Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Quando ss. Patres sive ante controversiam cum Arianis sive adhuc post Concilium Nicaenum loquuntur 1°. de relatione Filii ad Patrem velut inferioris ad superiorem; 2°. de voluntaria generatione Filii; 3°. de operatione Filii ad extra velut ministrantis Deo Patri, eiusque generatione ad opus creationis; 4°. de missione et apparitionibus Filii etiam in veteri Testamento, velut visibilis et loco circumscripti prae Patre invisibili et immenso: omnes illae locutiones penes Patres orthodoxos possunt atque spectatis eorum principiis et declarationibus debent intelligi de reali distinctione Filii per generationem procedentis a Patre ut a suo principio, non autem de modo distinctionis secundum diversitatem naturae: in plerisque vero simul respicitur humana natura a Filio assumenda aut assumpta, vel apparitio in loco per subiectam creaturam ».

Non potest negari apud Patres antenicaenos occurrere modos loquendi de Filio, et vel diserte vel per consequentiam de Spiritu Sancto, in comparatione cum Patre, qui per se et seorsum sumpti possent significare, et sensu obvio revera significarent Filium natura a Patre distinctum ac inferiorem. Imo locutiones geminae occurrunt non raro penes Patres etiam post Nicaenum Concilium eos ipsos, qui consubstantialitatem Filii cum Patre adversus Arianos studiosissime vindicabant. Unde apud hos posteriores nemo prudens dubitat, quin duriores illae formulae in sensum orthodoxum explicandae sint. Hoc vero ipsum iam praeiudicium est gravissimum, easdem etiam ab antiquioribus hoc tantummodo sensu catholico adhibitas fuisse. At non coarctamur ad hanc solum comparationem cum Patribus posterioris aetatis; sed ut iam indicavimus inter principia generalia, de quibus dictum est in fine thesis antecedentis, Patres illi antenicaeni ipsi tradunt doctrinam disertissimam de unitate divinae naturae non multiplicabilis, et de Filio qui cum Patre est unus verus Deus. Quare ea omnia, quae proferunt de distinctione Patris et Filii, non possunt habere sensum illum, quo ipsum principium fundamentale subverteretur; non possunt inquam intelligi de distinctione, eoque minus de diversitate naturae, sed necessario intelliguntur tantummodo de distinctione Patris et Filii, formaliter ut est Pater principium, Filius procedens a principio, h. e. de distinctione personarum, salva ac integra manente unitate deitatis sive naturae divinae. Neque vero locutiones istae difficiliores sunt eiusmodi, quae sensum catholicum non admittant, dummodo advertatur, quid Patres ab adversariis concessum supponant, unitatem videlicet deitatis, quid ab iisdem adversariis negatum obtinere velint, distinctionem nempe realem Filii subsistentis a Patre subsistente.

Versantur omnes illae locutiones circa quatuor capita doctrinae catholicae ex ipsis Scripturis desumpta: quod 1°. Deus Pater est principium, Deus Filius est ex Patre genitus; 2°. Pater Filium non generatione materiali et instar brutae naturae, sed interno actu intellectuali et eatenus Pater volens genuit; quod 3°. Deus Pater creavit omnia et operatur ad extra per Verbum suum seu per Filium; quod 4°. Filius missus a Patre in Incarnatione et velut in praelusionibus Incarnationis iam in theophaniis veteris Testamenti manifestavit Patrem.

1. Ad professionem generationis ac processionis pertinet, quod Patrem dicunt superiorem Filio, nempe secundum originem et ἀξίωμα personale; vel quod Filium a Patre docent velut a plenitudine derivatum, quatenus scilicet Pater principium est ac fons Trinitatis.

1°. Aliquando ab eis Pater praedicatur « Deus universorum, » et sub eo numeratur Filius « secundo loco » et « tertio » Spiritus Sanctus, atque ulterius praeter « Deum universorum » Filius dicitur « alter Deus ». Sic Iustinus: « Enitar vobis (Iudaeis) persuadere, alium esse, et dici Deum ac Dominum sub creatore universorum, qui et Angelus vocatur, quia nuntiat hominibus, quaecumque illis vult nuntiare universorum creator, supra quem alius non est Deus... Ad Scripturas me referens persuadere vobis conabor, hunc ipsum qui Abrahae et Iacob et Moysi visus esse dicitur, et Deus esse in Scriptura docetur, esse alium ab eo qui omnia creavit Deo, alium, inquam, numero non vero mente (ἀριθμῷ λέγω, ἀλλὰ οὐ γνώμῃ) » Iustin. Dialog. cum Tryph. n. 56. « Athei non sumus, qui factorem huius universi colimus... Nostrum autem harum rerum doctorem, natum ad hoc munus Iesum Christum.... ipsius veri Dei Filium noscentes, et ipsum secundo loco Spiritumque propheticum tertio ordine habentes rationabiliter nos colere demonstrabimus » ¹ Id. Apol. I. n. 13.

Esset iam per se incredibile, Iustinum non intellexisse quod in Scripturis omnibus est evidens, unicum verum Deum esse, qui creavit omnia et qui patriarchis ac Moysi sese manifestavit, atque persuadere voluisse Iudaeo Tryphoni duos esse Deos, unum creatorem omnium, alterum deitate distinctum qui in veteri Testamento se revelavit Deum Abraham, Isaac, et Iacob. Ceterum hoc fundamentum unitatis Dei Iustinus diserte etiam praestruxit. « Nec alius (inquit) umquam erit Deus, o Trypho, nec alius a saeculo exstitit praeter eum, qui hoc universum creavit ac disposuit. Neque alium nobis, alium vobis esse Deum ducimus, sed ipsum illum, qui patres vestros eduxit e terra Aegypti... Neque in alium quemquam speramus, neque enim alius est, sed in eum, in quem et vos, Deum Abraham et Isaac et Iacob » ib. n. 11. Igitur Iustinus tria simul affirmat ut certissima in fide christiana; primo non esse nisi unicum Deum, qui creavit omnia et qui idem Deus Abraham, Isaac, et Iacob patriarchis ac Moysi se manifestavit; tum secundo alium esse Patrem, qui creavit omnia per Verbum suum, et alium, qui Filius missus se manifestavit patriarchis; unde tertio Patrem et Filium esse unum verum Deum creatorem omnium ac Deum Abraham, Isaac, et Iacob.

His positis partitivum « alius », dum Filius dicitur « alius Deus », non potest intelligi de distinctione deitatis unius et alterius, sed necessario intelligitur de distinctione personae, ut Pater sit alius et Filius, qui tamen sunt unus Deus. Unde etiam recensio « sub Deo qui creavit omnia », et numeratio « secundo loco » ac « tertio ordine » non naturae sed solum personarum subordinationem ratione principii et procedentis a principio indicare potest ². Vide etiam Tertullianum contr. Prax. c. 3.

Eodem sensu nomen « Deus super omnia » aliquando hypostatice usurpatur ad designandum Patrem, quatenus est principium Filii et cum Filio principium Spiritus Sancti, idque factum fuisse videmus non solum a vetustis illis Patribus sed etiam post Conc. Nicaenum ab iis, qui ceteris instantius unam naturam trium defendebant, ut ab Athanasio (Apolog. ad Constant. n. 17.); Basilio (ep. 38. n. 4.); Gregorio Nysseno (contr. Apollin. n. 77. Galland. VI. p. 575.). Basilius l. c. ad rem praesentem characteres personales ita describit: « Filius a Patre procedit solus per modum unigeniti (μόνος μονογενῶς); Spiritus Sanctus a Filio pendet (processione τοῦ υἱοῦ μὲν ἤρτηται), quocum inseparabiliter cogitatur, et ex Patre principio pendentem (origine) subsistentiam habet (τῆς τε τοῦ πατρὸς ἐξηρτημένον ἔχει τὸ εἶναι); qui autem est super omnia Deus, exsortem characterem suae hypostaseos solus habet, quod Pater est, et quod nullo subsistit ex principio » ³ Basil. T. III. p. 117. (Vide Tract. de Incarnat. th. IX. n. II.).

Eodem reduci posset per se loquendo distinctio Origenis in Io. tom. 2. n. 2. 3. (Opp. T. IV. p. 50. 51.). « Pater, inquit, dicitur Deus cum articulo (ὁ Θεός), Verbum autem quod erat apud Deum et quod Deus erat, appellatur sine articulo Θεός idque ideo ut Pater significetur tamquam αὐτόθεος i. e. Deus sine principio a quo procedat, Filius intelligatur in sua proprietate personali is, qui habet divinitatem communicatam a Patre ». Explicat hanc distinctionem inter nomen ὁ Θεός et Θεός alio exemplo. Verbum dicitur ὁ Λόγος cum articulo, in creatis vero ratio est λόγος sine articulo, quia Verbum (ὁ Λόγος) est exemplar et fons omnis rationis, quae in creatis est λόγος velut participatio quaedam illius, qui est ὁ Λόγος ratio absolute perfecta. « Ambo igitur locum tenent fontis, Pater quidem divinitatis (quatenus communicatur Filio), Filius vero rationis (participatae in creatis) ». Comparatio non est inter communicationem divinitatis a Patre et rationis creatae a Verbo quoad modum, quasi is utrimque idem esset, sed comparatio est inter communicationem solum analogam. Hanc doctrinam, quod deitas in Patre est non communicata ab altero et ideo Pater dicitur ὁ Θεός et αὐτόθεος, in Filio deitas est communicata a Patre per generationem et ideo dicitur Θεός, opponit Origenes duplici aut triplici errori: primo generatim eorum, qui Patrem et Filium Deum praedicando putant induci duos Deos; tum eorum, qui ad hunc ditheismi errorem vitandum vel negant personalem distinctionem Filii a Patre, vel concessa distinctione negant Filii divinitatem. « Ex his, inquit, solvi iam potest id quod multos perturbat, qui volentes Dei amantes esse verentur, ne duo praedicentur Dii, ac propterea incidunt in falsa et impia dogmata, vel ita, ut negent proprietatem Filii aliam a proprietate Patris, confitentes Deum esse, quem ipsi solum nomine tenus Filium appellant (quippe quem non realiter distinctum a Patre credunt); vel ita, ut divinitatem Filii negent, concedentes proprietatem eius et substantiam secundum circumscriptionem, aliam a Patre » ⁴ Origen. l. c.

