Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Ex divina revelatione constat, secundam personam procedere per generationem, processionem vero personae tertiae esse aliam a generatione distinctam. Est autem secundae personae processio credenda sensu proprio intellectualis et perfecta generatio seclusis imperfectionibus, quae sunt in generationibus creaturarum ».

Antequam fides quaerat aliquem intellectum diversitatis, qua processio secundae non autem tertiae personae est proprie generatio, ac proinde secunda persona est Filius unigenitus, tertia autem non est Filius; oportet inspicere modum, quo in revelatione res ipsa, quia est, nobis manifestetur, ex revelatione enim aliqua quantumvis imperfecta intellectio, quomodo sit, deducenda est. Praesumptionem quippe solius rationis lumine investigandi tum alia mysteria tum nominatim profunda Dei in modo et in diversitate processionum, de qua nunc loquimur, ss. Patres unanimes condemnarunt, quando haeretici ex principiis philosophicis mysterium ipsum impugnabant, aut ex illis principiis rationem fidei postulabant a Catholicis. Piam vero ac humilem inquisitionem alicuius intellectus ex fide praesupposita et ex fidei principiis iidem ss. Patres tum verbis dissertis commendarunt, tum exemplo suo ac meditationibus profundissimis nos docuerunt (vide Didac. Ruiz disp. V).

Primum itaque rem ipsam considerabimus in Scripturis revelatam, quod secunda non autem tertia persona proprie generatur; tum praelucente revelatione proprias rationes generationis divinae, quantum licet, inquiremus. Haec enim sunt fundamenta, ex quibus deducendum est, cur processio Spiritus Sancti generatio non sit, de qua re in thesi sequenti dicemus.

I. Diversitas illa in processione secundae ac tertiae personae non minus quam processio ipsa ac distinctio personarum in Scripturis revelata est.

1°. Continetur haec revelatio in ipsis propriis nominibus personarum. Constanter enim inter primam et secundam personam non solum indeterminate relatio principii et procedentis a principio, sed determinate relatio Patris et Filii esse docetur. Dicitur in Scripturis Pater proprius Filii Io. V. 18; Filius proprius Patris Rom. VIII. 32; Filius verus 1. Io. V. 20; Filius unigenitus (μονογενής); unigenitus a Patre Io. I. 14.; III. 16 (cf. supra th. II). Pater non est nisi ut principium, Filius ut terminus productionis illius singularis ab omnibus aliis modis productionum distinctae, quae dicitur generatio. Animadvertatur autem, quod ratio haec Patris primae, ratio Filii secundae personae ita propria est, ut hac sola inter se realiter distinguantur, quod in toto hoc tractatu saepe demonstratum est. Porro hac ipsa ratione Patris ac Filii distinguuntur a tertia persona, quae nec Pater est nec Filius, licet et ipsa sit procedens. Hinc tum ubi singillatim nominatur, tum in connumeratione trium personarum designatur ut procedens quidem, sed non procedens tamquam Filius, adeoque modo distincto a generatione. « In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti » Matth. XXVIII. 19. cf. III. 16. 17; 1. Io. V. 7: « ego (Filius) mittam vobis a Patre Spiritum veritatis, qui a Patre (meo) procedit » Io. XV. 26; « Spiritus Patris vestri » Matth. X. 10; « misit Deus Spiritum Filii sui » Gal. IV. 6; « Spiritus Domini super me » Luc. IV. 18; « Spiritus Dei » Rom. VIII. 14; « Spiritus Christi » Rom. VIII. 9; 1. Pet. I. 11; « Spiritus Iesu » Act. XVI. 7.

