Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Si generalis notio generationis ex ipso revelato mysterio expoliatur, modus processionis quem in revelatione doceri demonstravimus, suppeditat rationem internam, cur processio personae secundae sit, tertiae vero non sit generatio ».

Licet ex iis quae in thesi superiori diximus, intelligatur Verbum esse proprie genitum et proprie Filium, si comparatio fiat cum generatione in creatis et nominatim cum generatione nobilissima, quae est in natura humana; nondum tamen liquet, cur processio personae tertiae non sit generatio. Sane tres rationes propriae generationis in superiori thesi commemoratae non minus huic processioni personae tertiae quam secundae competere videntur.

Hic ego fateor, quamvis a theologis id non reperio animadversum, rationalem nostrum conceptum de propria ratione generationis profecisse ex revelatione mysterii ad pleniorem intelligentiam, eodem fere modo, quo alibi (Tract. de Incarnat. th. XXVI.) necessarium esse demonstravimus, mere rationalem conceptum de hypostasi in comparatione cum natura singulari et integra expolire ex veritatibus sola revelatione cognitis.

In processionibus substantialibus corporeis, quae solae sunt in creatis, si sint per communicationem eiusdem (specificae) naturae ex insito principio viventis, nulla datur quae non eo ipso sit generatio. At in processionibus spiritalibus, quae sunt in Deo, revelatio nos docet, processionem personae tertiae, licet sit productio viventis a vivente ex principio intimo fecunditatis per communicationem eiusdem (numero) naturae, non tamen esse generationem¹, sed esse vere ac proprie generationem solam illam personae secundae. Necesse est ergo ut generationi propriae praeter tres notas commemoratas essentialis sit aliqua alia nota, qua secundae personae processio tamquam generatio distinguatur a processione altera, quae generatio non sit.

1°. Ulterior nota essentialis ad primam rationem generationis est in ipsa interna indole actus producentis, ut nimirum actus ex natura sua directus sit ad exprimendam similitudinem substantialem producentis; seu aliis verbis, requiritur ad veram rationem generationis, ut ex ipso modo processionis producatur substantialis imago producentis. Si haec nota essentialis est, debet utique inveniri in omni generatione etiam in creatis; sed in processionibus creatis productio viventis a vivente per communicationem naturae ex principio insito fecunditatis semper habet actum ex natura sua ordinatum ad producendam substantialem imaginem producentis; et ideo numquam fuisset animadversum, hanc ultimam notam esse distinctam et separabilem a prioribus, atque adeo posse esse productionem secundum omnes tres notas priores, quin sit expressio imaginis et generatio; hoc inquam numquam fuisset animadversum, nisi revelatio nos docuisset, revera in Deo esse talem processionem, quae licet tres illas notas habeat intimas, non tamen est generatio, nec proinde terminus procedens est Filius. Eodem modo vidimus (Tract. de Incarnatione l. c.), in conceptu hypostaseos, quae est substantia singularis integra, tota in se, ultimam hanc notam non solo lumine rationis, sed praelucente revelatione de mysterio SS. Trinitatis et Incarnationis intelligi distinctam et separabilem a prioribus.

Quamobrem in definitione generationis tradi solita, quod est « productio viventis a vivente ex principio coniuncto in similitudinem naturae » (cf. S. Th. I. q. 27. a. 2.), ultima particula debet accipi in sensu formali (ut aiunt), non solum sensu materiali; h.e. oportet non solum esse similitudinem aliunde, sed ex ipso modo processionis.

Iam vero evidens est haec differentia inter expressionem verbi per intellectionem, et inter processionem amoris per volitionem.

Intellectus ex ipsa natura sui actus intelligendo producit expressam similitudinem rei intellectae; voluntas volendo ex natura sui actus non similitudinem rei amatae producit, sed inclinationem ad rem amatam et complacentiam in illa. Itaque prima persona divina intelligendo se infinita intellectione substantiali ex ipsa natura talis actus exprimit substantialem adaequatam sui imaginem; et ideo haec est verissime et proprie generatio, et proinde proprie est Pater ac Filius. Sed Pater et Filius diligendo se dilectione substantiali producunt immanentem terminum amorem substantialem, qui quidem ut substantialis et ideo identificatus cum essentia divina est verus Deus, unum cum Patre et Filio; at dilectio in Patre et Filio ex sua formali ratione dilectionis non tendit ad exprimendam imaginem, nec amor (ut diximus) ex formali sua ratione, quatenus amor est, potest intelligi imago rei amatae; quamvis amor in Deo procedens, quatenus substantia est divina, sit unum cum Patre et Filio. « Sicut Spiritus Sanctus, quamvis sua processione accipiat naturam Patris sicut et Filius, non tamen dicitur natus; ita licet accipiat speciem similem Patris (licet sit unius naturae et perfectionis cum Patre), non dicitur imago; quia Filius procedit ut Verbum, de cuius ratione est similitudo speciei ad id a quo procedit, non autem de ratione amoris; quamvis id conveniat amori qui est Spiritus Sanctus, in quantum est amor divinus » S. Th. I. q. 35. a. 2.