Pariter non ad distinctionem naturae sed ad indicandam generationem Filii a Patre, simulque ad declarandam Filii incarnati dominationem secundum humanitatem, pertinet illud, quod non modo ante Concilium Nicaenum, ut Tertullianus contra Prax. c. 13., sed etiam subsequentes Patres ex ipso usu loquendi biblico (cf. I. Cor. VIII. 6; XII. 4-6; Eph. IV. 5. 6. etc.) animadvertunt, in connumeratione Patrem dici Deum, Filium vero Dominum, significatione scilicet hypostatica horum nominum, quamvis absoluta significatione Filius idem Deus sit qui Pater, et Pater idem Dominus qui Filius. « Pietatis doctrina, ut sciamus unum Deum ingenitum Patrem, unum genitum Dominum Filium, qui Deus quidem appellatur, quando per se et seorsum dicitur, Dominus autem, quando cum Patre nominatur; illud propter naturam (quia una deitas), hoc propter unitatem principii » (διὰ τὴν μοναρχίαν) Gregor. Naz. or. 25. al. 23. 1. 15. cf. Hilar. Trin. l. VIII. n. 35-37; Basil. ep. 8. al. 141. n. 3; Chrysost. in 1. Cor. hom. 20. n. 3; de Incomprehens. hom. 5. n. 1. 2.; Theodoret. in 1. Cor. VIII. 6.

2°. Alter loquendi modus pertinens ad rationem principii et procedentis a principio indiget explicatione quando verbis utuntur, quae per se spectata possent significare partitionem naturae divinae aut communicationem naturae non eiusdem, quae est Patris, sed alterius inferioris. Tertullianus Patrem appellat « totam substantiam, » Filium « derivationem totius et portionem, » atque Filium comparate ad Patrem ait esse « modulo alium ab alio » contr. Prax. c. 9.

At vero tum contextus immediatus huius loci tum universa doctrina in toto libro contra Praxeam et alibi a Tertulliano defensa de una substantia ac deitate in tribus personis substantialibus, quae solis relationibus originis inter se distinguantur, tam luculenta est, ut Patrem « totam substantiam » prae Filio dicere non potuerit nisi ratione principii, nec Filium potuerit intelligere alio sensu « derivationem totius », nisi quod « totum », ipsa scilicet eadem deitas quae est Patris, per generationem derivatur in Filium; vel quod « derivationem totius » dixerit ut derivationem a toto, quo nomine totius intelligi debeat Pater ut principium primordiale (ἀρχὴ προκαταρκτική) et fons Trinitatis. Nomen vero « portionis » est appositum synonymum, idem significans quod « derivatio totius »; portio quippe idem est ac partitio non divisionem significans sed pro perfectione rei, de qua agitur, solum communicationem ⁵. Tertullianus ipse alibi (contr. Marc. l. III. c. 6.) hunc sensum explicat, quod Pater est plenitudo, Filius portio quatenus « consors plenitudinis ». Nec quidquam officit, quod contra Prax. c. 9. confirmat illam rationem « totius ac portionis » verbis Christi: « Pater maior me est » Io. XIV. 28. Hoc enim dictum Patres quamplurimi etiam post Conc. Nicaenum et in disputatione adversus Arianos interpretati sunt de Filio spectato secundum divinitatem, quod Pater maior dicitur Filio non sane ratione naturae, quam unam in Patre et Filio illi Doctores sua interpretatione defendere propositum habebant, sed ratione originis et secundum ἀξίωμα paternitatis, quod Pater est principium Filii. (Vide PP. apud Petav. l. II. c. 2. n. 1-9). Hac interpretatione verborum Christi admissa, recte poterat Tertullianus ad ea appellare non solum, ut pro suo scopo principe rem ipsam distinctionis Patris ac Filii demonstraret, sed etiam poterat ex illis suum peculiarem modum loquendi derivare. Declarat ipsemet l. c., quo sensu dicatur Pater Filio maior: « dum alius qui generat, inquit, alius qui generatur; dum alius qui mittit, alius qui mittitur; dum alius qui facit, alius per quem fit ». Gemina omnino locutione exprimit relationem originis inter Filium et Spiritum Sanctum, appellans Filium « massalem summam », Spiritum Sanctum « portionem » (contr. Marc. IV. c. 18). Quando deinde Filium dicit « modulo alium a Patre » nomine moduli nihil aliud significat nisi modum subsistendi seu formalem rationem Filii, qua Filius genitus est alius a Patre gignente. Sicut formalem rationem personalem hic modulum et, quatenus spectatur in Filio, infra c. 14 « modulum derivationis » appellat, ita superius c. 2. dixerat Patrem, Filium, Spiritum tres esse gradu, forma, specie, unius autem substantiae, et unius status et unius potestatis, « quia unus Deus, ex quo et gradus isti et formae et species in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti deputantur ».

Similem omnino modum dicendi vidimus iam supra p. 154 penes s. Hippolytum, qui eo in contextu, ubi vel maxime confitetur Patrem et Filium esse unum Deum unamque virtutem essentialem, ad declarandam distinctionem personarum et rationem principii ac procedentis a principio Patrem appellat « totum » et Verbum « Virtutem ex toto ».

3°. Huc referemus sententiam Clementis Alexandrini, Strom. VII. p. 702 (ed. Paris. 1641), ubi dicitur « natura Filii soli omnipotenti propinquissima (seu coniunctissima) » ἡ τοῦ υἱοῦ φύσις, ἡ τῷ μόνῳ παντοκράτορι προσεχεστάτη.

Imprimis in hoc contextu ipso describitur Dei Filius attributis uni vero Deo propriis. Post citata verba pergit Clemens dicere, hanc naturam Filii esse summam excellentiam (ἡ μεγίστη ὑπεροχή), quae indefessa et inexhausta potentia omnia operatur, et occultas inspicit cogitationes. « Filius Dei non divisus, non separatus (a Patre), non transiens de loco in locum, ubique existens, nuspiam circumscriptus, totus mens, totus lux paterna, totus oculus, omnia videns, omnia audiens, sciens omnia, potestate scrutans potestates » etc. Tum passim in suis scriptis Clemens unam non multiplicabilem deitatem celebrat Patris et Filii et Spiritus Sancti. « Omnium causa Deus est; nihil ergo odio habetur a Deo, sed neque a Verbo, ambo enim unum sunt, nempe Deus (ἓν γὰρ ἄμφω, Θεός); dixit enim: in principio erat Verbum, et Verbum erat in Deo (ἐν τῷ Θεῷ), et Deus erat Verbum... Deus et bonus et iustus est... Unum autem est Deus, et supra unum et supra ipsam monadem. Propterea particula Tu (in verbis: Tu Pater in me et Ego in Te) emphasim habens demonstrativam designat Deum, qui solus essentialiter est, erat, et erit (vid. Tract. de Deo th. XXII. n. II.)... Qui enim hos quidem statuit a dexteris, illos vero a sinistris (bonus et iustus), quatenus Pater concipitur bonus existens, id solum quod est, nempe bonus appellatus est (Matth. XIX. 17), quatenus vero Filius existens Verbum eius in Patre est, iustus appellatur, ex relatione ad invicem » Clem. Paedagog. l. I. c. 8. Itaque Deus unus est et supra unitatem, cui scilicet intrinsecus repugnat additio alterius unitatis (Tract. de Deo l. c.), idemque unus Deus est Pater et Filius, qui relatione ad invicem non autem deitate, utpote una, inter se distinguuntur; unde dum Patri bonitas, Filio iudici iustitia appropriatur, qui dicitur bonus et iustus, est idem unus Deus. Vide etiam doxologiam ex usu ecclesiastico desumptam ad finem libri III. Paedagogi Clementis. Ibi est precatio: « placare filiolis tuis, Fili et Pater, ambo unum, Domine! » et exspectatur laus ac gratiarum actio in coelo deferenda « soli Patri et Filio, Filio et Patri cum Sancto Spiritu, per omnia uni (πάντα ἑνί), per omnia bono, pulchro, sapienti, iusto, cui gloria et nunc et in saecula Amen ».

Hac doctrina supposita manifestum est, in illo dicto: « natura Filii propinquissima omnipotenti », non posse esse comparationem inter naturam absolute spectatam Patris ac Filii, sed necessario intelligi relationem personae ad personam. Quare « natura Filii » intelligitur natura formaliter ut identificata cum Filio, ita autem « natura Filii » idem significat ac Filius vel persona

Filii (vid. Tract. de Incarnat. th. XXXV. cf. Petav. Trin. l. IV. c. 2. n. 3. 4). Hac vero significatione hypostatica « natura Filii propinquissima (coniunctissima προσεχεστάτη) omnipotenti (Patri) » recte dici potest duplici ratione.

a) In comparatione ad extra cum creaturis natura Filii est propinquissima Patri, quia Filius est generatione consubstantialis imago Patris, splendor (ἀπαύγασμα) gloriae, et figura (χαρακτήρ) substantiae eius (Heb. I. 3); creaturae, angeli et homines sunt imagines imaginis per creationem. Ita loquuntur Patres frequenter (Petav. VI. 5) et Clemens ipsemet Protrept. p. 62: « Est Dei imago eius Verbum, et mentis genuinus Filius, lucis lux archetypa; imago autem Verbi est homo ». Hic est proprius sensus, quo Clemens Filium appellat naturam propinquissimam Patri; comparat enim in contextu homines, angelos, Filium ratione propinquitatis ad Patrem: « In terra praestantissimum est homo maximae in Deum pietatis; praestantissimum in coelo est angelus, qui loco propius et iam purius aeternae ac beatae vitae est particeps ». Tum progreditur ex creaturis ad illum, qui est super coelum et terram adeoque super omnes creaturas: « Perfectissima enim vero et sanctissima et maxime principalis et imperans et regia et beneficentissima natura Filii, quae soli omnipotenti est propinquissima ».

b) Etiam in comparatione ad intra secundum originem personarum, quod Filius a solo Patre, Spiritus a Patre et Filio vel a Patre per Filium procedit, dici potest Filius prae Spiritu Sancto « προσεχέστατος » Patri. Ita s. Gregorius Nyssenus: « Indifferentiam, inquit, naturae confitentes non negamus differentiam ratione principii et principiati, in quo solo unum ab altero distingui intelligimus, quia unum credimus esse principium, aliud ex principio. Et in hoc, quod est esse ex principio, iterum aliam intelligimus differentiam, unum enim (Filius) est proxime ex primo, aliud (Spiritus Sanctus) est per proximum ex primo (τὸ μὲν προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχοῦς ἐκ τοῦ πρώτου), ut et ratio unigeniti (τὸ μονογενές, quod est solus ex solo Patre) in Filio indubitata maneat, et Spiritum Sanctum ex Patre esse medio Filio non ambigatur (καὶ τὸ ἐκ τοῦ προσεχοῦς αὐτὸν εἶναι τῆς τοῦ υἱοῦ μεσιτείας), qui ordo medii (Filii inter Patrem et Spiritum Sanctum) et rationem unigeniti Filio reservet et Spiritum Sanctum a naturali relatione ad Patrem non seiungat » Nyssen. l. Quod non tres Dii ad Ablav. T. II. p. 459. (cf. Petav. VII. 11.).