2°. Sicut sola secunda persona est terminus generationis h. e. Filius, ita etiam disserte in Scripturis modus processionis solius secundae personae praedicatur esse generatio. Haec disserta praedicatio continetur iam in appellatione propria, qua designatur notio distinguens Filii unigeniti, unigeniti a Patre. Tum expresse declaratur Filius Dei proprius, quia est per aeternam semper completam generationem. « Novissime diebus istis locutus est nobis (Deus) in Filio, quem constituit heredem universorum, per quem fecit et saecula; qui cum sit splendor gloriae et figura substantiae eius (χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ).... sedet ad dexteram maiestatis in excelsis, tanto melior angelis effectus (γενόμενος)..... Cui enim dixit aliquando angelorum: Filius meus es tu, ego hodie genui te; et iterum: ego ero illi in Patrem, et ipse erit mihi in Filium...... Ad Filium autem (dicit): thronus tuus, Deus, in saeculum saeculi....... Et: tu in principio, Domine, terram fundasti et opera manuum tuarum sunt coeli » Heb. I. 2-10. Tam in Psalmis II. 7; XLIV. (XLV). 7; CI. (CII). 26, ex quibus verba desumpta sunt, quam ab Apostolo haec dicuntur de Christo Filio incarnato; is autem non est alius quam Filius aeternus, quamvis in tempore factus sit homo. Unde hic homo i. e. haec persona quae est etiam homo, est Filius Dei genitus ab aeterno, est Deus creator coeli et terrae.

Quibus positis verba: « Filius meus es tu, ego hodie genui te », necessario intelligenda sunt de hac persona, quae est Deus homo. Secundum incisum explicat rationem, qua sit Filius, videlicet quia est genitus a Patre. Qui est splendor gloriae Dei Patris, Deus creator coeli et terrae, Filius non potest esse nisi aeternus, ergo et generatio aeterna est. Particula igitur hodie non initium generationis sed incommutabile nunc aeternitatis exprimit, quo generatio semper est in actu completo. Ad hunc hominem tamen specificative ut homo est, verba pertinent in tempore, non quia genitus est in tempore, sed quia genitus ab aeterno incipit in tempore esse homo. Unde primum in incarnatione verificatur de homine: « ego hodie (i. e. aeterno incommutabili actu) genui te », ut verba sumuntur Heb. V. 5; et eodem modo vera sunt de hoc homine in resurrectione, simulque rationem continent resurrectionis, quo modo verba sumuntur. Act. XIII. 33. (Cf. cl. P. Patrizi de Interpret. SS. SS. l. I. n. 36).

Adhuc magis definite declaratur generatio ex substantia Patris Ps. CIX (CX). 3.¹, ut hic Scripturae locus communi Patrum

consensu semper intellectus est, et nominatim adhibitus per plura continenter saecula in demonstrationibus dogmaticis adversus Arianos. (Vide ss. Patres apud Petav. de Trin. l. V. c. 9. n. 4. 5; Didac. Ruiz disp. IV. sect. 1). Cum verbis Psalmi: « ex utero ante luciferum genui te », parallela est declaratio Ioannis: « unigenitus Filius, qui est in sinu Patris » ὁ μονογενὴς υἱὸς ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρός Io. I. 18. « Ubi uterum de Deo audieris, dic vim generatricem Dei (τὸ γεννητικὸν τοῦ Θεοῦ) manifesto tibi revelatam esse » Basil. contr. Eunom. V. p. 316. Porro conferenda sunt illa loca, in quibus Sapientia hypostatica ab eo cuius est Sapientia expressa, dicitur ab aeterno parturiri, generatione possideri, concepta esse, primogenita ante omnem creaturam, Prov. VIII. 22. sq.; Ecclesi. XXIV. 5. (vide thes. VII).