Propterea igitur, quod formalis ratio dilectionis non refertur ad exprimendam similitudinem amantis, et formalis ratio amoris non est repraesentatio et imago producentis, productio amoris non est generatio; sed habet aliam a generatione distinctam rationem, quae potest et solet dici spiratio (ut alibi declaravimus). Ab Augustino appellatur datio i. e. processio Spiritus Sancti per amorem ut donabilis: « exiit (Spiritus Sanctus) non quomodo natus, sed quomodo datus; et ideo non dicitur Filius » Trin. V. n. 14.

In hac re quomodo differat a generatione processio tertiae personae, Augustinus fatetur se maximam reperisse difficultatem (Trin. XV. n. 45). Plerumque solam eam rationem proponit, quod Spiritus non ab uno Patre sed a Patre simul et Filio procedat (in Io. tract. 99. n. 9; contr. Maximin. II. c. 14. n. 10; Trin. XV. n. 47. 48. et alibi). Verum ipsemet persensit inde non satis intelligi differentiam, et manere « difficillimum generationem a processione distinguere » (l. c.). Tandem vero indicavit, rationem intimam quaerendam esse in eo, quod Verbum ut imago Patris atque ideo generatione ut Filius; amor autem qui est Spiritus Sanctus, non secundum formalem rationem imaginis et idcirco non per generationem procedat. Quod quidem declaravit ex analogia spiritus creati, ubi ex memoria cogitante procedit cogitatio expressa seu verbum ut perfecta imago ipsius mentis seu memoriae cogitantis; dilectio vero procedit ex memoria cogitante et ex cogitatione formata seu verbo, non tamen procedit ut cogitantis et cogitationis imago, quoniam cogitatione conspicere, et appetere vel perfrui voluntate per se minime sunt similia, seu non habent inter se rationem archetypi et imaginis expressae. « O tu anima mea adtolle oculos in ipsam lucem et eos in eam fige, si potes; sic enim videbis, quid distet nativitas Verbi Dei a processione Doni Dei... Unde cum sit communio quaedam consubstantialis Patris et Filii amborum Spiritus, non amborum, quod absit, dictus est filius. Sed ad hoc dilucide perspicueque cernendum non potes ibi aciem figere; scio, non potes... Ipsa tamen (lux illa) tibi ostendit in te tria illa, in quibus tu summae ipsius quam fixis oculis contemplari nondum vales, imaginem Trinitatis agnosceres. Ipsa ostendit tibi verbum verum esse in te, quando de scientia tua gignitur, i. e. quando ex illo quod novimus ... cogitatio nostra formatur, sitque in acie cogitantis imago simillima cogitationis quam memoria continebat, ista duo velut parentem ac prolem tertia voluntate sive dilectione iungente. Quam quidem voluntatem de cogitatione procedere, nemo enim vult quod omnino quid vel quale sit nescit, non tamen esse cogitationis imaginem, et ideo quamdam in hac re intelligibili nativitatis et processionis insinuari distantiam; quoniam non hoc est cogitatione conspicere quod appetere vel etiam perfrui voluntate, cernit discernitque qui potest. Potuisti et tu, quamvis non potueris nec possis explicare sufficienti eloquio, quod inter nubila similitudinum corporalium, quae cogitationibus humanis occursare non desinunt, vix vidisti » Augustin. Trin. XV. c. 27. n. 50. Vide S. Th. I. q. 27. a. 4.; contr. gent. IV. c. 19.; Suarez l. XI. c. 5. 6.; Petav. l. VII. c. 14. cf. l. V. c. 18.; Pallavicin. Curs. theolog. l. VIII. c. 47. n. 432. sqq.

2°. Adhuc superest ad huius disputationis conclusionem, ut declaremus rationem imaginis. In Scripturis ipsis ratio imaginis substantialis sine dubio exhibetur ut proprietas Filii. « Imago Dei invisibilis » Coloss. I. 15.; 2. Cor. IV. 4.; « splendor gloriae et figura substantiae eius » Heb. I. 3.; « vapor virtutis Dei et emanatio quaedam claritatis omnipotentis Dei sincera.... candor lucis aeternae, et speculum sine macula Dei maiestatis, et imago bonitatis illius » Sap. VII. 25. 26. Eadem proprietas imaginis quae a filiatione, ut ex dictis iam constare potest, non aliter differt quam definitio a definito, deinde a Patribus et theologis Filio vindicata est et multipliciter declarata. Nihilominus Patres graeci non pauci, quos vide apud Petavium l. VII. c. 7, Spiritum Sanctum dixerunt imaginem, sigillum, imaginem naturalem Filii. Quod si eadem proprietate diceretur de Spiritu Sancto, qua Filio convenit ratio imaginis, iam ostendi non posset, cur Spiritus Sanctus non et ipse sit Filius. Animadvertendum itaque est, ad rationem imaginis proprie dictam tria postulari.