II. Examinanda hic porro est doctrina, quae non solum apud vetustiores (ut e. g. apud Hippolytum contr. Noet. n. 15.), sed etiam in disputationibus adversus Arianos saepe recurrit. Concedunt Patres hanc propositionem: Pater Filium voluntate genuit. Plerique ex illis ad hanc quaestionem de voluntaria generatione habendam adducti sunt perpetuo sophismate adversariorum. Interrogabant Ariani, utrum Pater Filium genuerit volens an non volens. Si Catholici hoc alterum affirmarent, consequens esse aiebant, ut Pater coactus aut invitus Filium genuerit, vel ut generatio sit non qualis decet spiritum, sed per modum processionis naturalis, qualis est in corporibus cognitione et voluntate carentibus, quod utrumque in Deo repugnat. Si concederetur alterum, Filium scilicet esse a Patre voluntate genitum hoc ipso inferebant, Filium esse factum cum antea non esset, nec esse Patri consubstantialem.

Patres pro scopo diverso diversimode respondent; aliquando enim uno sensu concedunt, aliquando alio sensu negant, Filium a Patre voluntate esse genitum. Ut excludant absurdam calumniam, ac si Filius invito Patre vel per modum naturae brutae genitus diceretur, aiunt Filium esse utique genitum voluntate ubi non voluntatem liberam efficientem, quam Ariani in mente habebant, sed voluntatem significant naturalem concomitantem, quod scilicet ex ipsa ratione infiniti spiritus generatio Verbi est sane per intellectum et cum voluntate Patris; sicut Deus voluntate Deus est, non quod voluntas sit effectrix Dei, sed quod Deus ex intestina sui perfectione existens vult utique esse Deus nec invite Deus est ⁶. « Cum non ex voluntate, ut cetera, Filius subsistere doceretur, ne secundum voluntatem tantum non etiam secundum naturam haberet essentiam; data haereticis occasio videbatur, ut necessitatem Deo Patri gignendi ex se Filii ascriberent (h. e. ex sententia Catholicorum id sequi calumniarentur), tamquam naturae lege cogente invitus ediderit. Sed haec passionum non est in Deo Patre conditio.... Ante tempora omnia Pater ex naturae suae essentia impassibiliter volens, Filio dedit naturalis nativitatis essentiam (al. naturalis nativitatem essentiae) » s. Hilar. de Synod. n. 69. « Num quia ex natura non autem ex voluntate sit Filius, iam etiam praeter voluntatem Patris et nolente Patre est Filius? Minime vero, sed potius Pater vult Filium... Ut enim non ex voluntate bonus esse coepit, nec tamen contra sententiam et voluntatem bonus est; namque hoc quod est, ipse vult esse... sic cum Filius proprius sit eius naturae, non praeter voluntatem eius est. Sit ergo volitus et dilectus Filius a Patre, hacque ratione pie quis cogitet, Deum velle et non nolle » s. Athanas. contr. Arian. orat. III. n. 66.

In directa vero oppugnatione dogmatis Ariani, quo Filium libera voluntate Patris factum vel genitum dicebant, ss. Doctores negant Filium esse genitum voluntate Patris. Neque tamen inde est consequens, ut nolens Pater Filium genuerit; quod enim ex interna exigentia et necessitate perfectae spiritualis naturae procedit, id neque est ex libera electione voluntatis neque contra voluntatem sed ex principio naturae intelligente ac volente, seu voluntate concomitante. « Ergo nec invitum dixerim nec volentem.... Nam sicut bonus Pater non aut ex voluntate est aut necessitate (invitus et coactus) sed super utrumque, hoc est natura; ita non generat ex voluntate aut necessitate Pater » Ambros. de Fid. l. IV. c. 9. n. 103. Vide Augustin. Trin. XV. c. 20. n. 38.

Dextere etiam accipiendum est, quod Patres frequenter respondent Arianis ad defendendam aequalitatem Filii cum Patre in hunc modum. Si Filius minor est Patre, aiunt, vel Pater sibi aequalem generare non potuit, et non est omnipotens: vel noluit, et non est bonus sed invidus (Basilius, Gregor. Nyssenus, Augustinus). Supponitur vera ratio Filii et vera generatio per communicationem naturae; unde omnipotentia et bonitas, ex qua deducunt plenitudinem communicatae naturae, non potest intelligi effectrix sicut in ordine ad creaturas, sed debet intelligi intima perfectio fecunditatis et communicabilitatis naturae, quatenus identificatur cum Patre. Cum scilicet Ariani Filium omnipotentia et bonitate Dei factum esse dicerent, Patres inflectebant omnipotentiam et bonitatem, prout convenit non effectioni sed generationi; hoc autem sensu omnipotentia et bonitas paterna, formaliter ut paterna et hypostatica, est potentia fecunditatis et bonitas communicationis naturae, qua generatur Filius. Quare sententia illa: « si Pater Filium non potuit vel noluit generare sibi aequalem, aut omnipotens non est aut non est bonus, » revocatur ad hanc alteram: si non potuit vel noluit, non est in Patre summa perfectio communicabilitatis naturae. Patet autem huiusmodi rationes a Patribus non adferri ad demonstrationem rei, an sit; sed supposita revelatione veritatis proponi velut argumenta ad hominem, aut ad aliquam declarationem rei, quomodo sit.

III. Aliud doctrinae caput, in quo ambiguas et obscuriores quandoque locutiones veterum Patrum occurrere diximus, illud est, quod Pater creat et operatur per Verbum. Quamvis operatio ad extra in Deo realiter non sit aliud, quam ipsa divina essentia cum respectu et connotatione termini externi, hocque ipso operatio trium personarum ita sit una absque distinctione, sicut una est et indistincta divina essentia; attamen essentia, ac proinde operatio, communicatur a Patre in Filium, a Patre Filioque in Spiritum Sanctum, in quo communicatio naturae veluti sistit et absolvitur, nec ulterior datur processio quam Verbi per intellectum et Spiritus Sancti per voluntatem seu per amorem. Hic ordo communicationis et relationum exprimitur locutione biblica et ecclesiastica, qua dicitur Pater operari per Filium in Spiritu Sancto. Si autem non relatio personarum sed natura respicitur, locutio: Deus fecit omnia per Verbum et Spiritum Sanctum, convertitur cum altera: Deus fecit omnia per semetipsum. (Vide Irenaeum supra p. 152).

Iam 1°. haec eadem relatio originis Filii a Patre exprimitur, quando non solum Patres antenicaeni sed frequentissime etiam subsequentes Filium dicunt ministrare Patri in mundi creatione et in operibus ad extra. Notatur a Petavio inter veterum dicta, quae a fidei regula discrepare videantur, etiam illud, quod Irenaeus (l. IV. c. 17. al. c. 7. n. 4. et l. III. c. 8. n. 3.) Filium dixerit Patri ministrare (Petav. l. I. c. 3. n. 7.), quo modo etiam loquuntur Theophilus Antiochenus (ad Autolyc. l. II. n. 10), Clemens Alex. (Strom. VII. p. 703.) et alii.

At Irenaeus ipsemet l. c. declarat, ministrationem Verbi et Spiritus Sancti, quibus subiecti sunt omnes angeli, omnino aliam esse quam ministerium creaturae. « Non indiget Deus ministerio (angelorum) ad fabricationem eorum, quae facta sunt, sed habet copiosum et inenarrabile ministerium. Ministrat enim ei ad omnia sua progenies et figuratio sua, id est Filius et Spiritus Sanctus, Verbum et Sapientia, quibus serviunt et subiecti sunt omnes angeli ». Eodem sensu audivimus Irenaeum (p. 151) docentem, Deo non opus fuisse ministris angelis ad creationem: habet enim manus suas Verbum et Sapientiam (Spiritum Sanctum), atque ita non per ministros creatos sed per semetipsum, h. e. per Verbum et Sapientiam omnia fecit.

Non aliter loquuntur Patres post Conc. Nicaenum disputantes contra ipsos Arianos. Ita S. Basilius: « Verbum est, quod in principio erat apud Deum, et Deus erat; Spiritus autem oris Dei Spiritus est veritatis, qui a Patre procedit. Itaque tria intelligis, mandantem Dominum, creans Verbum, et confirmantem Spiritum ». Declarat, his non modo non excludi sed imo includi unitatem actionis in tribus personis: « nemo me credat tres originales (ἀρχικάς i. e. non procedentes ab alio tamquam a principio) hypostases ponere, aut Filii operationem esse imperfectam. Principium enim omnium quae sunt, unum est, per Filium condens et perficiens in Spiritu ». Denique s. Doctor explicat modum, quo sicut una natura ita una operatio trium intelligi debeat, et in ipsis relationibus internis ostendit rationem, cur distinguatur mandans Pater et ministrans Filius. « Verbum, inquit, paternis bonis plenum, ex Patre effulgens (τοῦ Πατρὸς ἀπαύγασμα), omnia facit ad similitudinem eius, qui ipsum genuit. nuit. Nam essentia nihil differt a Patre, nec etiam potentia differt. Quorum autem aequalis est potentia, etiam omnino aequalis est operatio; Christus enim Dei virtus et Dei sapientia. Atque ita omnia per ipsum facta sunt, et omnia per ipsum et in ipsum creata sunt, non quod instrumentale et servile ministerium expleat, sed quod tamquam creator (δημιουργικῶς) paternam perficit voluntatem... Proinde quod dicitur mandatum, ne sermonem imperiosum per vocalia organa prolatum intelligamus, Filio velut subdito praescribentem, quid facere debeat; sed, ut Deum decet, cogitemus voluntatis communicationem, velut formae cuiusdam irradiationem in speculo a Patre in Filium aeternaliter dimanantem »⁷ Basil. de Spiritu Sancto n. 19. 20. 38.