II. Supponimus, quod alibi demonstratum est de nostro modo cognoscendi divina. Perfectiones in creaturis sunt adumbrationes et imagines perfectionum divinarum. Unde cum nos in hac vita Deum non immediate in se ipso cognoscamus, sola nobis via patet ad cognitionem Dei concludendo a magnitudine speciei et creaturae ad creatorem: ἐκ γὰρ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς αὐτῶν θεωρεῖται Sap. XIII. 5. Absque praehabitis notionibus perfectionum, quas notiones ex consideratione creaturarum haurimus, Deus nobis maneret ignotus, nec revelationem de Deo, divinis attributis, ac personis ullatenus intelligere possemus. (Loquor de via ordinaria in praesenti ordine et praescindendo ab infusione intellectualis luminis prophetici, quod est participatio aliqua et imitatio luminis gloriae). Hinc divina revelatio descendit ad nos secundum modum nostrum, ut ex Dionysio s. Thomas et reliqui Scholastici loqui solent; h.e. revelatio supponit in nobis multiplices perfectionum ideas, atque cum his connectit et ex his intelligibilem nobis reddit doctrinam coelestem de Deo rebusque divinis (vide thes. XIX.). Perfectiones itaque quas secundum analogiam creaturarum in Deo vel ratione vel revelatione cognoscimus, verissime sunt in Deo licet alio modo quam in creaturis; in Deo scilicet secundum exigentiam divini Esse sunt in actu purissimo absque limitatione aut imperfectione originaliter et exemplariter, in creaturis sunt earum adumbrationes imperfectione circumscriptae. Sic igitur res ipsa quae nomine generationis et nomine Filii de Deo nobis revelatur, proprie et citra omnem imperfectionem, quam hae rationes in creaturis implicitam habent, in Deo esse credenda est. Unde supposita revelatione quod duplex est processio in divinis, utraque quidem per communicationem naturae sed ita, ut altera sit proprie generatio altera non sit, possumus etiam pertingere ad aliquam intelligentiam huius differentiae, quoniam ratio propria generationis, qua ab aliis omnibus processionibus distinguitur, est nobis in creaturis satis comperta; haec autem processio quae in creaturis est ac dicitur generatio, respondet generationi in Deo non quidem secundum rationem identicam (univoce), attamen secundum similitudinem ac imitationem (analogice) ita, ut quoad rem significatam generatio perfectissime et maxime proprie sit in Deo, secundum aliquam divini exemplaris adumbrationem in creaturis. « Cum omnis cognitio nostra de Deo ex creaturis sumatur, si non erit convenientia nisi in nomine tantum (quando eodem nomine praedicamus perfectiones in Deo et in creaturis), nihil de Deo sciremus nisi nomina tantum vana, quibus res non subesset. Sequeretur etiam, quod omnes demonstrationes a philosophis datae de Deo essent sophisticae..... Et ideo dicendum, quod de Deo et creatura nihil praedicetur univoce; non tamen ea quae communiter (de Deo et de creatura) praedicantur, pure aequivoce praedicantur sed analogice ». S. Th. de Potent. q. 7. a. 7. cf. I. q. 13. a. 5.

His suppositis seiungendae imprimis sunt omnes imperfectiones, quas generatio quaevis in creatis implicitas habet, quae tamen non pertinent ad propriam rationem generationis per se spectatae. Modum huius praecisionis imperfectionum revelatio ipsa nos docet non solum generali doctrina de infinita perfectione Dei, sed etiam speciatim declarando generationem ut intellectualem. Duplici enim sub appellatione nobis exhibetur in universa revelatione ratio propria secundae personae Trinitatis, quod est Filius et Verbum (ὁ Λόγος) Patris. Utrumque nomen unam eandemque rationem designat², sed sub diversa analogia (th. XIX. n. I. 2°).

Filius designat hypostasin et hypostasin procedentem ab alio ea speciali communicatione naturae, quae est generatio. At vero in creatis generatio et proinde filius non potest esse in puris spiritibus, sed est solum in corporeis; neque generatio est per communicationem totius substantiae quae est in principio generante, sed per aliquam separationem et decisionem vitalem ex substantia generantis; unde naturae unitas inter patrem et filium solum est unitas specifica non numerica, et praeterea pater ut hypostasis est prior filio. Inde ulterius hypostases patris et filii sunt non solum distinctae sed separatae in alia atque alia numero natura cum reliquis diversitatibus, quae ex distinctione naturae consequuntur; proinde etiam similitudo non potest esse absoluta, quae coincidit cum unitate numerica naturae (th. XVI.). Hae autem omnes imperfectiones adhaerentes generationi in finitis atque corporeis repugnant in Deo spiritu infinito³.

