Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Cum aequalitas ac similitudo supponat distinctionem et significet « aliquam unitatem, illa quidem perfectionis unitatem sine excessu, « haec vel unitatem eandem vel convenientiam inferiorem: divinae personae sicut « secundum essentiam identicae ita simpliciter aequales, praedicandae sunt; « similes autem in uno quidem sensu possunt, in alio non possunt dici. « Unde ss. Patres orta iam haeresi Ariana et Semiariana non professionem « similitudinis simpliciter, sed similitudinis secundum essentiam et secundum « aequalitatem (κατὰ πάντα) admittere solebant ».

Theologi scholae cum Magistro I. dist. 19. et cum s. Thoma I. q. 42. doctrinae de circuminsessione coniungunt velut membrum connexum quaestionem de aequalitate personarum. Et sane licet modus considerandi personas secundum utramque illam rationem sit distinctus, fundamentum tamen utriusque est idem. « Aequalitas in divinis, inquit Aureolus (I. dist. 19. P. II. a. 1. propos. 2.), non est aliud quam distinctorum, puta suppositorum, indistinctio in quadam re omnimode indistincta (in essentia); haec autem indistinctio est idem quod identitas, secundum quam una persona dicitur alteri identice immanere. Secundum hoc circumincessio et aequalitas idem sunt, propter quod Magister in praesenti dist. 19. cum egit de aequalitate, statim se transfert ad circumincessionem. Unde qui concipit individuam Trinitatem, seu Trinitatem distinctam (personis) in quodam indistinguibili (essentia) indistinctam, habet omne illud, quod important omnes habitudines illae » (identitas, aequalitas, similitudo, circumincessio).

I. Identitas, aequalitas, similitudo generatim dicunt a) aliquam distinctionem terminorum; b) eorumdem terminorum aliquam unitatem seu convenientiam in ratione formali, secundum quam identica, aequalia, similia intelliguntur. Plura enim « sunt eadem quorum substantia una; similia vero, quorum qualitas una; aequalia autem, quorum quantitas una » (Aristoteles Metaphys. V. c. 15.).

Identitas itaque simpliciter dicta per se non includit distinctionem realem sed solum distinctionem rationis, sicut aliquid dicitur identicum sibi ipsi, persona divina identica cum essentia; potest tamen distinctio realis terminorum praesupponi praesertim addita ratione, secundum quam consistat identitas. Ratio vero formalis identitatis est unitas essentiae. Personae itaque divinae sunt una alteri identicae secundum naturam vel essentiam.

Aequalitas, quod idem valet de similitudine, includit distinctionem realem terminorum, nec enim quidquam sibi aequale est aut simile. Formalis vero ratio aequalitatis est convenientia sine excessu unius prae altero seu unitas in quantitate, eoque perfectior est aequalitas, quo (supposita terminorum distinctione) maior unitas quantitatis. Quantitas non solum est molis et extensionis, de qua in Deo non potest esse sermo, sed etiam nobilior quantitas virtutis seu perfectionis: « in his quae non mole magna sunt, hoc est maius esse quod est melius esse » Aug. Trin. VI. 8. In Deo quantitas perfectionis est ipsa infinita indivisibilis essentia. Haec cum sit in personis realiter distinctis una numero tum singulis tum omnibus simul, patet perfectissima aequalitas inter personas, uniuscuiusque ad alteram et ad omnes simul.

Similitudo paulo maiori consideratione indiget, quia latius patet et magis ambigua est nominis significatio. Supposita terminorum reali distinctione formalis ratio similitudinis dicitur esse convenientia vel unitas qualitatis. Qualitas in Deo non potest intelligi perfectio superaddita essentiae, sed intelligitur ipsa quidditas essentiae (ut τὸ ποιόν idem sit ac τὸ τί ἦν εἶναι), vel essentia spectata secundum essentialia sua attributa. In hoc quidem nulla apparet difficultas, verum similitudo etiam in modo loquendi Scripturae et in relatione ad Deum quandoque latius sumitur. Neque enim similitudo, sicut aequalitas, per se postulat convenientiam sine excessu unius prae altero, imo neque convenientiam in eodem ordine; unde etiam adumbratio perfectionis et spiritualis naturae Dei in creaturis rationalibus et maxime in elevatione per dona gratiae dicitur similitudo cum Deo. Quare imprimis distingui debet similitudo naturalis, et similitudo quae in comparatione cum naturali dicitur analoga. Similitudo naturalis, de qua sola nunc sumus solliciti, in hac distinctione non intelligitur, quasi natura una et altera essent termini atque una alteri similis aliqua qualitate, sed naturalis similitudo hic dicitur, quod unitas naturae est formalis ratio similitudinis distinctorum, sicut Apostolus ex forma seu natura humana assumpta dicit Filium Dei « in similitudinem hominum factum » (Phil. II. 7)¹. Possunt itaque personae divinae sensu catholico dici similes similitudine naturali seu secundum essentiam vel in essentia. Si quando vero etiam veteres Doctores catholici dicunt naturam Filii similem naturae Patris, intelligi debet natura quatenus identificatur cum Filio et quatenus identificatur cum Patre, h. e. hypostasis hypostasi similis secundum naturam; non vero natura similis dicitur naturae nisi ab Arianis et Semiarianis. Patet ex dictis, similitudinem inter divinas personas, ut sensu catholico praedicatur, coincidere cum aequalitate, et utramque esse tandem personarum identitatem secundum essentiam (Aureol. l. c. a. 1.).