Praeclare et eodem sensu Patres Conc. Antiocheni contra Paulum Samosatenum: « Filium qui semper cum Patre est, credimus implevisse voluntatem paternam in creatione universi. Ipse (Pater) enim dixit et facta sunt: ipse mandavit et creata sunt. Qui autem mandat, alteri mandat, quem non alium esse persuasum habemus quam unigenitum Filium Dei Deum... quippe qui vere est et operatur, utpote Verbum simul et Deus, per quem omnia facit Pater, non tamquam per instrumentum nec tamquam per scientiam non per se subsistentem: generavit quidem Filium Pater tamquam actum vivum et per se subsistentem, omnia in omnibus operantem » γεννήσαντος μὲν τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ὡς ἐνεργὸν καὶ ἐνυπόστατον, ἐνεργοῦντα τὰ πάντα ἐν πᾶσι (Mansi Conc. T. I. p. 1035.). Ita etiam Athenagoras (Legat. n. 10.) dicit, Filium prodiisse, ut omnium rerum creatarum esset idea et actus ἰδέα καὶ ἐνέργεια. Et Augustinus frequenter Filium ipsum appellat « mandatum non a tempore datum, sed mandatum natum »; « iussionem enim Patris ut fierent omnia, ait, non esse nisi Verbum, per quod facta sunt omnia » Aug. serm. 120. n. 6; l. contr. serm. Arian. c. 3; Trin. l. I. c. 12. n. 26.; contr. Faust. l. II. c. 5.; in Io. tract. XXI. n. 4.

2°. Paulo diligentiori consideratione indiget singularis quidam modus loquendi veterum illorum Patrum de generatione Filii in ordine ad opus creationis. Videntur enim dicere, Verbum a Deo Patre prolatum aut generatum esse ad mundi creationem, idque ita, ut haec Verbi generatio videatur Patri fuisse libera, neque Verbi coaeternitas cum Patre satis intelligatur. Sic loquitur Theophilus Antiochenus. « Nihil Deo coaevum, sed cum ipse sibi locus sit, nec ulla re egeat ac saeculis antiquior sit, hominem facere voluit, cui innotesceret... Habens igitur Deus suum ipsius Verbum in propriis visceribus insitum (τὸν ἑαυτοῦ λόγον ἐνδιάθετον ἐν τοῖς ἰδίοις σπλάγχνοις), genuit illud cum sua Sapientia⁸ proferens ante hoc universum. Hoc Verbum habuit administrum operum suorum, et per illud omnia condidit... Nondum erant prophetae, cum mundus conderetur, sed erat Sapientia Dei in ipso et sanctum Verbum eius, quod semper est apud ipsum » Theoph. ad Autolyc. l. II. n. 10.

Luculentius paulo post appellat « Verbum Dei, quod eius quoque Filius est, non ut poetae filios deorum fingunt, sed ut veritas declarat, Verbum quod semper existit insitum in corde Dei (τὸν λόγον τὸν ὄντα διὰ παντὸς ἐνδιάθετον ἐν καρδίᾳ Θεοῦ). Ante enim quam quidquam fieret, illud Verbum habuit consors consiliorum (σύμβουλον), utpote quod est mens eius et intelligentia. Quando autem voluit Deus facere quae statuerat, hoc Verbum genuit prolatitium (προφορικόν), primogenitum omnis creaturae, non quod ipse vacuus Verbi fieret, sed Verbum gignens et Verbo suo (in se ipso) semper conversans. Haec nos docent ss. Scripturae, et quotquot Spiritu Sancto afflati fuere, inter quos Ioannes ita dicens: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum. His verbis ostendit, initio solum fuisse Deum et in eo Verbum. Tum addit: et Deus erat Verbum, omnia per ipsum facta sunt. Verbum igitur cum Deus sit et ex Deo genitum, illud pater universorum cum visum fuerit, mittit in aliquem locum etc. » ibi n. 22.

Eandem doctrinam et plerumque iisdem fere loquendi formulis proponunt Patres alii, Iustinus dial. cum Tryph. n. 61; Tatianus contr. Graec. n. 5; Athenagoras Legat. n. 10; Hippolytus contr. Noet. n. 10; Tertullianus contra Prax. c. 5. 6; Novatianus c. 31.

Evidenter in hisce locis Verbum spectatur dupliciter a) in se et in sua interna relatione ad Patrem, ut describitur in primis duobus versiculis Evangelii Ioannis; b) in relatione ad extra, h. e. quatenus in Verbo consideratur vel idea et consilium creationis ab aeterno communicatum a Patre in Filium, vel iam ipsa in tempore manifestatio et operatio ad extra et missio a Patre, ut exhibetur in versiculo tertio eiusdem Evangelii.

In priori consideratione describitur disertissime Verbi aeternitas et essentiae unitas cum Patre; est enim Verbum, de quo Ioannes ait: In principio erat, et Deus erat, quod est mens et intelligentia Patris (νοῦς καὶ φρόνησις), quod ideo necessario semper est Verbum insitum in Deo Patre. Ne vero habeatur velut attributum absolutum Dei, non minus diserte exprimitur distinctio Verbi ab eo, cuius est Verbum. Est Verbum, quod teste Ioanne erat apud Deum, quod est consiliarius seu consors consiliorum Patris, quod est genitum a Patre generatione aeterna; nam dicitur ab aeterno esse in visceribus, in corde Patris ita, ut sit Filius Patris, sicut Ioannes appellat « unigenitum Filium, qui est in sinu Patris ». Verbum itaque ἐνδιάθετον hisce Patribus non est attributum absolutum sapientiae, ut Sabelliani et postea etiam Ariani λόγον ἐνδιάθετον interpretabantur (Petav. VI. c. 3. n. 3; c. 4. n. 2.); sed est Verbum hypostaticum, Filius a Patre distinctus. Dicitur vero ἐνδιάθετον comparate ad λόγον προφορικόν, non quod Patres, ut Ariani, diversum putassent Verbum προφορικόν a Verbo insito; sed unum idemque Verbum, quod consideratum in se et in relatione ad Patrem est Verbum insitum, appellabant prolatitium, quatenus ad extra operatur et manifestatur. Etenim in hac altera consideratione iam ex modo, quo describunt Verbum in corde Patris et Verbum prolatum ad opera divina, manifeste patet, non aliud et aliud sed unum Verbum exhiberi sub diversa ratione. Imo hanc Verbi unitatem diserte enuntiant: « Pater hoc Verbum quod semper habuit in corde insitum, quando voluit, genuit prolatitium ».

Distinguunt itaque Patres nomine generationis duo valde diversa, generationem aeternam, qua Filius in se est persona a Patre distincta velut consiliarius in visceribus et in corde Patris, tum Filii manifestationem ad extra, quae nec ab aeterno est nec necessaria sed libera, et quae tamquam missio generati dicitur generatio ad extra. Hinc Theophilus non dicit simpliciter: « quando voluit, genuit Verbum, » sed: « genuit Verbum prolatitium » ut scilicet quod ab aeterno erat genitum Verbum insitum, iam etiam sit prolatitium seu manifestatum ad extra. Clarissime Hippolytus l. c. hanc generationem ad extra ait esse ostensionem Verbi, ut quod prius erat visibile soli Patri, fieret agnoscibile creaturis: « quando voluit et sicut voluit, ostendit Verbum suum (ἔδειξεν τὸν λόγον αὐτοῦ) temporibus apud eum definitis, per quod omnia fecit.... Eorum autem quae facta sunt, ducem et consiliarium et effectorem generabat Verbum, quod Verbum cum in se haberet, essetque inadspectabile mundo creato (i. e. creaturis nondum existentibus), fecit adspectabile, emittens priorem vocem, et lumen ex lumine generans emisit creaturae Dominum; suum proprium intellectum prius ipsi soli visibilem creato vero mundo invisibilem, hunc fecit visibilem, ut mundus videns eum dum apparuit, salvari posset »⁹.

Non minus luculenter hanc rationem generationis definit Methodius Conv. Virgin. or. VIII. n. 9. (Galland. T. II. p. 719). « Filius meus es tu, ego hodie genui te. Observandum enim est, Filium quidem suum esse, indefinite pronuntiasse et sine temporis determinatione: es enim illi ait, non factus es... Quod vero addit: ego hodie genui te, sibi vult: in coelis ante saecula praeexistentem volui et mundo gignere, hoc est, antea non cognitum (ἔστι τὸ πρότερον ἀγνοούμενον γνωρίσαι).

Ita etiam Tertullianus contr. Prax. c. 5-7. considerat Verbum primo, ut ab aeterno generatur a Deo Patre ad intra, sicque appellat Rationem; deinde ut manifestatur ad extra, et sic nominat Sermonem, quod utrumque, ait, Graeci nomine τοῦ λόγου comprehendunt (cf. Aug. l. 44. 83. q. 63.). Ad aeternam generationem refert Prov. VIII. 22-26: « antequam quidquam faceret, ante colles ego parturiebar »; ad generationem ad extra applicat sententias v. 27. sq.: « cum eo eram cuncta componens » etc.

Quoniam vero ibi Praxeam refellit, qui Rationem seu Sapientiam seu Verbum insitum non aliter admittebat, nisi ut sapientiam absolutam, Verbum vero prolatitium agnoscebat solum verbum transiens et vocale; ideo Tertullianus contendit, ipsam Rationem Patris seu Verbum insitum, genitum in mente Patris ab aeterno, fieri in tempore Verbum prolatitium seu Sermonem. Porro hanc generationem Sermonis ad extra appellat nativitatem perfectam, non quidem in comparatione cum generatione ad intra, quasi hanc putasset imperfectam; sed respiciendo nativitatem formaliter ut Sermonis i. e. ut Verbi manifestati ad extra, quo eodem sensu Theophilus loquitur de generatione Verbi, formaliter ut est prolatitium. Hanc itaque nativitatem Sermonis dicit Tertullianus perfectam, quatenus in oppositione ad Verbum transiens et vocale Praxeanorum, est manifestatio Verbi substantialis ac personalis. « Cum primum Deus voluit ea, quae cum Sophiae ratione et Sermone disposuerat intra se, in substantias et species suas edere, ipsum primum protulit Sermonem, ut per ipsum fierent universa, per quem erant cogitata atque disposita imo et facta iam, quantum in sensu Dei... Haec est nativitas perfecta Sermonis, dum ex Deo procedit, conditus (genitus) ab eo primum ad cogitatum in nomine Sophiae: Dominus condidit me initium viarum; dehinc generatus (ad extra formaliter ut Sermo seu ut Verbum prolatitium) ad effectum: cum pararet coelum, aderam illi simul » ib. c. 7¹⁰.