Hinc rationem generationis intellectualis, cuiusmodi sola puro spiritui convenire potest, divina revelatio disserte exprimit sub nomine Verbi. Creatus etiam spiritus intelligendo se producit verbum sui, de quo in superioribus satis dictum est. Secundum hanc analogiam facile intelliguntur excludi omnes illae imperfectiones generationis corporeae, quas paulo ante commemoravimus. Unde Patres tam sollicite commendant comparationem Verbi cum appellatione Filii ad aliquam rei intelligentiam assequendam. Vide quae citavimus supra p. 288. cf. S. Th. Compend. theolog. c. 40. At verbum in creatis deficit a perfectione, quoniam non est substantia, et proinde producens et verbum productum neque sunt duae hypostases, neque nisi improprie in creatis verbi generatio dici potest (cf. S. Th. Compend. theolog. c. 38). Utraque ergo analogia coniungenda est, ut una suppleat alteram, et quod utroque nomine Filii ac Verbi perfectum exprimitur, in Deo intelligatur perfectissimum; quod vero includitur imperfectionis in significatione alterutrius, prout ex creaturis desumitur, corrigatur per significationem alterius⁴

Iam possemus dicere: sicut in emanationibus corporeis non quaevis productio etiam viventium, et etiam quae sunt ex substantia principii producentis, sed una tantummodo specialis suisque propriis characteribus determinata processio proprie dicitur et est generatio, ita in processionibus spiritalibus, quae substantiales sunt tantum in Deo spiritu infinito, sola processio per formalem rationem intellectus et proinde processio Verbi proprie generatio est et ut talis nobis revelatur. Verum ad ulteriorem aliquem intellectum analogicum necesse nobis est non quidem mere ex analysi notarum essentialium generationis, ut has ex creaturis perspectas habemus, sed tamen has notas praecisis imperfectionibus simul comparando cum praesupposito dogmate revelato considerare perfectionem infinitam sub formali ratione generationis in hac intellectuali processione Verbi.

Ipsa essentia generationis proprie dictae includit imprimis triplicem notam: ut a) sit processio viventis a vivente. Quamvis enim etiam in inanimatis productio unius per virtutem et operationem alterius soleat dici generatio, ut ignis generat ignem etc.; ea est tamen impropria et essentialiter diversa a generatione propria viventis a vivente. Et quidem eo est generatio nobilior, quo nobilior est natura et vita generantis ac geniti. Nobilior itaque et specie differens (licet generice conveniens) est generatio in viventibus vita animali quam in viventibus vita solum vegetali; item nobilior in hominibus vitae rationalis quam in brutis animalibus. Attamen quia virtus propagationis et efficacia generationis etiam in animalibus rationalibus non est a natura formaliter ut rationalis est sed ut est animalis, diversitas potissimum constituitur in natura propagata et in relatione quae ex generatione oritur. Hinc quamvis proprie dicatur generatio tam in brutis animalibus quam in hominibus, attamen in hominibus magis proprie est pater et filius. Ulterius ergo adhuc nobilior esset generatio in puris spiritibus viventibus vita intellectuali; sed in spiritibus finitis id quod actu intellectuali producitur, non producitur per propagationem seu communicationem naturae atque adeo non est substantia, et propterea ibi nulla est generatio. In Deo autem spiritu infinito et puro actu, qui est ipsa vita essentialiter (ἡ αὐτοζωή), actu intellectuali producitur Verbum substantiale, ut superius ostensum est; adeoque ex hac primum ratione, quatenus est processio viventis a vivente, generatio in Deo est infinite perfecta, ut infinite perfecta est vita ipsa Dei. « Sicut Pater habet vitam in semet ipso, ita dedit et Filio vitam habere in semet ipso ». Io. V. 26; « Christus Filius Dei vivi » Matth. XVI. 16.

b) Continetur in ratione generationis, ut productio sit ex substantia generantis; « quod enim ex natura alicuius gignitur et non extrinsecus comparatur, id pro filio agnoscit natura, et haec est nominis significatio » Athanas. de decret. Nicaen. n. 10.

