo virtutis suae » Heb. I. 3⁵.

Propter haec eundem supremum cultum postulat Filius, qui debetur Patri. « Ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem » Io. V. 23. (Vide Tract. de Incarnat. th. III. seq.).

II. Pari ratione Spiritus Sanctus tum in vita et doctrina Christi ipsius tum in praedicatione deinde Apostolorum ubique proponitur ut alius a Patre et Filio, et nihilominus ut unus Deus.

1°. Clare exhibetur Spiritus Sancti tamquam tertii distinctio a Patre et Filio. Testimonium perhibente Patre de Filio, Spiritus Sanctus corporali specie apparuit distinctus ab utroque Matth. III. 16. 17 (cum parallelis). Multis declaravit Christus ipse doctrinam de Spiritu Sancto sermone habito in ultima coena, ubi constanter dicitur Spiritus Sanctus seu Spiritus veritatis alius paracletus distinctus a Filio, atque distinctus a Patre et Filio: qui a Patre procedit, qui pariter accipit a Filio, quia omnia quae sunt Patris, sunt etiam Filii; Spiritus veritatis, quem Pater mittit in nomine Filii; quem Filius mittit a Patre. « Ego rogabo Patrem et alium paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum ». « Paraclitus autem Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia » τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, ὃ πέμψει ὁ Πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μου, ἐκεῖνος ὑμᾶς διδάξει Io. XIV. 16. 26. Quamvis igitur spiritus multipliciter dicatur, et etiam Deus absolute spectatus sit spiritus, constat tamen, hoc nomen Spiritus Sanctus in doctrina revelata esse determinatum ad rationem nominis proprii hypostatici, quo designetur distinctus a Patre et a Filio (cf. Epiphan. haer. 74).

2°. Divinitas Spiritus Sancti tam evidenter declaratur in universa doctrina revelata, ut nisi distinctio a Patre ac Filio aeque esset expressa, Deum absolute spectatum vel, quod perinde fere est, adtributum divinum in Scripturis hoc nomine designari, nemo non pro certo haberet. Nomina ipsa Spiritus Dei, Spiritus Patris, Spiritus veritatis qui a Patre procedit, non possunt significare aliud quam Deum.

Non minus clare hoc ipsum constat ex descriptionibus adtributorum et efficientiarum Spiritus Sancti. Est « Spiritus veritatis, qui docet omnem veritatem... alius paraclitus, qui maneat cum Apostolis in aeternum, Spiritus veritatis ». Io. XIV. 16. 26⁶; XVI. 13. Qui ergo est absoluta veritas. Hinc Deus revelat omnia per Spiritum suum; sunt tamen distincti, qui dicitur revelare, et is per quem dicitur revelare; est enim Spiritus Dei et Spiritus ex Deo, qui scrutatur profunda Dei. « Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim hominum scit, quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? ita et quae Dei sunt, nemo cognovit nisi Spiritus Dei. Nos autem.... accepimus Spiritum, qui ex Deo est » 1. Cor. II. 10-12. Conferenda haec sunt cum iis, quae dicuntur de relatione inter Deum apud quem erat Verbum, et inter Verbum Dei quod erat Deus. Quoad distinctionem: « Verbum erat apud Deum » — « Deus per Spiritum suum.... Spiritus, qui in ipso est, qui ex Deo est ». Quoad unitatem: « et Deus erat Verbum » — « Spiritus scrutatur etiam profunda Dei... nemo cognovit nisi Spiritus Dei ».

Porro sicut Pater et Filius veniunt ad nos et manent in nobis, ita cum Patre et Filio venit et manet Spiritus Sanctus Io. XIV. 17-23. Iusti sunt templum Spiritus Sancti, et hoc ipso templum Dei. « Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis » 1. Cor. III. 16; « membra vestra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo, et non estis vestri » ib. VI. 19. cf. 2. Cor. VI. 16.

Est ipse Spiritus Sanctus in nobis auctor et causa regenerationis supernaturalis. Sicut enim dicimur nasci ex Deo (Io. I. 13), ita dicitur: « nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto » Io. III. 5. Sicut dicitur: « charitas ex Deo est; et omnis qui diligit, ex Deo natus est... Deus charitas est; et qui manet in charitate, in Deo manet et Deus in eo » 1. Io. IV. 7. 16; ita dicitur: « charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis... Accepistis Spiritum adoptionis filiorum.... ipse enim Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei » Rom. V. 5; VIII. 15. 16⁷; Gal. IV. 6.