Nec desunt inter Patres post Conc. Nicaenum, qui eodem modo generationem ad intra ab aeterno et generationem ad extra in tempore distinguunt. Sic Gregorius qui putatur Illiberitanus (inter Opp. Gregor. Naz. or. 49. n. 5.): « Filius non aliunde quam de Patre, quia semper cum Patre; et ideo Sapientia Dei appellatur, ut numquam Pater sine Sapientia h. e. sine Filio suo esse credatur. Haec est illa Sapientia ineffabilis, quae initio viarum Dei apud Salomonem (Prov. VIII. 22) vel condita vel genita vel creata describitur; quam tamen sic conditam dicit, ut semper eam cum Deo fuisse demonstret... Non enim ita Deus Sapientiam suam condidit, quasi aliquando sine Sapientia fuerit; sed cum initium viarum suarum dicat, initium motus operis alicuius ostendit, ut hoc initium habeat Sapientia Dei, quod de Deo processit ad creanda omnia tam coelestia quam terrena, non quomodo (forte: quod modo) coepit esse. Ita creata est Sapientia, imo genita, non sibi, quia semper erat, sed his quae ab ea fieri oportebat ». His fere gemina habet Zeno Veronensis l. II. tract. IV. et V. (Vide Ballerinios in Opp. s. Zenonis dissertat. II. c. 1.).

IV. Ultimus modus concipiendi et loquendi, quem apud Patres antenicaenos explicatione indigere diximus, pertinet ad visibiles apparitiones Verbi et ad manifestationem Patris per Filium. Videntur enim sensisse, Deum Patrem ratione suae eminentiae et suae immensitatis numquam posse apparere per se ipsum, Filium autem posse apparere, et in his suis apparitionibus esse quodammodo circumscriptum loco; adeoque Patrem esse natura sua invisibilem, Filium vero aut esse aut posse fieri visibilem, et sic a Filio in sua persona et per suam personam factam visibilem hominibus manifestari Patrem invisibilem. Ex qua doctrina Petavius et nunc iterum recentiores quidam concludunt, vetustos illos doctores putasse Filium natura inferiorem Patre, vel certe unitatem naturae in distinctis personis nondum intellexisse.

Summa doctrinae eadem est apud Iustinum Apolog. I. n. 63.; Dialog. n. 60. 127.; Irenaeum l. IV. c. 6. n. 3. 5-7.; c. 20. n. 4. 5. 11.; Theophilum Antioch. ad Autolyc. l. II. n. 22.; Clementem Alexand. (ed. Paris. 1641) Paedag. l. 1. c. 7. p. 110. 111.; Strom. l. IV. p. 537.; V. p. 562.; VI. p. 643. 644.; VII. p. 733.; Tertullianum contra Prax. c. 14-16.; Novatianum de Trin. c. 25. 26.

Iam vero 1° nemo eorum dicit, Filium esse aut fieri posse visibilem in sua propria natura divina, quod haec inferioris rationis sit, aut Filius secundum naturam divinam non aeque sit immensus et ubique praesens sicut Pater. Solummodo docent, Filium posse fieri et factum esse visibilem maxime in natura humana assumpta, qua Deus Filius simul est verus homo, et etiam in veteri Testamento « per subiectam creaturam », variis scilicet ostentis demonstrantibus praesentiam Filii ut personae missae a Patre et proinde personae distinctae.

Multis et saepe has Verbi manifestationes declarat Irenaeus. « Verbum quidem loquebatur Moysi apparens in conspectu, quemadmodum si quis loquatur ad amicum suum. Moyses vero concupivit manifeste videre eum, qui secum loqueretur, et dictum est ei: non enim videt homo faciem meam et vivet; utraque significans, quoniam et impossibilis (impotens) est homo videre Deum, et quoniam per sapientiam Dei in novissimis temporibus videbit eum homo in eo, qui est secundum hominem eius adventu (i. e. Verbum incarnatum)... Non igitur manifeste ipsam faciem Dei videbant prophetae, sed dispositiones et mysteria, per quae inciperet homo videre Deum... Igitur si neque Moyses vidit Deum nec Helias nec Ezechiel, quae autem ab his videbantur, erant similitudines claritatis Domini et prophetiae futurorum (incarnationis); manifestum est, quoniam Pater quidem invisibilis, de quo et Dominus dixit: Deum nemo vidit umquam. Verbum autem eius, quemadmodum volebat ipse, et ad utilitatem videntium claritatem monstrabat Patris et dispositiones exponebat » Iren. IV. c. 20. n. 9. sq. Doctrina annuntiata est gentibus, « Verbum naturaliter quidem invisibilem, palpabilem et visibilem in hominibus factum esse » ibid. c. 24. n. 2.

Pariter Iustinus, Filium Dei, ait, appellari Angelum et Apostolum, quia mittitur a Patre; atque ideo illum qui apparuit in veteri Testamento, esse utique verum Deum, non tamen esse Patrem sed Filium, « qui cum Verbum sit primogenitus Dei, etiam Deus est, ac prius quidem Moysi et ceteris prophetis apparuit per speciem ignis et per imaginem incorpoream (h. e. in variis ostentis, quae non erant verum physicum corpus), nunc autem vestri (Caesarum) imperii temporibus ex Virgine homo factus est secundum voluntatem Patris » Apol. I. 63.; Dialog. n. 127.

Tertullianus urget quidem contra Praxeam, quod Deus dicitur invisibilis et iterum Deus visus patriarchis ac prophetis, ut inde ostendat distinctionem personarum Patris invisibilis, et

Filii qui factus est visibilis. Sed imprimis declarat, « Deum visum esse secundum hominum capacitatem, non secundum plenitudinem maiestatis »; tum concedit, « etiam Filium suo nomine eatenus invisibilem, qua Sermo et spiritus Dei ex substantiae conditione »; attamen pergit, « Filium visibilem fuisse ante carnem eo modo, quo dicit ad Aaron et Mariam ». Hic modus is est, ut patriarchis et prophetis ipsique Moysi, antequam ei loqueretur « os ad os in specie, id est in veritate », semper visus sit « in speculo et aenigmate et visione et somnio Deus, id est Filius Dei ». Imo ipsam visionem Moysis facie ad faciem censet probabilius eodem fere modo explicandam esse, « quia Sermo et spiritus nisi imaginaria forma videri non potest ». At Filius caro factus iam ipse proprie erat visibilis licet non in divina sed in humana natura: non est Pater, sed « alius quem et retro visum in aenigmate, plenius visibilem caro effecit; Sermo scilicet, qui et caro factus est alius, quem numquam quisquam vidit (in natura divina) nisi Pater, scilicet cuius est Sermo » Tertull. contr. Prax. c. 14. 15.

Hinc 2° quando illi Doctores vetusti videntur a Filio, qui visibilis apparet, excludere immensitatem et ei adtribuere circumscriptionem, ut Theophilus l. c., Tertullianus c. 16, et Novatianus l. c.; haec circumscriptio ab eis intelligi non potuit secundum naturam divinam Filii, sed ibi primo prae oculis habent naturam humanam, secundum quam utique Filius non est ubique, et dum erat in terris, secundum eandem naturam humanam non erat in coelis; unde et Christus et Apostoli loquuntur de descensu a coelo, et sensu maxime proprio de ascensu in coelum. Porro antiqui illi Patres theophanias V. T. spectabant velut prolusiones quasdam ad Incarnationem et ad apparitionem Dei in carne; atque ideo tum phaenomena illa ignis, nubis, figurae humanae etc., tum actiones manducationis, motus de loco in locum etc. in theophaniis habebant velut umbras naturae humanae assumendae; imo ipsas locutiones anthropomorphicas, quae in V. T. de Deo occurrunt, non raro interpretabantur velut praesignificationes futurae humanitatis. Secundum hunc igitur considerandi modum negabant immensitatem et affirmabant circumscriptionem ac motum localem Filii non in se suaque divina natura, sed quatenus apparuit in illis phaenomenis circumscriptis et figuris humanitatis assumendae: « quem Pater et hominem nasci ex Virgine voluit, qui et ignis aliquando factus est ad conversandum cum Moyse in rubo » Iustin. Dial. n. 127. Sic etiam Theophilus l. c. disertissime ait, Verbum utpote Sapientiam et Virtutem Patris semper manere « insitum in corde Dei », sed quatenus est prolatitium (προφορικόν), scilicet manifestatum in ostentis visibilibus, sic venisse in paradisum et locutum esse Adamo, et mitti a Patre, cum visum fuerit, in aliquem locum. Distinctissime totum hunc modum concipiendi theophanias explicat Tertullianus. « A primordio Sermo erat apud Deum et Deus erat Sermo, cui data est a Patre omnis potestas in coelis et in terra... Ipse ad humana semper colloquia descendit ad Adam usque ad patriarchas et prophetas, in visione, in somnio, in speculo, in aenigmate; ordinem suum (Incarnationis) praestruens ab initio semper, quem erat persecuturus in finem (in plenitudine temporis), ita semper ediscebat¹¹; et Deus in terris cum hominibus conversari non alius (non alia persona) potuit quam Sermo, qui caro erat futurus. Ediscebat autem, ut nobis fidem sterneret, ut facilius crederemus Filium Dei descendisse in saeculum, si et retro tale quid gestum cognosceremus... Sic etiam affectus humanos sciebat iam tunc, suscepturus etiam ipsas substantias hominis carnem et animam: interrogans Adam quasi nesciens, ubi es Adam? poenitens quod hominem fecisset, quasi non praesciens.... qui etiam passiones humanas et sitim et esuriem et lacrymas et ipsam nativitatem ipsamque mortem erat subiturus, propter hoc minoratus a Patre modicum quid citra angelos » Tertull. contr. Prax. c. 16.

3°. Animadvertenda est ratio comparationis Filii cum Patre; in hac enim comparatione potissimum sita est difficultas reperiendi apud illos veteres sensum orthodoxum. Ex una parte docent quidem, Filium apparuisse et totam antiquam oeconomiam administrasse ut Deum creatorem universi, Deum Abraham, Isaac, et Iacob, qui se ipsum nominat « ego sum qui sum »; ex altera vero parte dicunt, Filium in veteri Testamento fuisse missum ut Angelum Domini et revelatorem Patris mittentis; imo etiam docere videntur, Patrem ratione suae eminentiae et immensitatis non potuisse per se ipsum et in propria persona apparere¹². Duae hic sunt difficultates, quod primo videntur considerare operationem Filii quae non sit Patris, quo ipso adstrueretur duplex natura; quod deinde expresse videntur censere naturam Filii inferiorem, naturam Patris sublimiorem et solum Patrem immensum.