a) Requiritur, ut sit similitudo ad eum, cuius dicitur imago. Haec prima ratio necessaria quidem est, sed nullo modo sufficit. Imagini enim tamquam suum correlatum respondet exemplar seu archetypus; inter haec duo autem est relatio derivationis imaginis ab archetypo, imitationis quippe ratio inest imagini; unde nec unum alterius imago dici potest, ubi inter duo similia nulla est huiusmodi relatio derivationis, multo vero minus archetypus potest dici imago prae simili a se derivato.

b) Igitur postulatur, ut imago sit derivata a suo archetypo h. e. ab eo, cuius dicitur imago. « Omnis imago similis est ei, cuius imago est; nec tamen omne quod simile est alicui, etiam imago est eius; sicut in speculo et pictura, quia imagines sunt, etiam similes sunt; tamen si alter ex altero natus non est, nullus eorum imago alterius dici potest. Imago enim tunc est, cum de aliquo exprimitur » Augustin. de Gen. ad litt. imperfect. n. 57. Haec igitur duo (similitudo et derivatio) si adsint, poterit simile derivatum ab altero significatione minus stricta appellari huius sui principii imago. Rectissime ergo ex illo modo loquendi Patrum graecorum, quo Spiritum Sanctum dicunt imaginem et imaginem naturalem ac sigillum Filii, demonstratur eorum fides de processione Spiritus Sancti etiam a Filio.

c) Attamen ad propriam rationem imaginis non sufficit quaevis derivatio; sed opus est, ut modus ipse derivationis seu processionis ex sua formali ratione tendat ad exprimendam similitudinem. Unde ex iis quae de generatione diximus, evidens est, proprio sensu imaginem naturalem seu secundum naturam non posse esse nisi per generationem. Spiritus Sanctus ergo non est proprio sensu imago Patris ac Filii, praesertim si comparetur cum ratione, qua Filius est imago Patris. Est enim Filius Patris imago non solum similitudine perfectissima, quae salva distinctione personarum consistit in identitate numerica naturae et totius perfectionis absolutae (supra th. XVI.), sed etiam ex modo processionis, quod Verbum exprimitur formaliter ut substantialis similitudo Patris. Cf. S. Th. I. q. 35.²

3°. Affine appellationi imaginis est, quod Spiritus Sanctus a Patribus nonnullis Verbum Filii, a s. Basilio (cont. Eunom. l. V. p. 305) et a s. Cyrillo (Thesaur. T. V. P. I. p. 344.) mens Filii dicitur. Haec nomina dupliciter accipi possunt: a) ita, ut significetur processio et modus processionis per formalem rationem intellectus, et propterea ex ipso modo processionis comprehensio et repraesentatio omnium rationum et idearum aeternarum. Hoc proprio sensu solus Filius est Verbum, et in eadem significatione relativa mens expressa Patris (supra thes. XXVI.).

b) Verbum et mens (procedens) dici potest solum ad significandam processionem sine determinatione modi, h. e. ita ut appellatio non desumatur ex modo processionis sed ex annuntiatione veritatis ad extra. Ita Patres illi Spiritum Sanctum appellant Verbum ac mentem (expressam) Filii, quoniam et ab illo procedit et docet omnem veritatem et non loquitur a semetipso (velut existens sine principio producente); sed quaecumque (procedendo) audit, loquitur. « Cum Spiritus Sanctus mens sit ipsius (Filii) iuxta beatum Paulum dicentem: nos mentem Christi habemus; omnino ea loquetur et ordinabit, quae et ipse (Filius), cuius mens est. Idcirco affirmavit Spiritum nihil ex se locuturum, ac si dixisset: ego rursus sum, qui loquor; perinde fere ac si mens in homine diceret de procedente in se verbo: non loquetur a se ipso, sed quaecumque audierit, loquetur... Idem fere de Spiritu Sancto sentiendum est. Cum enim sit mens Christi, omnia quae in ipso sunt, discipulis loquitur non voluntate sibi propria, neque docens in voluntate aliena ab eo, in quo et ex quo est, sed tamquam ex eius essentia naturaliter procedens (ὡς ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ φυσικῶς προϊόν) et totam eius habens voluntatem sicut et operationem » s. Cyrill. l. c. Vide Petav. l. VII. c. 7. n. 5. sqq.

Quae de personis singulis dicenda erant, complexi iam sumus in hac tractatione; neque enim sine illis Trinitas in complexu, et processiones modusque processionum explicari poterant. Unum tamen caput superest tum per se tum ob rationes polemicas momenti gravissimi, quod nunc aggredimur.