II. Ex ipsa diversa significatione nominis intelligitur, quomodo Ariani et Semiariani fraudulenter pro tessera catholica ὁμοούσιος substituerint alteram ὁμοιούσιος, et quomodo nihilominus hanc plures etiam ss. Patres sensu catholico interpretari potuerint, praesertim cum addita determinatione, Filium esse Patri similem per omnia et sine ulla discrepantia (ὅμοιον τῷ Πατρὶ κατὰ πάντα καὶ ἀπαραλλάκτως). Haeretici enim significare volebant essentiam similem essentiae atque ideo essentias distinctas tamquam terminos comparationis, quorum similitudinis ratio formalis (si quidem alter terminus est essentia divina, quae non nisi una esse potest) constituenda necessario erat in quadam solum adumbratione et participatione; atque adeo intelligebant similitudinem analogam, quae in comparatione cum similitudine naturali potius est dissimilitudo.

Hoc optime perspexerunt Ariani illi, qui cum Aëtio et Eunomio impietatem sine fuco profitebantur, et ideo pro fraudulenta illa similitudine, sine ambagibus Filium dicebant Patri dissimilem (ἀνόμοιον, inde dicti Anomoei). Sic disputat Eunomius (apud s. Basil. contr. Eunom. l. I. n. 21. T. I. p. 233) argumentatione sane valida adversus fucatos Arianos illos, qui Filium Patri similem non tamen aequalem et consubstantialem profiteri volebant. Cum in Deo, inquit, nulla sit sive qualitas, sive moles aut quantitas, similitudo (perfecta et propria) Filii ad Patrem non posset dici nisi secundum essentiam; « at quae secundum essentiam est similitudo sive comparatio sive communio, nullam praeeminentiam vel differentiam relinquit, sed aequalitatem manifesto efficit ». Basilius in responsione (ib. p. 234) veram rationem similitudinis inter Patrem et Filium declarat esse ipsam essentiam, quod scilicet una est essentia Patris et Filii, sicut ratio aequalitatis est identitas non molis (quae in Deo nulla est) sed perfectionis, atque ideo verissime Filius Patri similis est vera similitudine naturali hocque ipso Patri aequalis est. « Similitudinem dico non secundum identitatem externae formae (τοῦ εἴδους) perspici, sed secundum ipsam essentiam. Quibus enim forma figuraque circumiacet, iis secundum formae (τοῦ εἴδους) identitatem inest similitudo; quae vero natura aliena est a forma et figura (Filius Dei), reliquum est, ut in ipsa essentia habeat similitudinem, atque aequalitatem non in dimensione molis sed in identitate virtutis (ἐν τῇ ταυτότητι τῆς δυνάμεως). Ait Scriptura: Christus Dei virtus et Dei sapientia, tota videlicet paterna virtute in ipso residente ».

Catholici itaque asserebant contra Anomoeos quidem similitudinem Filii cum Patre sed similitudinem naturalem per identitatem naturae, atque ad hanc determinandam coniungebant cum similitudine aequalitatem², et addebant illa epitheta similitudinis per omnia et sine ulla discrepantia. « Ego vero, inquit Basilius, quod spectat similitudinem secundum essentiam, dummodo adiunctum habeat illud sine ulla discrepantia (τὸ ἀπαραλλάκτως), suscipio hanc vocem, utpote quae eodem redit ac consubstantialitas, iuxta sanum videlicet sensum consubstantialis... Si quis autem a nomine similis illud alterum sine discrepantia abscindat, ut Constantinopoli fecerunt³, suspectum habeo vocabulum ut imminuens unigeniti gloriam; nam in obscuris etiam assimilationibus quae plurimum ab exemplaribus differunt, simile non raro concipere solemus » Basil. ep. 9. (al. 41.) n. 3. Vide Petav. l. IV. c. 6.

Quamvis haec similitudo naturalis, ut ex dictis patet, sit reciproca inter omnes tres personas, potest tamen adhuc peculiarius similitudo sicut imago sumi pro proprietate hypostatica, atque hoc peculiari sensu soli Verbo in relatione ad Patrem convenit ratio similitudinis et (ut addit Aureolus l. c. a. 6.) aequalitatis. Quia sic ad rationem similitudinis non sufficit identitas naturae, sed insuper requiritur origo a principio et exemplari eaque non quaecumque sed ita, ut modus processionis ex ipsa sua propria ratione sit ad repraesentandum archetypum; hoc autem modo solum Verbum procedens per intellectionem paternam est Patris imago et similitudo. De hoc alibi; interim confer S. Th. I. q. 35.; Petav. l. VI. c. 5.; VII. c. 14.