At quoad primum non diversam operationem statuunt, sed operationem et manifestationem Patris per Filium. Fundamentum autem, cur non Pater sed Filius in V. T. apparuerit et ad condendum novum Testamentum incarnatus sit, exhibent in ipsis characteribus personalibus, quia Pater est principium Filii, Filius tamquam perfecta imago est ex Patre ut a principio. Quia scilicet Filius ad intra et in relatione ad Patrem est plena manifestatio Patris ut consubstantialis imago Patris, ut splendor (ἀπαύγασμα) gloriae et figura (χαρακτὴρ expressio) substantiae eius, ideo etiam omnis manifestatio ad extra in ordine ad creaturas est per Filium. Quia autem Filius est consubstantialis et unum cum Patre, ideo Filius manifestans se in se ipso manifestat et Patrem, sicut ipse dixit: « qui videt me, videt et Patrem... ego in Patre et Pater in me est » Io. XIV. 9. 10. Rem explicat Irenaeus. « Patrem quidem invisibilem et indeterminabilem quantum ad nos est, cognoscit suum ipsius Verbum; et cum sit inenarrabilis, ipse enarrat eum nobis. Rursum autem Verbum suum solus cognoscit Pater... Et propter hoc Filius revelat agnitionem Patris per suam manifestationem. Agnitio enim Patris est Filii manifestatio; omnia enim per Verbum manifestantur.... Omnibus igitur revelavit se Pater omnibus Verbum suum visibile faciens, et rursum Verbum omnibus ostendebat Patrem et Filium; cum ab omnibus videretur... Invisibile enim Filii Pater, visibile autem Patris Filius » Iren. l. IV. c. 6. n. 3-6.

Eodem sensu Clemens Alex. ait: « facies Dei est Verbum, quo illuminatur (nobis ut obiectum cognitionis) Deus et cognoscitur » Paedag. I. c. 7. p. 110; Strom. V. p. 562. Expressius deinceps Gregorius Naz. or. 30 (al. 36.) n. 20 inter cetera nomina, quae ibi enumerat, Filium ait appellari Verbum, « quia ad Patrem ita se habet, ut verbum ad mentem... Fortasse etiam quis dixerit ita se habere (Filium ad Patrem) ut se habet definitio ad definitum (ὡς ὅρος πρὸς τὸ ὁριζόμενον); nam et definitio λόγος dicitur. Ait enim Christus: qui Filium novit, hoc enim sibi vult illud, qui videt Filium, novit et Patrem. Et compendiosa ac facilis ostensio naturae Patris est Filius. Omne enim genitum genitoris est tacita definitio » (γέννημα γὰρ πᾶν τοῦ γεννήσαντος ἑαυτοῦ λόγος).

Ad alterum quod spectat, cum Patrem apparere non potuisse dicunt ratione immensitatis et eminentiae, veteres illi non sunt solliciti de quaestione, qualis posset esse Dei apparitio et incarnatio in alio ordine hypothetico, scil. unice prae oculis habent apparitiones, ut in praesenti ordine factae describuntur, vel certe ab eis descriptae putabantur in ss. litteris. Sic autem qui apparet in V. T., intelligitur missus vel, ut ipsi loquuntur, missus in aliquem locum. Missio vero divinae personae duo includit, tamquam radicem quidem processionem ad intra ab alia persona, quae sit mittens, et respectum ad extra ad aliquem effectum, vel ad specialem habitudinem personalem, ut accidit in unione hypostatica. Hinc missionem Filii ad aliquem locum facile videbant nihil officere divinae eius naturae ac immensitati. Nam sicut divinitas et immensitas ita et haec missio revelata est, et proinde utraque necessario vera. Generatio quippe Filii a Patre et eiusdem Filii personalis habitudo ad naturam circumscriptam, quae ei facta est propria et qua est homo, adeoque eius missio in novo Testamento constat ex revelatione, pro veteri autem Testamento ex appellatione Angeli Domini, qui simul est Dominus Deus, aliisque indiciis deducebant habitudinem personalem Filii ad ostenta illa in theophaniis, quibus Filius Dei futurus homo praeludebat suae incarnationi. Unde circumscriptio et motus localis in Filium missum non cadit ratione naturae divinae sed ratione termini, quem missio respicit; intelligitur nempe circumscriptio et motus in loco ratione naturae humanae, et quoad phaenomena, per quae in veteri Testamento praesens apparebat. Contra vero Pater hoc modo tamquam missus apparere non potuit, quia nulla est persona a qua procedat, et proinde nulla a qua mittatur. Ideo ex constanti illorum doctrina sicut Christus Filius missus a Patre, ita et Angelus Domini ac Dominus Deus missus a Domino Deo non potest esse Pater.

Hucusque eorum argumentatio satis clara est; sed nonnulli veterum (ut Iustinus et Tertullianus) ulterius urgebant missionem, ut respicit terminum ad extra, et videntur in aestu disputationis adversus monarchianos affirmare, eo ipso quod Pater non potest mitti, etiam non posse personalem habitudinem induere ad terminum externum, adeo ut, si Pater in loco appareret, iam circumscriptio et motus localis caderet in ipsam naturam divinam, quod nemine diffitente evidenter repugnat.

Iam aio: in hac doctrina a) certissime non reperitur error distinctionis naturae, qui illis veteribus obiici solet; nam discrimen quod Filius potest, Pater non potest apparere in loco, ipsi non deducunt ex diversitate naturae et immensitatis, quam unam in Patre et in Filio apertissime agnoscunt, sed ex charactere diverso personali, quo fit ut Pater non possit mitti, Filius possit mitti et reipsa missus sit. b) Hoc discrimen quod prima persona non potest, personae procedentes possunt mitti, verissimum est, de quo nos alibi dicemus. c) Si de facto agitur apparitionis in carne, haec utique est propria Filio misso non communis Patri mittenti; et ideo si theophaniae V. T. concipiuntur ut prolusiones ad Incarnationem, istae etiam cum Patribus plurimis (th. VI) referendae sunt ad Filium. d) Non solum de facto constat, sed in ipso charactere personali est ratio congruentiae, cur potius Filius quam Pater apparuerit per subiectam creaturam, de qua congruentia paulo ante diximus. e) Considerando theophanias, ut in praesenti ordine factae sunt, et huius ordinis intestinam congruentiam, quod Pater mittat et Filius mittatur, vetusti illi doctores non sunt solliciti de alio ordine possibili, de quo revelatio non loquitur; sed simpliciter docent, iuxta ordinem praesentem apparitiones per subiectam creaturam esse proprias personae missae, quae est Filius substantialis imago Patris, adeoque ipsum Patrem non posse visibiliter apparere. Nam eius apparitio non esset per habitudinem personalem ad creaturam, ut ad terminum externum, quae habitudo reservata est Filio; ergo Pater appareret in tempore et in spatio secundum divinam naturam, quod divinae eminentiae et immensitati repugnat. Concedimus facile, ex facto et ex congruentia apparitionis Filii per subiectam creaturam non recte concludi ab illis vetustis doctoribus, apparitionem Patris, si qua foret, iam futuram esse secundum divinam ipsam naturam, et ideo esse impossibilem; sed certe propterea nondum inducitur ab illis veteribus distinctio ac diversitas naturae Patris ac Filii.

Ex dictis intelligitur, quomodo Iustinus velut absurdum reiiciat, quod Pater qui mundo universo comprehendi non potest apparuerit in exigua terrae parte; et quomodo consequens esse dixerit, ut Deus videretur coelum reliquisse et loco moveri, si putaretur Deus Pater fuisse, qui Dominus apparens in terra pluit super Sodomam ignem a Domino de coelo. Ita pariter intelligitur durior illa Tertulliani argumentatio. « Ceterum quale est, inquit, ut Deus omnipotens ille invisibilis... ille qui non habitat in manufactis... cui coelum thronus et terra scabellum, in quo omnis locus non ipse in loco, qui universitatis extrema linea est, ille altissimus in paradiso ad vesperam deambulaverit quaerens Adam, et arcam post introitum Noe clauserit, et apud Abraham sub quercu refrigerarit, et Moysen de rubo ardenti vocarit, et in fornace Babylonii regis quartus apparuerit, quamquam filius hominis est dictus, ni haec in imagine et speculo et aenigmate fuissent? Scilicet et haec nec de Filio Dei credenda fuissent, si scripta non essent, fortasse non credenda de Patre licet scripta » Tertull. contr. Prax. c. 16. Haec scilicet non solum non sunt scripta de Patre, sed de eo nec possent esse scripta supposito principio, quod persona solum quatenus missa potest induere personales habitudines ad extra, et quod in persona non missa intelligi deberet haec circumscriptio et hic motus in loco secundum naturam ipsam divinam.

4°. Ad hoc caput locutionum, quae ad Filium referuntur, quatenus spectatur factus homo, pertinent illa, propter quae Dionysius Alexandrinus apud Pontificem Romanum cognominem accusatus est, quod scilicet ad ostendendam distinctionem Patris et Filii adversus Sabellianos dixerit, « opus (ποίημα) et rem factam esse Filium Dei, neque natura proprium sed alienum esse ab essentia Patris, sicut est agricola comparate ad vitem, et faber ad scapham; et vero cum sit res facta, non erat, antequam fieret ». Ita quidem accusatores doctrinam eius exhibuisse, narrat Athanasius (de sentent. Dionysii n. 4), nec tamen haec omnia videntur fuisse verba ipsius Dionysii; sed solam comparationem illam cum vite et cum scapha Dionysius ipse fatetur a se obiter adhibitam fuisse (ibid. n. 18). Potuit autem adversus Sabellianos uti hac comparatione dupliciter, vel solum generatim ad affirmandam realitatem distinctionis inter Patrem et Filium, non vero ad declarationem, qualis sit distinctio et quae propria eius ratio; vel potuit respicere naturam humanam assumptam, ut Athanasius Dionysium interpretatur. Cum enim Filius ipse secundum humanam naturam dixerit: « ego sum vitis vera, et Pater meus agricola est » (Io. XV. 1), potuit Dionysius inde demonstrare, alium esse Patrem et alium Filium. Reliqua videntur accusatores ex hac ab eo instituta comparatione deducendo collegisse, quod ergo Filius est opus factum, quod est alienus ab essentia Patris et non consubstantialis, quod factus est, cum antea non esset. Dionysius ipse attestatur, se numquam ita, ut illi obiiciebant, sed contraria omnia sensisse ac dixisse (ibid. n. 15. 18. 20). Ceterum, inquit, etiamsi Patrem relate ad Verbum dixissem factorem, hoc ipsum vocabulum ambiguum ex contextu interpretandum fuisset in sensu genitoris: « ut enim Verbum rem factam esse non sentio, et Deum non factorem sed Patrem eius dico, etiamsi obiter dixissem Deum factorem (ποιητήν) loquens de Filio, sic quoque defensioni locus esset; sapientes enim Graecorum se ipsos dicunt factores suorum sermonum (ποιητὰς τῶν ἰδίων λόγων), licet propriorum sermonum patres sint; divina autem Scriptura nos motuum cordis factores appellat, cum nos dicit factores legis et iudicii et iustitiae » (ibid. n. 21). Athanasius vero omnes illas locutiones, quas Dionysii accusatores obiiciebant, facilem ait habere explicationem, quia in eis sanctus Episcopus respiciebat non ad Verbum per se spectatum sed ad Verbum, quatenus caro factum est (ibid. n. 20. 26).