Omnium charismatum, quorum auctor non potest esse nisi Deus, auctor est Spiritus Sanctus. « Dabitur vobis in illa hora, quid loquamini; non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis » Matth. X. 19. 20; « coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus Sanctus dabat eloqui illis » Act. II. 4; « Spiritus Sanctus per omnes civitates mihi protestatur dicens, quoniam vincula et tribulationes Ierosolymis me manent » ib. XX. 22; « tentabant (Paulus cum sociis) ire in Bithyniam, et non permisit eis Spiritus Iesu » ib. XVI. 7. (confer quoad rem ipsam Act. XXII. 18); « non voluntate humana allata est aliquando prophetia, sed Spiritu Sancto inspirati (ὑπὸ Πνεύματος Ἁγίου φερόμενοι) locuti sunt sancti Dei homines » 2. Pet. I. 21; « scrutati sunt prophetae... in quod vel quale tempus significaret in eis Spiritus Christi praenuntians (τὸ ἐν αὐτοῖς Πνεῦμα Χριστοῦ προμαρτυρόμενον) eas, quae in Christo sunt, passiones et posteriores glorias » 1. Pet. I. 10. Universim « nemo potest dicere (fide, spe et charitate, sicut oportet), Dominus Iesus⁸, nisi in Spiritu Sancto. Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus... Alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiae... Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus dividens singulis, prout vult » 1. Cor. XII. 3 seqq.; Heb. II. 4.

Quae dicitur vox Domini in Testamento veteri, eadem vocatur in novo Testamento praedictio Spiritus Sancti. « Audivi vocem Domini (אדני) vade et dice populo huic: audite audientes, et nolite intelligere » Is. VI. 8. 9. « Bene Spiritus Sanctus locutus est per Isaiam ad patres nostros dicens: vade ad populum istum et dic ad eos: aure audietis, et non intelligetis » Act. XXVIII. 25. 26.

Insuper Christus Dominus ipse secundum humanitatem et in humanitate ungitur, sanctificatur, mittitur a Spiritu Sancto. « Et ut revolvit librum (in synagoga Nazarethi), invenit locum, ubi scriptum erat: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me... Coepit autem dicere ad illos, quia hodie impleta est haec prophetia in auribus vestris » Luc. IV. 18 seqq. (De re ac modo huius sanctificationis vide Tract. de Incarnat.). Hinc sicut secundum humanitatem potest intelligi, quod Christus dicit: « Pater maior me est » (Io. XIV. 28); ita secundum quod homo est, exhibet Spiritum Sanctum maiorem se « Si autem ego in Spiritu Dei eiicio daemones, igitur pervenit in vos regnum Dei.... Spiritus blasphemia non remittetur.... Et quicumque dixerit verbum contra Filium hominis, remittetur ei, qui autem dixerit contra Spiritum Sanctum, non remittetur ei » Matth. XII. 28 sqq. Ut h. l. prae illis Iudaeis, qui Christum tantummodo hominem putabant, fit comparatio inter peccatum contra Filium hominis et contra Spiritum Sanctum (vide Athanas. contra Arian. orat. I. n. 50), et operationes, quas Iudaei tenebantur agnoscere ut operationes Dei, ab ipso Christo diserte attribuuntur Spiritui Sancto; ita s. Petrus sumit ut synonyma: mentiri Spiritui Sancto, et mentiri Deo Act. V. 3. 4. 9: atque adeo ipso etiam nomine enuntiat Spiritum Sanctum esse Deum. Vide Bellarmin. de Christo 1. I. c. 13.

III. Tota igitur doctrina Christi et Apostolorum licet ex multiplici ac varia occasione sub diversis aspectibus et aliis atque aliis verbis proposita in eandem semper conspirat sententiam, et vel primo intuitu ac obvia consideratione exhibet revelationem de unitate et distinctione in Deo clarissime eo sensu, quo ab omnibus Catholicis intelligitur ac creditur, et (nemine diffitente a multis saltem iam saeculis) in omnibus symbolis, in Conciliorum definitionibus, in omnium Doctorum catholicorum declarationibus, in professione denique totius universalis Ecclesiae intellecta est ac credita. Tres scilicet esse docentur realiter inter se distincti, alius Pater, alius Filius, alius Spiritus Sanctus, atque hi tres Filius et Spiritus aeque ac Pater sunt verus Deus. Cum autem Deus unus sit unitate singularitatis et exclusa multiplicabilitate, atque adeo Pater, Filius et Spiritus Sanctus doceantur esse ipse verus Deus, qui se revelavit ut unum, praeter quem alius Deus non est; hoc ipso deitas seu absoluta perfectio est non distincta, sed una numero communis tribus illis inter se distinctis, qua sunt unus Deus.

Iam vero ubi plures sunt distincti inter se, qui constituuntur in eadem essentiali perfectione, qua respondetur ad quaestionem, quid res sit essentialiter (τὸ τί ἦν εἶναι), communis illa essentialis perfectio appellatur ab omnibus doctis et indoctis essentia seu (quatenus essentia est principium operationis) natura, distincti autem inter se, quorum est natura communis, appellantur hypostases et (si natura est intellectualis) personae⁹. Professio ergo christiana, qua credimus unam naturam et tres personas divinas sive Deum unum natura et trinum personis, nihil aliud continet, quam quod in ipsa doctrina Scripturarum propositum esse demonstravimus.