c) Requiritur, ut productio non solum sit ex substantia ac natura producentis, sed ut per insitum principium, quod dicere possumus principium fecunditatis, propagetur seu communicetur natura producentis in productum. Hoc est, quod tamquam ultima differentia ab aliis productionibus distinguens constituitur in definitione, in qua generatio dicitur processio viventis a vivente principio in similitudinem naturae. Unde productio Hevae ex costa Adami, licet forte dici queat processio viventis a vivente, ex substantia Adami et etiam in similitudinem naturae, non tamen erat generatio, quia non per connaturale principium fecunditatis tamquam per causam ex sese, sed per solam operationem Dei creatricem producta est, ubi costa Adami nullo modo connaturaliter efficiens sed mere materialis causa erat, eaque non per se et secundum legem institutam naturae, sed per accidens et praeter legem naturae.

Iam vero sicut prima, ita etiam haec secunda et tertia ratio generationis in creatis reperitur quidem, sed est in eis imperfecta, ut consideranti facile patebit. Est enim haec generatio annexa materialibus et corporeis, et per actus vitae sensitivae ac animalis perficitur, qui eo ipso pertinent ad ordinem inferiorem et essentialiter imperfectum.

At in communicatione naturae divinae omnes istae imperfectiones excluduntur opposita perfectione infinita. Generatio ibi est intellectualis, actu purissimo, absolute necessario intellectionis substantialis, et ideo non est transitus a potentia in actum, sed aeternus necessarius actus completus cum termino aeternaliter producto sibi immanente. Hic ipse actus ut terminum immanentem productum habens Verbum, est principium fecunditatis; adeoque principium fecunditatis non est in potentia vel habitu, sed est ipse actus ex necessaria sua perfectione semper completus. Unde generatio, ut superius ex PP. et s. Thoma recitavimus, tam necessario est in actu, quam necessario Deus est intelligens se ipsum et ipsa vita intellectualis. Porro essentia divina est ipsamet substantialis intellectio, adeoque processio ibi est secundum totam essentiam seu substantiam producentis, quod alioquin evidens est, cum substantia divina simplicissima non habeat partes. Hinc in Verbo producto per intellectionem qua Pater perfecte comprehendit se ipsum, non alia numero essentia producitur, sed eadem numero essentia communicatur ac velut irradiatur: Filius est ex substantia Patris ita, ut sit Patri consubstantialis ἐκ τῆς οὐσίας ὁμοούσιος (th. VIII. n. II.).

Ex dictis igitur ita concludendum est. Quo perfectior est vita in generatione, quo perfectior productio ex substantia producentis, quo perfectior communicatio et unitas naturae in utroque, quo principium fecunditatis magis est essentiale et perfectius in actu, eo plenius et perfectius habetur id, quod significatur nomine generationis. Atqui in creatis generationibus, ex quibus nos primum derivamus cognitionem talis specialis productionis et ex quibus est prima nominis impositio, omnes illae rationes insunt quidem sed imperfecte; in Deo secundum rem significatam sunt perfectissime. Eodem igitur modo ut de perfectionibus divinis alibi diximus, etiam de generatione censendum est, et consequenter de appellationibus Patris ac Filii. Secundum nominis impositionem primum a nobis cognoscuntur et dicuntur de creaturis; secundum rem significatam primum sunt in Deo perfectione infinita, et in creaturis solum analogice per aliquam participationem et adumbrationem derivatam a Deo creatore. Quo ergo sensu Deus solus potens, solus sapiens, ea significatione plenissima in solo Deo dici potest generatio, paternitas, filiatio.

« Illud sciendum est, nomina paternitatis, filiationis, processionis non a nobis ad beatam Deitatem translata esse, sed contra illinc nobis communicata, quemadmodum Apostolus ait (Eph. III. 15): flecto genua ad Patrem.... a quo omnis paternitas in coelo et in terra nominatur » Damasc. Fid. orthod. l. I. c. 8.