Imo in tota hac causa magni Dionysii manifestius cernitur tum constantia et universalitas fidei in unam naturam distinctarum personarum ante Nicaenum Concilium, tum cautio necessaria, ne ambiguas locutiones PP. illius aetatis facile in sinistrum sensum interpretemur. Sicut enim Dionysius Romanus ex una parte damnavit Sabellianos negantes distinctionem hypostaseon, et ex altera parte occasione accusationis contra Alexandrinum delatae reiecit quamvis distinctionem naturae in tribus hypostasibus (supra th. X.); ita Alexandrinus primum urgebat distinctionem realem personarum adversus Sabellianos, tum vero cum quaedam huius distinctionis explicationes viderentur indicare etiam distinctionem et inferioritatem naturae Filii, continuo ab aliis Catholicis reclamatum est et causa delata ad Pontificem ut principem fidei traditae custodem ac vindicem. Porro Alexandrinus in suis scriptis apologeticis plenissimum ostendit consensum cum doctrina et definitione Pontificis Romani, nec expressionibus in crimen vocatis se aliud significare voluisse quam distinctionem personarum. Ipsam formulam postea in symbolo Nicaeno statutam, Filium esse Patri ὁμοούσιον, cuius professionem iam tum accusatores et ipse Pontifex postulabant, non solum ultro admisit sed etiam testatus est, rem ipsam hac tessera expressam se semper tenuisse. « In alia epistola, inquit, ostendi mendacem criminationem quam contra me proferunt, quasi nollem dicere Christum Deo consubstantialem (ὡς οὐ λέγοντος τὸ Χριστὸν ὁμοούσιον εἶναι τῷ Θεῷ); etsi enim fatear me hoc vocabulum nusquam invenisse aut legisse in ss. Scripturis, argumenta tamen mea, quae subiunxi, et quae isti tacuerunt, ab hoc sensu non discrepant » (ibid. n. 18.)¹³. Et sane unitas non multiplicabilis naturae in tribus distinctis personis vix disertius exprimi potuit ab ipsis Patribus post Concilium Nicaenum, quam a Dionysio Alexandrino in consensu cum Dionysio Romano iam saec. III. factum erat: « sic nos unitatem sine divisione (et proinde sine multiplicatione) dilatamus in Trinitatem (personarum), et rursum Trinitatem sine diminutione (manentibus tribus personis) contrahimus in unitatem (naturae) » Ibid. n. 17. Vide reliquas confirmationes orthodoxae doctrinae apud Athanasium ipsum in libro cit. de sententia Dionysii, et in altero de decret. Nic. n. 25. Certe non solum auctoritas Athanasii sed magis etiam diserta verba Dionysii ab ipso citata persuadent, s. Basilium potius locutum esse de nonnullis abruptis sententiis, cum libros Dionysii prae manibus non haberet, et magis ex abusu Arianorum libenter ad Episcopum Alexandrinum appellantium, quam ex toto complexu doctrinae iudicasse, quando ep. 9. n. 2. ad Maxim. scripsit, Dionysium prima semina Ariani dogmatis sparsisse (cf. de Sp. S. n. 72.).

Scholion I. Quoniam hactenus de doctrina Patrum antenicaenorum egimus, locus ipse mentionem postulare videtur damnationis, quae medio saeculo III. in Concilio Antiocheno proclamata esse fertur contra Paulum Samosatenum, eo quod vel ipse docuerit vel ex doctrina catholica consequi obiecerit, Filium esse ὁμοούσιον Patri. Quam praeclara sit haec tessera ad catholicum dogma stricte definiendum, constat ex historia dogmatum et nominatim ex historia condemnatae ac debellatae saec. IV. et V. haeresis Arianae. Nihilominus significatio vocis ὁμοουσίου fraudibus perverti poterat dupliciter: a) ita ut naturae imperfectio, quam non ipsa vox significat, sed quae consubstantialitatem in creaturis semper comitatur, ipso vocabulo formaliter significata supponeretur; qua in hypothesi iam de divinis personis dici non posset, quin perfectio et unitas divinae naturae negaretur. Quia scilicet οὐσία in creatis hypostasibus distinctis non nisi specifice una est, realiter autem οὐσία πρώτη seu essentiae singulares tot sunt inter se distinctae, quot distinguuntur hypostases creatae, unus alteri ὁμοούσιος non est, quin essentia seu natura singularis sit una in uno et alia in altero distincta numero licet eiusdem rationis, et proinde si de patre et filio agitur, quin natura per aliquam divisionem et multiplicationem a patre in filium propagata intelligatur. Hac ratione frequenter Ariani et Semiariani usi sunt, ut sine manifesta confessione suae impietatis adferrent aliquam excusationem, cur exterminatam vellent hanc tesseram fidei catholicae. Hoc eodem sensu Athanasius (de Synod. n. 45.) et Basilius (ep. 52. n. 2.) interpretantur damnationem vocis ὁμοουσίου, quam Semiariani et deinde etiam Ariani obiiciebant factam in memorato Concilio Antiocheno contra Paulum Samosatenum. Supposita scilicet veritate historiae a Semiarianis primum in medium productae, aiunt, non aliter Patres Antiochenos censendos esse negasse Filium ὁμοούσιον Patri, nisi quod generatio divina non sit per divisionem aut multiplicationem substantiae. b) Potuissent haeretici, qui essentiam singularem et personam nullo modo distinguebant, in hoc vocabulo οὐσίαν sumere pro persona, atque ita (sane contra manifestissimam significationem nominis) interpretari Filium ὁμοούσιον Patri, ac si Filius cum Patre una persona diceretur, quam significationem Epiphanius (Ancorat. n. 6; Haeres. 76. n. 7.) putavit subesse posse vocibus συνούσιος et ταὐτούσιος¹⁴. Iam Semiariani illi, qui ex sua synodo Ancyrana anno 358 scribentes ad Episcopos Sirmii congregatos primi mentionem fecisse reperiuntur damnatae vocis ὁμοουσίου, narrant (apud Hilarium de Synod. n. 81.), hoc posteriori sensu vocabulum a Samosateno usurpatum et ideo a Patribus reiectum fuisse, « quia per hanc unius essentiae nuncupationem solitarium atque unicum (unam personam) sibi esse Patrem et Filium praedicabat ». Igitur, si historia damnationis non est conficta, illud saltem constat, contra Samosatenum non de appellatione ὁμοουσίου in sua propria significatione, sed de sensu detorto vocis sermonem fuisse, huncque tantummodo sensum proscriptum. Nam in sensu genuino vocabulum iam paulo ante hoc Concilium Antiochenum a Dionysio Romano Pontifice et ab accusatoribus cognominis Alexandrini et ab ipso Alexandrino, quin et ab huius magistro Origene usurpatum erat, ac paulo post versus finem III. saeculi tamquam ratus et communis terminus theologicus admissum et defensum a s. Pamphilo martyre (Apol. pro Origene Opp. Orig. T. IV. Append. p. 33. 34) ad aptissimam expressionem unitatis naturae in distinctis personis, adeo ut ipse Eusebius Caesareensis illud a Patribus adhibitum fuisse, negare non potuerit (Socrat. H. E. l. I. c. 8.).

Ceterum videtur sane probabilissimum, totam historiam huius damnationis esse a Semiarianis apte compositam. Cum enim illi libenter supponere consueverint in ὁμοουσίᾳ sensum Sabellianum, deductione ex doctrinae capitibus contra Samosatenum statutis poterant inferre, etiam ab Antiochenis Patribus ὁμοούσιον non fuisse admissum. Certe in admittendo facto damnationis numquam memorato in controversia cum Arianis, quae de hac voce usque ad annum 358. iam per triginta et eo amplius annos ferbuerat, tantae sunt difficultates, ut illud sine testibus omni exceptione maioribus credibile fieri nequeat; auctoritas vero testium omnis revocatur ad illos Semiarianos inimicissimos tesserae τοῦ ὁμοουσίου, et ideo cupidissimos Concilio Nicaeno opponendi alium Concilium. Tota inquam auctoritas in eis sistit; Athanasius enim et Hilarius diserte significant, se ab illis accepisse narrationem, nec Basilius obiter hanc rem memorans, ex ipsis Actis Antiochenis, sed itidem ab adversariis vel forte ex disputatione Athanasii hausisse censendus est. Rationes dabunt Maranus (De Div. D. N. I. C. l. IV. c. 39.) et Simon de Magistris (in Opp. Dionysii Alex. Praef. n. XVIII. seq.), quae falsitatem assertionis Semiarianae saltem probabilissimam reddunt, nec mihi quidem videntur enervatae argumentis oppositis Frohschammeri (Fol. theolog. Tübing. 1850. fasc. I.) et cl. Caroli Ios. Hefele (Hist. Concil. T. I. p. 115).

Scholion 2. Videntur unus vel alter ex veteribus, Hippolytus nempe et fortasse Tertullianus distinguere inter Verbum et Filium, ita ut secunda persona Trinitatis ante manifestationem ad extra et nominatim ante incarnationem ac nativitatem ex

Virgine fuerit Verbum, nondum vero perfectus Filius; sed Filius perfectus demum intelligatur, quatenus Verbum est manifestatum et incarnatum. Ita Hippolytus cont. Noët. n. 15. (Galland. II. p. 462.). « Dicet aliquis (Noëtianus), mirum mihi adfers, cum Verbum appellas Filium. Ioannes quidem utique (ita respondet Hippolytus) Verbum dicit; sed aliam inducit interpretationem. Sic enim hoc Verbum Dei demonstrans tamquam quod erat a principio et nunc est missum, postea in Apocalypsi dixit: et vidi coelum apertum.... et vestitus erat veste aspersa sanguine et nomen eius Verbum Dei.... Similiter beatus Paulus ait: Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati (Rom. VIII. 3.).... Qualem igitur Filium suum Deus per carnem misit nisi Verbum, quod Filium vocavit, quia erat nasciturum (homo ex Virgine)? Et dum Filius vocatur, commune nomen amoris erga homines assumit. Nec enim Verbum sine carne et per se perfectus Filius erat, quamvis esset perfectum Verbum, unigenitus. Neque caro per se seorsum a Verbo subsistere poterat, quia habet subsistentiam in Verbo. Sic igitur perfectus unus Filius Dei manifestatus est. Atque haec quidem sunt de Incarnatione Verbi testimonia... De Verbi autem generatione quaeris, quod volens Pater genuit, sicut voluit.... Atqui generationem eius secundum carnem non pluribus quam duobus (Evangelistis Matth. et Luc.) enarrare concreditum est, et tu audes generationem secundum spiritum (secundum divinitatem) scrutari, quam Pater apud se servat revelaturus Sanctis, qui digni erunt faciem eius videre? »

Locus hic considerari debet in comparatione cum doctrina monarchianorum (Noeti, Sabellii, Praxeae), quam impugnat. Iuxta eorum doctrinam Verbum in Deo (Λόγος ἐνδιάθετος) non est persona distincta ab eo, cuius dicitur Verbum, sed adtributum absolutum; Verbum autem prolatitium (Λόγος προφορικός) est verbum Dei sonans, « aër offensus intelligibilis auditu » (apud Tertull. cont. Prax. c. 7.), vel actio transiens in creaturis. Non ergo Verbum carnem assumpsit, sed persona divina, quae est unica sicut unus est Deus. Haec persona ante incarnationem dicitur Pater, per incarnationem fecit se ipsum sibi Filium. Cum vero urgerentur a Catholicis, quod non minus evidenter Christus Filius Dei missus se distinguit ut alium a Patre mittente, confugere cogebantur ad distinctionem inter Deum et hominem in Christo, atque ita modo saltem loquendi Christum, ut postea Nestorius, in duas personas dividebant. « Undique obducti distinctione Patris et Filii... aliter eam ad suam nihilominus sententiam interpretari conantur, ut aeque in una persona (una tantum persona in Deo admissa) utrumque distinguant, Patrem et Filium, dicentes Filium carnem esse, id est hominem, id est Iesum; Patrem autem spiritum, id est Deum, id est Christum. Et qui unum eundemque contendunt Patrem et Filium, iam incipiunt dividere illos potius quam unare... Talem monarchiam apud Valentinum fortasse didicerunt, duos facere Iesum et Christum » Tertull. contr. Prax. c. 27. (cf. de Valentino supra p. 81).

Nunc ex indole haeresis impugnandae apparet, cur Hippolytus primum probet, quod Verbum est incarnatum; deinde vero insistat tam disertae declarationi, quod Verbum incarnatum est una persona Filius Dei, idem Deus Verbum et homo. Quoniam vero adversarii Filium intelligebant, quatenus est Filius hominis natus ex Virgine, Hippolytus distinguit rationem Verbi unigeniti a Patre et ineffabiliter secundum spiritum (secundum divinitatem) generati a Patre, et rationem filii hominis in tempore ex Virgine nati secundum carnem; h. e. distinguit unius eiusdemque personae duplicem generationem ex Deo Patre, secundum divinitatem, et ex Virgine matre secundum humanitatem, et ex utraque simul ait intelligi perfectum Filium, h. e. rationem Filii Dei et Filii hominis, quae Christo Deo homini competit. Quod ergo ait, ante incarnationem fuisse perfectum Verbum et unigenitum Patris, nondum tamen perfectum Filium, non potest sine manifesta contradictione intelligi, quasi nondum fuerit perfectus Filius Dei, cum diserte dicat fuisse unigenitum et generatum a Patre secundum spiritum; sed significat nondum fuisse Filium hominis et generatum ex Virgine secundum carnem. Hinc etiam in veteri Testamento hoc sensu, quem adversarii prae oculis habebant, Verbum ait esse appellatum Filium, quia erat nasciturum ex Virgine. Quod disertius explicat n. 4. « Verbum erat, spiritus erat, Virtus erat. Unus commune nomen et apud homines usitatum in se ipsum assumpsit a principio vocatus filius hominis propter futurum; quamvis nondum esset homo, sicut Daniel (VII. 13.) testatur inquiens: vidi.... tamquam filium hominis ». Quin etiam diversitate nominis cavet Hippolytus, ne rationem veri Filii Dei ante incarnationem excludere videatur;

Filius enim, quatenus est homo factus, (ib. n. 11) appellatur παῖς Θεοῦ, puer Dei (vide textum supra p. 154). Tertullianus quoque sicut manifestationem Verbi ad extra appellat quandoque generationem, quae generationem ad intra supponit (supra p. 185), ita videri potest etiam rationem Filii respondentem generationi aliquando considerasse in Verbo, quatenus manifestatum est ad extra. Deus Pater, inquit, omnia creanda cogitavit et disposuit in Verbo (Ratione, Sophia), et initio temporis Verbum (Sermonem) protulit, et per Verbum omnia creavit: « haec est nativitas perfecta Sermonis (substantialis, non vocis transeuntis supra l. c.), dum ex Deo procedit conditus ab eo primum ad cogitatum in nomine Sophiae: Dominus condidit me initium viarum; dehinc generatus ad effectum: cum pararet coelum, aderam illi simul (Prov. VIII. 22. sq.). Exinde parem sibi faciens¹⁵, de quo procedendo Filius factus est primogenitus, ut ante omnia genitus, et unigenitus, ut solus ex Deo genitus, proprie de vulva cordis ipsius, secundum quod et Pater ipse testatur: eructavit cor meum Sermonem optimum » (Ps. 44. 2.) cont. Prax. c. 7.

Si in verbis « de Patre procedendo Filius factus est, » processio intelligitur manifestatio, quam dixerat « generationem ad effectum, » et Filius sumitur pro praedicato, is quem dixi, sensus erit acceptandus. Sed tum non potest intelligi vel persona illa facta, vel etiam aeterna praeexistens persona facta Filius simpliciter; sed deberet intelligi persona aeterna facta Filius manifestatus, ratione scilicet filiationis respondente huic generationi ad extra, quae nihil est aliud quam manifestatio Filii. Dico non potest sine contradictione cum diserta doctrina Tertulliani intelligi vel persona facta vel facta Filius simpliciter, quia locis innumeris docet, Verbum esse ab aeterno genitum et semper fuisse Filium Dei. Sequenti c. 8. ait: « Sermo erat apud Deum semper, sicut scriptum est: et Sermo erat apud Deum; et numquam separatus a Patre aut alius (alius Deus) a Patre, quia ego et Pater unum sumus. Haec erit probola (generatio) Veritatis, custos unitatis, qua prolatum dicimus Filium a Patre sed non separatum... Omnis origo parens est, et omne quod ex origine profertur, progenies est; multo magis Sermo Dei, qui etiam proprie nomen Filii accepit ». Paulo inferius c. 21: « indubitanter alius ostenditur qui fuerit a principio, alius apud quem fuit (Io. I. 1.); alium Sermonem esse, alium Deum (Patrem), licet et Deus Sermo, sed qua Dei Filius non qua Pater... alium autem, non quasi separatum, sed dispositione¹⁶ alium non divisione ». Certe ergo processio seu missio ad extra personam hanc aeternam, quae mittitur, supponit, et supponit eam ex ipsa interna processione Filium Dei, ergo processio ad extra non facit ut sit Filius, sed solum ut sit Filius manifestatus.

Verum ego non video, cur in textu citato c. 7. processio non possit intelligi ad intra, neque video, cur nomen Filius non possit esse subiectum, et primogenitus ac unigenitus praedicatum. Tum sensus erit: de Patre procedendo Filius, tam quando paratum est coelum i. e. quando creata sunt universa, in comparatione cum creaturis induit habitudinem primogeniti et unigeniti, quia ipse est ab aeterno ante omnem creaturam et alio prorsus modo genitus a Patre, quam factae sunt creaturae. Sic vero locus nihil habet difficultatis.

Hac distinctione duplicis generationis, cui respondeat diversa consideratio et appellatio Filii, solvi etiam potest difficultas, quae est in verbis Tertulliani contr. Hermogenem c. 3. Defendit Hermogenes materiam aeternam et increatam hac ratione, quod Deus sicut semper Deus, ita et semper Dominus erat; unde necesse esse aiebat, ut semper fuerit aliquid, cui dominaretur; hoc autem esse materiam. Tertullianus negat, eo quod semper est Deus, esse etiam semper Dominum: nomen enim Deus significat substantiam Dei absolute et in se, nomen Dominus dicit respectum ad extra et connotat creaturam existentem, cuius est Dominus. Hoc illustrat exemplo aliorum duorum nominum patris et iudicis. « Quia et pater Deus est, et iudex Deus est; non tamen ideo pater et iudex semper, quia Deus semper. Nam nec pater potuit esse ante filium, nec iudex ante delictum. Fuit autem tempus, cum et delictum et filius non fuit, quod iudicem et qui patrem Dominum faceret. Sic et Dominus non ante ea, quorum Dominus existeret, sed Dominus tantum futurus quandoque; sicut Pater per filium, sicut iudex per delictum, ita et Dominus per ea, quae sibi servitura fecisset ».

Ex tota doctrina Tertulliani tum in libris aliis tum in hoc ipso contra Hermog. c. 18. absurdum est dicere: fuit tempus, quando Filius qui est Ratio et Sapientia Dei, nondum fuit. Adeoque filius si intelligitur h. l. persona secunda Trinitatis, necessario intelligi debet, non quatenus Pater et Filius est et existit, sed quatenus Filius et per Filium Pater est manifestatus. Verum cum Tertullianus hic Deum spectet absolute et sine distinctione personarum, et spectet relationem Dei ad terminum externum, et rationem patris coniungat cum ratione iudicis, ac relationem filii ad Deum patrem cum relatione peccatoris ad Deum iudicem, videtur saltem longe probabilior explicatio, quam alteri praefert etiam Bellarminus (de Christo l. I. c. 10.), ut filius intelligatur adoptivus, homo vel angelus, quae scilicet creatura rationalis extrinsecus accedens Deum ex tempore patrem denominavit.